Capitularia - Edition of the Frankish Capitularies

Laon, Bibliothèque municipale, 265

Manuscript description according to Mordek

Repository
Laon
Bibliothèque municipale
265
Siglum La
Digital image available at ARCA
To the "Collection of the Month" blogpost To the "Collection of the Month" blogpost
Origin and history
Origin:

9. Jh., 1. Hälfte (Mordek), 9. Jh., 1. Drittel für foll. 1-122 und 9. Jh., 2. Drittel für foll. 123-191 (Bischoff); Laon (Mordek), Saint-Amand für foll. 1-122 und Nordostfrankreich für foll. 123-191 (Bischoff)

Provenance:

Notre-Dame, Laon (Besitzvermerk fol. 1v: Hunc libellum dederunt bernardus et adelelmus deo et sanctę marię laudunensis ecclesię. Si quis abstulerit, offensionem dei et sanctę marię incurrat). Alte Signatur: N° 157 (fol. 1r oben).

Physical description
Material: Pergament
Number: 192 foll. (am Anfang wohl jüngeres Pergamentblatt eingeklebt; nach fol. 167 zwei Blätter ausgeschnitten; Blatt 192 hinten eingeklebt), die weiteren Angaben zur Größe beziehen sich auf die Teile 1-6 und 8 (foll. 1-161, 184-191)
Size: 235-240 × 130 mm
Body text: 180-210 × 90-105 mm
Quires:
1 + 4 IV33 + 235 + IV43 + (l+III)50 + 4 IV82 + 5 IV122 + IV130 + V140 + 2 IV156 + (II+1)161 + (IV-2)167 + 3 IV191 + 1192
Kustoden: I (9v), II (17v), erneut I (43v), III (58v) bis V (74v), I (90v) bis IIII (114v), I (130v) bis III (148v), dann zwei herzförmige Zeichen (175v, 183v)
Lines: 21-30
Columns: 1
Script: karolingische Minuskel
Scribe(s): mehrere Hände; Inhaltsverzeichnis fol. 1v und zahlreiche über die Hs. verstreute Notizen von der Hand des Laoner Magisters Martinus Hibernensis († 875)
Decoration:

Rubriken (Capitalis und Unziale) rot oder in hell- und dunkelbrauner bis schwarzer Texttinte (Kapitularienteil alles in Texttinte)

Binding:

brauner Halbledereinband mit blauem Pappdeckel

Contents
Note:

Die ungewöhnliche, in Laon auch entstandene Hs. setzt sich aus zumindest acht zeitgenössischen Teilen zusammen, in denen meist patristisches Material und Predigten zusammengetragen sind (vgl. die Einzelanalyse bei Contreni, Cathedral School of Laon, S. 130 f.).
Auch der hier interessierende Teil 7 bietet pastoral ausgerichtete, wohl für die kirchliche Praxis gedachte Texte. Gegen Ende (ab fol. 162) ist eine kleine Sammlung zum Thema Ehe eingerückt, die ihren Stoff unter anderem aus den Beschlüssen von Compiègne und Verberie bezieht (die Kapitel weichen im Wortlaut bisweilen stark vom sonst überlieferten Text der beiden Kapitularien ab, dem der großen Sammlungen der Codd. Vatikan Pal. Lat. 582 und Paris Lat. 9654 sowie München Lat. 3853 und Heiligenkreuz 217); ich nenne dieses kleine systematische Opusculum, das noch unter Pippin dem Jüngeren entstanden sein könnte und auch in den Hss. Paris Lat. 2796, fol. 252v und Vesoul 79 (73), fol. 53r-v, auszugsweise tradiert wird, Collectio capitularium Laudunensis.

  • 176r-180v
    Karolingischer Sermo Necessarium est enim unicuique homini (ed. W. Scherer, Eine lateinische Musterpredigt aus der Zeit Karls des Großen, in: Zs. für deutsches Alterthum 12 [1865] S. 436-441 und, ohne Kenntnis Scherers zu Unrecht Bischof Niketas von Remesiana als Verfasser annehmend, K. Gamber, Niceta von Remesiana, Instructio ad competentes. Frühchristliche Katechesen aus Dacien [Textus patristici et liturgici 1, Regensburg 1964] S. 177-181, beide ohne Cod. Laon 265). Weitere Überlieferungen: Kassel 4° Ms. theol. 24, München Lat. 6330, Paris Lat. 14986, Wien 515.

