Capitularia - Edition der fränkischen Herrschererlasse

München, Bayerische Staatsbibliothek, Lat. 3853

Beschreibung der Handschrift nach Mordek

Aufbewahrungsort
München
Bayerische Staatsbibliothek
Lat. 3853
Sigle: M
Digitalisat verfügbar bei Bayerische Staatsbibliothek München
Zum Artikel in der Rubrik "Sammlung des Monats" Zum Artikel in der Rubrik "Sammlung des Monats" Zum Artikel in der Rubrik "Sammlung des Monats"
Entstehung und Überlieferung
Entstehung:

10. Jh., 2. Hälfte; Süddeutschland (Augsburg?)

Provenienz:

Wohl schon um die Mitte des 11. Jh. in der Dombibliothek Augsburg (vgl. zum Namen Einhardus unten bei fol. 101v), später - nach Kottje - im Augsburger Dominikanerkloster; alte vorläufige Signatur Schmellers in München: Aug. eccl. 153.

Äußere Beschreibung
Material: Pergament
Umfang: 318 foll.
Maße: ca. 230-235 × 185-190 mm
Schriftraum: ca. 170-195 × 115-125 mm
Lagen:

Markierung der Hs. in fünf etwa gleich große Teile zu 7, 8, 8, 9 und 8 Lagen: I (1r unten), II pars (57r unten), radiert: III pars (121r unten), IIII (183r unten), V (256r unten). Die Einteilung nimmt wenig Rücksicht auf den Inhalt, ließe sich aber als Grundlage für eine auf mehrere Schreiber übertragene Abschrift denken und ist auch in dem jüngeren Cod. Heiligenkreuz 217 nachweisbar. Der Monacensis bzw. seine in fünf Teilen verfertigte Kopie dürften also im endenden 10. Jh. demselben südostdeutschen Skriptorium angehört haben, in dem der Sancrucensis geschrieben wurde.

(IV-3)5 + 3 IV29 + (IV+2+II)43 + (IV-1)50 + (IV-2)56 + 10 IV136 + 2 (IV-1)150 + 8 IV214 + (IV-1)221 + 3 IV245 + (I+IV)255 + 3 IV279 + (IV-1)286 + 4 IV318
Kustoden am Lagenende, z.T. abgeschnitten: A bis Z (174v) und <A> bis S (318v). Im Bereich der foll. 158v und 166v abgeschnittenen Kustoden ging Krause von einst vier, nicht zwei Kustoden (V, W, X, Y) und dem entsprechenden Verlust zweier Lagen aus, doch kommen V (= U) und W (= doppeltes U) als eigenständige Buchstaben kaum in Betracht; ich halte daher die Annahme Krauses, zwei Lagen seien ausgefallen, für unzutreffend, zumal an dieser Stelle auch keinerlei Textverlust nachzuweisen ist.
Zeilen: 22-24
Spalten: 1
Schrift: karolingische Minuskel
Schreiber:

mehrere Hände

Ausstattung:

Rubriken in Capitalis rustica mit unzialen Elementen, auch Minuskel, in Rot oder in schwarzer Texttinte mit roten, grünen und gelben Füllungen; einige größere Initialen mit Ranken- und Blattwerk (1r: D; 11v: P; 70r: R; 85v: D, V; 86r: C [in feinen roten Umrißzeichnungen] u. a.)

Inhalte
Anmerkung:

Der Kompilator hat in seinem Werk, das auch von den Codd. Heiligenkreuz 217 und Paris Lat. 3878 + Weimar Hardenberg Fragm. 9 tradiert wird, mehrere Collectiones zusammengetragen und so ein imposantes Opus geschaffen, das in bezug auf die Kapitularien zwar nicht „wirklich vollständiger ist, als die Ausgabe des Baluzius“ (Philipp Wilhelm Gercken), das aber doch zu den umfangreichsten Kompendien des frühmittelalterlichen kirchlichen und weltlichen Rechts gehört.

Zahlreiche Texte zeigen Verwandtschaft mit oberitalischen Überlieferungen (z. B. mit Cod. Vatikan Vat. Lat. 5751, Anfang 10. Jh.), so daß zumindest für den Kern der in Süddeutschland verbreiteten Sammlung die Annahme einer Entstehung im Oberitalien des 10. Jahrhunderts nicht ganz von der Hand zu weisen ist. Aber auch ein kirchliches Zentrum wie Mainz käme in Betracht; dort dürften jedenfalls spätestens seit der Wende vom 10. zum 11. Jahrhundert beide unten genannten Hauptquellen greifbar gewesen sein, aus denen der Sammler die Kapitularien bezogen hat.