  • 180v-182r
    Pater noster. O quam magna est clementia dei - quae promittit deus. Dieselbe Expositio orationis dominicae, die sich auch in den Codd. Karlsruhe Aug. 18, foll. 10v-11r, Vatikan Reg. Lat. 849, fol. 229r-v, Wolfenbüttel Helmst. 496a, foll. 25v-27r, und Wolfenbüttel Weißenb. 91, foll. 150v-151v, erhalten hat. Nach letzterem Codex gedruckt bei R. Schnurr, Katechetisches in vulgärlateinischer und rheinfränkischer Sprache aus der Weissenburger Handschrift 91 in Wolfenbüttel (phil. Diss. Greifswald 1894) S. 17 f.

  • 182r-183v, 168r-v
    Pseudo-Augustin, Sermo 242 (CPL Nr. 368; Migne, PL 39, Sp. 2191-2193), mit verändertem Schluß: ...ac bonis actibus conseruetis non dubia mente praesumite donante illo qui regnat cum patre et filio et spiritu sancto in sęcula sęculorum, amen. Sermo 242 wird wie der vorhergehende Kommentar zum Vaterunser auch tradiert in der Admonitio-generalis-Hs. Wolfenbüttel Helmst. 496a.

  • 168v-171v
    Isidor von Sevilla, De ecclesiasticis officiis, I, 17-18, ohne Rubriken (ed. Ch. M. Lawson, CCL 113 [1989] S. 19-23); I, 18, 11 mit der Überschrift: De missa defunctorum.

  • 171v
    Konzil von Epao (a. 517), c. 30 (MGH Conc. 1, S. 26; CCL 148 A, S. 31 f.).

  • 171v-174v
    Konzil von Tours (a. 567), c. 22 (21) (MGH Conc. 1, S. 131-133; CCL 148 A, S. 188-191).

  • 174v-175v
    Epitome Aegidii der Lex Romana Visigothorum, Pauli Sent. IV, 10 über die sieben Verwandtschaftsgrade (ed. Hänel, S. 408); verkürzte Redaktion.

  • 175v
    Zwei Kanones über die Nottaufe: Stephan II. (a. 754), JE 2315, cc. 11 und 12 (Mansi 12, Sp. 561 B-C).

  • 162r
    IIII (cc. 1-3 nicht numeriert) - Decretum Compendiense (a. 757), cc. 1-4: Si in (in nachgetragen) quarta generatione reperti fuerint - de uiris et de feminis (MGH Capit. 1, Nr. 15, S. 37 Z. 39 - S. 38 Z. 5).
    Decretum Vermeriense (a. 756), c. 1: In tercio genuculo separantur post penitentiam - non damus (MGH Capit. 1, Nr. 16, S. 40 Z. 8-11).
    Decretum Vermeriense (a. 756), c. 2, stark redigiert und mit einer Anleihe aus c. 4 (tamen praedicanda est) abgeschlossen: Si quis cum filiastram suam manet, nec filiam nec matrem habeat nec aliam uxorem, nec illa filiastra uirum. Illa autem mulier, mater illius filiastraem (am Ende korr.), si uoluerit, se continere faciat, si non potest, agat, quod uult, tamen praedicanda est (vgl. MGH Capit. 1, Nr. 16, S. 40 Z. 12-16, 21).

  • 162r-v
    Decretum Compendiense (a. 757), cc. 5-8: Mulier si sine comiatu uiri sui - et uiro et feminę (MGH Capit. 1, Nr. 15, S. 38 Z. 6-16).

  • 162v
    Decretum Vermeriense (a. 756), c. 6, umformuliert und stark verkürzt: Si quis uir acciperit mulierem pro ingenua et postea inseruita fuerit, si ei placet, potest illam dimittere. Si ante hoc nesciuit, tamen praedicandus est. Si mulier uoluerit, cui talia contingerit, et ingenua fuerit antea, similiter potest facere (MGH Capit. 1, Nr. 16, Teile von S. 40 Z. 28-36).