Der erste Hauptteil der Hs. (foll. 1-158) präsentiert vor allem Kirchenrecht (Paenitentialia und Canones), darunter zwei größere Sammlungen in 178 (de facto 181) und 77 Kapiteln, bis fol. 128 in vielfacher Übereinstimmung mit dem älteren, im endenden 9. Jahrhundert wohl im Ostfranzösischen (Lotharingien) entstandenen Cod. München Lat. 3851, der über Ellwangen spätestens im 11. Jahrhundert gleichfalls nach Augsburg kam. Nicht in Cod. München Lat. 3853 aufgenommen sind z. B. - soweit ich sehe - zwei Kapitel aus dem Capitulare ecclesiasticum Ludwigs des Frommen (a. 818/819), die Cod. München Lat. 3851 an verschiedenen Stellen eingestreut hat: 1) fol. 4r CAP. XVII - Capitulare ecclesiasticum (a. 818/819), c. 17, mit Inskription: IN CAPITULARE GLORIOSISSIMORUM PRINCIPUM KAROLI ET HLUDUUUICI. Statutum est ab episcopis de presbiteris - canonica inuectione feriantur (MGH Capit. 1, Nr. 138, S. 278 Z. 9-12); 2) fol. 65v CAP. XXVII - Capitulare ecclesiasticum (a. 818/819), c. 27, mit Inskription und leicht verändertem Wortlaut: EX CAPITLR. KAROLI ET HLUDUUUICI. Sanccitum est et modis omnibus prohibitum ut nullus omnino quamlibet examinationem crucis facere presumat ne christi passio glorificata cuiuslibet temeritate obtentui habeatur (MGH Capit. 1, Nr. 138, S. 279 Z. 29-31).

Zurück zu Cod. München Lat. 3853. Den zweiten Hauptteil (ab fol. 159) dominiert, in Ergänzung zum kirchlichen, das weltliche Recht - die Lex Alamannorum mit dem Prolog zur Lex Baiuvariorum und Capitula legibus addita (darin wie teils auch im folgenden ähnlich Cod. München Lat. 4460) (foll. 159-182), die Collectio Ansegisi mit Anhängen (foll. 183-247), nach Art der Codd. Berlin Lat. qu. 931 bzw. München Lat. 6360, die allerdings nicht das anschließende, in zahlreichen Ansegis-Hss. tradierte Worms-Korpus bewahrt haben (siehe bei Cod. Paris Lat. 10758). Aus ihm hat der Exzerptor 32 Kapitel entlehnt, dazu als c. 10 Benedictus Levita 1, 279, ein Kapitel, das immerhin am Ende von Cod. München Lat. 6360 auftaucht (Varianten schließen die erste der folgenden Hauptquellen, in die ein Teil des Worms-Korpus und das Benedikt-Kapitel übergegangen sind, als Vorlage aus).

Die foll. 248-254 tradierten 33 Kapitel (Worms + Benedictus Levita 1, 279) bilden die erste von fünf eigens gezählten, mit Capitulationes versehenen Kapitulariensammlungen (foll. 248-314). Den vier letzteren liegen zwei Hauptquellen zugrunde. Die zweite, dritte und der erste Teil der vierten Sammlung (foll. 254-290) sind fast durchgängig aus der großen Collectio der Hss. Vatikan Pal. Lat. 582 und Paris Lat. 9654 geschöpft, der zweite Teil der vierten und die fünfte Sammlung (foll. 290-314) greifen auf den Liber legum des Lupus zurück, doch scheint unsicher, ob auf die Redaktion der Codd. Modena O.I.2 und Gotha Memb. I 84:

  • 19 Kapitel des Decretum Vermeriense Pippins,
  • 46 Kapitel vorzüglich Karls des Großen,
  • 92 (de facto 96) Kapitel verschiedener fränkischer Herrscher (ab Pippins Kapitular von Pavia [a. 787] fol. 290 aus dem Liber legum des Lupus),
  • 70 (de facto 72) meist italische Kapitel.

Aus der Art der Quellenbenutzung wird deutlich, daß der Sammler anfangs seine Vorlagen vollständig kopierte, später aber durchweg mit Auszügen arbeitete, wohl um nur noch das zu übernehmen, was ihm im vorhergehenden zu fehlen schien.

Ein Exzerpt aus der Kapitulariensammlung des Cod. München Lat. 3853 oder deren Vorlage dürfte sich in Cod. Wien 2198 und dessen Abschrift Bamberg Can. 9 erhalten haben; siehe bei Cod. München Lat. 6245.

Das Verhältnis der drei Hss., welche die Gesamtsammlung überliefern, ist seit langem strittig. Während z.B. Krause, Münchener Handschriften 3851. 3853, S. 127 f. Cod. Heiligenkreuz 217 (H) noch direkt aus Cod. München Lat. 3853 (M) herleitete und Cod. Paris Lat. 3878 + Weimar Hardenberg Fragm. 9 (P) wiederum direkt aus H, wollte Liebermann, Zu Bußbüchern, S. 292 f. nur einen mittelbaren Zusammenhang zwischen M und H gelten lassen, hielt aber an der Abhängigkeit des Parisinus von H weitgehend fest. Neuere Forscher sprechen meist vorsichtiger von Schwesternhss. (Ausnahme Brommer, Rezeption, S. 141 ff., dessen Vermutung, M und H könnten sich vielleicht unmittelbar auf P zurückführen, aber nachweislich nicht zutrifft). Ansprechend scheint Hansens aufgrund eingehender Analysen gewonnenes Ergebnis, wonach M über x indirekte Vorlage für H wie P gewesen sei. Dann müßte man freilich von der Annahme ausgehen, x habe jene oben erwähnte Parzellierung von M in fünf Teile bewahrt und so an H weitergegeben. Definitiv werde ich mich zum Problem der Handschriftenfiliation äußern, wenn die Kollation der Kapitularientexte abgeschlossen ist.

Eine vierte Hs., die zumindest den ersten Teil des Gesamtkorpus bot, fand sich einst im belgischen Benediktinerkloster Lobbes: 120. Eiusdem de questionibus canonum ad Heribaldum episcopum lib. I. Eiusdem de eadem re ad Reginbaldum corepiscopum lib. I. Libri poenitentiales. Synodus wormacensis et alia multa ad canones pertinentia. Vol. I., verkündet der dortige Bibliothekskatalog aus dem Jahre 1049 (ed. F. Dolbeau, Un nouveau catalogue des manuscrits de Lobbes aux XIe et XIIe siècles, in: Recherches Augustiniennes 13 [1978] S. 23, erstmals mit der neuen Überlieferung Brüssel, Bibliothèque des Bollandistes, Boll. 98; ältere Editionen sind S. 4 Anm. 6 genannt, Erläuterungen in: Recherches Augustiniennes 14 [1979] S. 201). Es läßt sich wohl nicht mehr entscheiden, ob der Katalogbearbeiter unter alia multa ad canones pertinentia ausschließlich Kirchenrecht oder auch großzügig jene oft in den kirchlichen Bereich hinüberspielenden Kapitularien verstanden hat, die im zweiten Teil der Sammlung dominieren.

Der Bibliothekskatalog von Lobbes weist übrigens auch das Capitulare Monasticum III Ludwigs des Frommen aus, zusammen u. a. mit der Benediktregel und dem Brief Abt Theodomars von Montecassino an Karl den Großen (Nr. 233; ed. Dolbeau, S. 30 bzw. S. 218).

  • 1r-15r
    Halitgar von Cambrai, Paenitentiale: Prolog DIVERSITAS CULPARVM (als Bestandteil des Excarpsus Cummeani ed. Schmitz, Bußbücher 2, S. 599-601), Praefatio (bricht wegen Blattverlusts ab bei QUAMUIS ORIGINALIA IN BAP) und Bücher III (ab c. 7 der Capitulatio) bis V, 17 sine animo nequeat, aber ohne IV, 1-2 (in der Hs. als Bücher I-III gezählt), mit Capitulationes (Migne, PL 105, Sp. 653 C, Sp. 677 B - 690 D).