  • 162v-163r Decretum Vermeriense (a. 756), cc. 13, 7-9: Qui scit uxorem suam ancillam - potest accipere (MGH Capit. 1, Nr. 16, S. 41 Z. 17 f., S. 40 Z. 37 - S. 41 Z. 8).
    Nach c. 8 eingeschoben, wohl ein kirchliches oder weltliches Capitulum post Decretum Vermeriense conferendum (a. 756/768?) (siehe Mordek 1995, Anhang I, Nr. 4):
    -- 162v
    Potest seruus honoratus, si dominus eius uoluerit ei dare ancillam ad concubinam habere, postea aliam accipere, si domino placet?

  • 163r-164r
    Decretum Compendiense (a. 757), cc. 9, 11, 17, 18, 13: Homo francus accipit beneficium de seniore suo - mulierem legitimam (MGH Capit. 1, Nr. 15, S. 38 Z. 17-22, 27-29, S. 39 Z. 1-10, S. 38 Z. 33-36).

  • 164r
    Decretum Vermeriense (a. 756), cc. 10-11: Si filius cum nouerca sua - stare potest (MGH Capit. 1, Nr. 16, S. 41 Z. 9-13).
    Decretum Compendiense (a. 757), c. 15: Si quis filiastram aut filiastrum suum - non accipiet (MGH Capit. 1, Nr. 15, S. 38 Z. 39-41).
    Decretum Vermeriense (a. 756), c. 18: Qui cum consubrina uxoris suae - quod uult (MGH Capit. 1, Nr. 16, S. 41 Z. 26 f.).
    Decretum Compendiense (a. 757), c. 20: Si quis uir accipiat mulierem - caput est mulieris (MGH Capit. 1, Nr. 15, S. 39 Z. 13-15).
    Decretum Vermeriense (a. 756), c. 5: Si quis mulier mortem uiri sui - dimittere si uoluerit (MGH Capit. 1, Nr. 16, S. 40 Z. 25-27).

  • 164r-v
    Paenitentiale Pseudo-Theodori Cantuariensis (Disc. Umbr.), Buch 2, XII, 20-22 (mit Veränderungen) und Canones Gregorii cc. 176-177 (ed. Finsterwalder, Canones Theodori Cantuariensis, S. 328 f., 269).

  • 164v
    Decretum Compendiense (a. 757), c. 16: Si quis uir dimiserit uxorem suam - mulier faciat (MGH Capit. 1, Nr. 15, S. 38 Z. 42-45).

  • 164v-167r
    Paenitentiale Pseudo-Theodori Cantuariensis (Disc. Umbr.), Buch 2, XII, 1-37 (ed. Finsterwalder, Canones Theodori Cantuariensis, S. 326-331).

  • 167v
    Leer.

Bibliography
References:
Catalogues:
  • Catalogue général des manuscrits des bibliothèques publiques des départements 1 (Quarto Series) (Paris 1849) S. 155-158 (F. Ravaisson)
Project-specific references:


Transcription

Editorial Preface to the Transcription

Transkriptionsvorlage: Gutes schwarz-weiß-Digitalisat auf ARCA

Schreiber

Der Schreiber verwendet eine routinierte karolingische Minuskel und macht nur sehr wenige Fehler.

Gliederungsmerkmale

Fol. 162r-164v (BK 15, BK 16, Mordek 4): Die Liste beginnt auf neuer Lage ohne Rubrik, wobei der Beginn lediglich durch eine knapp zweizeilige S-Initiale hervorgehoben wird. Gelegentlich finden sich weitere größere und kleinere Initialen, die mit Kapitelanfängen zusammenfallen, aber im Wesentlichen bildet die Liste einen einzigen Textblock: ohne Rubriken, mit lediglich drei deutlicher markierten Absätzen und einer einzigen Kapitelzählung (vor BK 15 c. 4 als IIII).

[Nicht transkribierter Text]
[fol. 162r] [1]
[BK 15 c. 1 BK 15 c. 2]
Si in1* quarta generatione reperti fuerint coniuncti non sepa[r]amus eos ; In tercia uero si inuenti fuerint separamus ; ;  
1*
in mit Einfügungszeichen ergänzt
[BK 15 c. 3]
Et eos qui unus in quarto alius in tercio loco sibi pertinent et coniuncti inueniuntur separamus eos ;  
IIII ·  
[BK 15 c. 4]
Si duo in tercio loco sibi pertinent siue uir siue femina aut unus in tercio aut alter in quarto uno mortuo non licet alterum accipere uxorem eius et si inuenti fuerint coniuncti separamus eos , una lex est de uiris et de feminis ·,·  
[BK 16 c. 1 BK 16 c. 2]
In tercio genuculo separantur post penitentiam · actam · si ita uoluerint liceat aliis se coniungere · In quarto si inuenti fuerint non separantur et si factum non · fuerit licentiam non damus ; Si quis cum filiastram manet nec filiam nec matrem · habeat nec aliam uxorem nec illa filiastra · uirum ; Illa autem mulier2* · mater illius filiastraem3* si uoluerit recontinere faciat si non potest agat quod uult tamen praedicanda est ;  
2*
ier korr. (?)
3*
aem korr. (?)
[BK 15 c. 5]
Mulier si sine comiatu uiri sui uelum in caput miserit si uiro placet recipiat eam iterum ad coniugium ·,·  
[BK 15 c. 6 BK 15 c. 7 BK 15 c. 8 BK 16 c. 6]
ET si quis homo filiastram suam · francam · contra uoluntatem ipsius et matris et parentes4* dederit uiro ingenuo aut ecclesiastico uel seruo et illa noluerit habere ipsum · et reliquerit eum potestatem habent parentes illius dare illi alium maritum et s[i] [i]am maritum · habet non separetur · quod postea accepit5* [fol. 162v] Si francus homo acceperit muliere et sperat quod ingenua sit et postea inuenit quod non est ingenua dimittat eam si uult · accipiat aliam · similiter et femina ingenua ; Si femina ingenua accepit seruum et sciens quod seruus esset habeat eum · una lex est et uiro et feminę ; Si quis uir6* acciperit mulier pro ingenua et postea inseruita fuerit si ei placet potest · illam dimittere si ante hoc ne sciuit tamen praedicandus est · Si mulier uoluerit cui talia contingerit et ingenua fuerit antea similiter potest facere ;  
4*
korr. aus parentis
5*
korr. aus accipit
6*
u korr. (?)
[BK 16 c. 13]
Qui scit uxorem suam · ancillam esse et accipit eam uoluntariae postea semper permaneat cum ea ;  
[BK 16 c. 7 BK 16 c. 8]
Si seruus suam · ancillam · concub[i]nam habuerit sita [!] placet potest illam dimissam · comparem · suam · ancillam domini sui · accipere sed melius est suam tenere · Si seruus libertatae[m]7* a domino suo accepta postea cum ancilla domini sui · adulterium perpetrauerit si dominus eius uult uellit nollit ipsam habeat quod si ipsam dimiserit et aliam duxerit cogatur omnino ut posteriorem dimittat et ipsam cum qua prius · adulteratus est accipiat aut · illa uiuentae nullam aliam habeatur ·  
7*
korr. aus [†]
[Mordek 4 BK 16 c. 9]
Potest seruus honoratus si dominus eius uoluerit ei dare ancillam · ad concubinam · habere postea aliam accipere si domino placet · [fol. 163r] Si quis necessitatae8* ineuitabile cogentae in alium ducatum uel prouinciam · fugerit · aut seniore cui fide dimittere non potuerit et uxores cum ualet et potest amore parentum · aut rebus suis eum sequi noluerit ipsa omni · tempore quamdiu uir eius uiuit innupta permaneat Nam ille uir qui necessitate cogentae in alium locum fugiuit si se abstinere non potest aliam uxorem · cum penitentiam · potest accipere ;  
8*
it korr. (?)
[BK 15 c. 9 BK 15 c. 11 BK 15 c. 17 BK 15 c. 18]