  • 15r-41r
    Paenitentiale mixtum Pseudo-Bedae-Egberti mit den angehängten fünf Kanones wohl nach Hohenaltheim (a. 916) und Tribur (a. 895) (Versio vulgata), dazu am Anfang das auf Beda umformulierte Vorwort Halitgars zu seinem 6. Buch (nach unserer Hs. ed. Schmitz, Bußbücher 2, S. 679-701; Praefatio Halitgarii: Migne, PL 105, Sp. 693 f.).

  • 41r-43v
    (Nachtrag von anderer Hand, den die übrigen Codd. des Gesamtwerkes nicht kennen) Kleine Sammlung von 12 Kanones, die in dieser Reihenfolge in der 4-Bücher-Sammlung des Cod. Köln 124 (I, 86; I, 108; II, 6; II, 48-50; III, 43-48) auftauchen.

  • 44r-69v
    Hrabanus Maurus, Paenitentiale ad Heribaldum (Migne, PL 110, Sp. 467 C - 494 C; dazu der in der Teiledition MGH Epp. 5, S. 514 berücksichtigte Schluß).

  • 69v-70r
    Capitulatio in 11 Kapiteln zu den nachfolgenden Texten bis einschließlich Konzil von Mainz (a. 852), c. 10 (fol. 81v).

  • 70r-77v
    Brief des Hrabanus Maurus an Chorbischof Reginbald von Mainz, Ep. 30 (MGH Epp. 5, S. 448-454, mit Berücksichtigung der Hs.).

  • 77v-80r
    Brief des Hrabanus Maurus an Bischof Humbert von Würzburg, Ep. 29 (MGH Epp. 5, S. 445-448, mit Berücksichtigung der Hs.).

  • 80v-81r
    Libellus responsionum Gregors I. an Augustinus von Canterbury, JE 1843, c. 5 (numeriert als VIIII) (MGH Epp. 2, S. 335 f.).

  • 81r-v
    X - CAP. XI - Concilium Moguntinum (a. 852), cc. 9 und 10: De his qui infantem suum oppresserint. Si quis (über der Zeile mulier) infantem suum incaute oppressent - peruenire confidat (MGH Capit. 2, Nr. 249, S. 189; MGH Conc. 3, S. 247 f., zur Hs. S. 237). Die Annales Fuldenses melden die Bestätigung der Mainzer Beschlüsse durch König Ludwig den Deutschen, siehe Cod. Bamberg Can. 2.

  • 81v-128v
    Nach der Inskription INCIPIUNT CAPITULA SINODI UUORMACENSIS: Sammlung von 178 (de facto 181) Kapiteln mit vorangestellter Capitulatio, Kanones des Konzils von Worms (a. 868) und patristisch-kanonistischen Anhängen (Capitula I Theodulfs von Orléans, Capitula I und II Hinkmars von Reims u.a.), vgl. die ausführliche Analyse von Krause, Die Münchener Handschriften 3851. 3853, S. 96 ff.; Hansen, Die Rechtscorpora, S. 37-41, mit zusätzlichen Identifikationen. Dieselbe Komposition findet sich auch in dem neuzeitlichen Cod. Dresden, Sächsische Landesbibliothek, A 157 (18. Jh.; Vorbesitzer der Helmstedter Theologieprofessor Johann Andreas Schmidt [† 1726], vgl. Hartmann, Konzil von Worms 868, S. 25 Anm. 43).

  • -- 101v
    notierte am oberen Rand eine zeitgenössische Hand Einhardus, dazu fol. 102r oben PRbt., vermutlich Dompropst Einhard von Augsburg (1061 Bischof von Speyer, † 1067) (vgl. Ruland, Geschichtliche Nachricht, S. 61, hiernach u. a. W. Volkert, Die Regesten der Bischöfe und des Domkapitels von Augsburg 1 [Veröffentlichungen der Schwäbischen Forschungsgemeinschaft bei der Kommission für Bayerische Landesgeschichte, Reihe II b, Augsburg 1985] S. 347, Nachtrag zu Nr. 277).

  • 129r-157r
    77-Kapitel-Sammlung mit einigen bislang nicht identifizierten Texten (vgl. die Angaben bei Fournier P 1931, S. 277-280 und Hansen, Die Rechtscorpora, S. 41-58); Nachtrag am unteren Rand von fol. 154v: In a<e>clesia privata vel rebus suis viduata nullus cantet missam priusquam propriis restaurata rebus ad pristinvm revertatur honorem.