Homo francus accipit beneficium · de seniore suo et duxit secum suum9* uasallum et postea fuit ibi mortuus ipse senior et dimisit ibi10* ipsum suum uasallum · et post eum · accipit alius homo ipsum beneficium · et pro hoc quod melius potuisset habere ipsum uasallum dedit ei mulierem de ipsum beneficium · et ipse uasallus · habuit ipsam mulierem · aliquanto tempore et dimisit eam · reuersus est ad parentes seniores · sui · defuncti · accepit ibi uxorem · et habet eam · definitum est · quod11* ipsam · quam postea accepit ipsam habeat ; Si quis homo habet mulierem · legitimam · frater eius · adulterauerit cum ea ille frater uel illa12* femina qui adulterium qui adulterium [!] perpetrauerunt interim13* quod uiuant numquam habeant amplius coniugium · ille cuius [fol. 163v] uxor fuit si uult potestatem habet uxorem accipere aliam ; Si quis cum matre et filia in adulterium mansit nescientę14* matre quod cum filia sua · mansisset ; Similiter et filia · nesciuit quod cum matre sua mansisset et postea ille uir si acciperit mulierem15* · dimittat eam · usque in diem mortis suae non habeat uxorem · et illa mulier quam reliquerit accipiat uirum · et illa mater et filia cum quasi in adulterium · mansit ambas nescientes quod cum matre et filia mansisset habeant uiros · Nam si in noticia illarum · uenerit hoc scelus dimittant maritos et agant penitentiam · et · illarum mariti posteriores accipiant mulieres ; Similiter et de duabus sororibus qui cum unam in adulterium16* · mansit et aliam in publico accepit non habeat mulierem · usque in diem mortis suae et ille duae sorores si non scierunt habeant maritos et si in notitia eis uenit superiora forma seruentur georgius17* · consensit18* · ·,· ·,·  
9*
korr. aus se
10*
b korr. (?)
11*
korr. aus quam
12*
korr. aus ille
13*
korr. aus interum
14*
korr. aus nesciente
15*
korr. aus mulierim
16*
d korr. (?)
17*
gek. geor
18*
gek. sen
[BK 15 c. 13 BK 16 c. 10 BK 16 c. 11 BK 15 c. 15]
Si pater sponsam filii sui oppresserit et postea ipsa filium eius acceperit · pater uero postea non · habeat uxorem et ipsa mulier non habeat maritum · quia non dixit quod19* pater eius cum ipsa mansisset · [fol. 164r] filius uero eius qui nesciens fecit accipiat mulierem · legitimam ; Si filius cum nouerca sua uxorem patris sui dormierit nec illa nec ille possunt ad coniugium20* peruenire sed ille uir si uult potest uxorem habere sed21* melius est abstinere ; Si quis cum filiastra sua dormierit simile22* sententia stare potest et qui cum sorore uxoris suae simili modo stare potest · Si quis filiastram aut filiastrum suum ante episcopi confirmatione tenuerit separetur ab uxore sua et alteram non accipiat Similiter et femina alterum non accipiet ; ; ·,·  
19*
quod mit Einfügungszeichen ergänzt
20*
i1 korr. (?)
21*
d korr. (?)
22*
korr. aus simili
[BK 16 c. 18 BK 15 c. 20 BK 16 c. 5]
Qui cum consubrina uxoris suae manet suam careat et aliam non habeat illa quam habuit23* faciat · quod uult · Si quis uir accipiat mulierem24* et habuit ipsam · aliquanto tempore et ipsa femina dicit quod non mansisset cum ea · et ille uir dicit quod sic fecisset · in ueritate uiri consistet quia caput est mulieris · Si quis mulier mortem uiri sui · aput homines · consiliauerit et ipse uir si se defendendo · euaserit potest postea mulierem · illam · dimittere si uoluerit  
23*
a korr. (?)
24*
korr. aus mulr
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 164v] [5]
[BK 15 c. 16]
Mulieri mortua licet uiro post mensem alteram · accipere mortuo uiro post annum licet mulieri uirum tollere dicamus · annum25* · I · peniteat · trigamus · VII · annos26* peniteat · Si quis uir dimiserit uxorem suam · et dederit ei comiatu · pro relegionis causa infra monasterium deo seruire aut foras monasterio · dederit ei licentiam uelare sicut diximus propter deum uir illius accipiat mulierem legitimam · similiter et mulier faciat ·,· ·,· ·,· ·,· ·  
25*
gek. an
26*
gek. ann