  • 157r-v
    Drei Kanones von Mainz, Arles und Tours (a. 813) DE PACE ECCLESIARVM, wie in Cod. Berlin Lat. qu. 931, fol. 89r (und Kopie Cod. München Lat. 6360).

  • 157v
    (Von anderer Hand; dieser und die folgenden Texte bis 158v sind den übrigen Hss. des Gesamtwerkes unbekannt) Regino von Prüm, De synodalibus causis II, 411 (ed. Wasserschleben, S. 368f.); Rubrik am Rand (von anderer Hand): De Induc.

  • 157v-158r
    Burchard von Worms, Dekret XI, 67 (Migne, PL 140, Sp. 871).

  • Von wechselnden Händen geschrieben (wohl Nachträge):

  • 158r
    DE AECCLESIAE DOTE. EX REGISTRO SANCTI GREGORII. Vt unaquęque aeclesia habeat unum mansum - unde decima reddatur; ohne eindeutige Inskription in der Collectio Diessensis des Cod. München Lat. 5541, fol. 120r (c. 152 in der Incipit-Explicit-Edition von V. Krause, Die Acten der Triburer Synode 895, in: NA 17 [1892] S. 315): Item eiusdem (weist zurück auf c. 150 Ex penitentiale). De ęcclesię dote. Ut unaqueque ecclesia habeat mansum unum praeter cimiterium et curtem ubi ecclesia et domus presbiteri continetur et IIII mancipia et II mansos ingenuiles et III seruiles et accolas unde decima reddatur, vgl. Capitulare ecclesiasticum (a. 818/819), c. 10 (MGH Capit. 1, Nr. 138, S. 277) und Hlotharii capitulare Papiense (a. 832), c. 1 (MGH Capit. 2, Nr. 201, S. 60);

  • 158r-v
    DE SERVITIO ARCHYPRESBITERI VEL ARCHYDIACONI VVORMACENSI CONCILIO REPERTVM. Vniuscuiusque episcopi minister cum parrochiam - III mod. auenę (ed. Krause, Die Münchener Handschriften 3851. 3853, S. 110), nach Koeniger, Die Sendgerichte in Deutschland 1, S. 142 „eine Verfügung aus dem 10. Jahrhundert“;

  • 158v
    Scias constantium imp. magni constantini filium - recipere meruit, eine „Zusammenstellung von Excommunicationen von Kaisern und Königen aus der Zeit des Investiturstreites“ (ed. Krause, Die Münchener Handschriften 3851. 3853, S. 125 f.; MGH Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti, Bd. 3 [Hannover 1897] S. 601 f.).

  • Auf neuer Lage folgt:

  • 159r-160r
    Lex Baiuvariorum (Klasse H), Prolog (MGH LL nat. Germ. 5, 2, S. 198-203; Sigle Ag 2 [= H 3 in der Edition Merkels]; zur Hs. S. 188).

  • 160r-181v
    Lex Alamannorum (Klasse B), Titelverzeichnis und Text (MGH LL nat. Germ. 5, 1, S. 54-156; Sigle B 13; zur Hs. S. 15).

  • 181v-182r
    Capitula ad legem Baiuvariorum addita (a. 803?): Capitula quę domnus Karolus serenissimus imperator addere iussit ut bannum ipsius quislibet irrumperet componere debeat. Ut ecclesice uiduę orfani vel minus potentes - si dignus fuerit deducatur (MGH Capit. 1, Nr. 68, S. 157 Z. 31 - S. 158 Z. 13).

  • 182r-v
    Capitula legi addita (a. 816), cc. 1 und 2: Si quis cum altero de qualibet causa - pater ei suus dereliquerit (MGH Capit. 1, Nr. 134, S. 268 Z. 3-27).

  • Mit neuer Lage beginnt:

  • 183r-245r
    Ansegisi abbatis capitularium collectio (Klasse A), Praefatio, Bücher 1-4 (MGH Capit. 1, S. 394-446); Blattverlust nach fol. 214. Einschub am Ende von Buch 1, in Capitulatio wie Textkorpus als Kapitel CLXIII gezählt:

  • -- 205v
    Siricius, JK 255, c. 4 (MGH Capit. 1, S. 413 Z. 37-40, Anm. d) (in regestenhafter Verkürzung schon Admonitio generalis, c. 51 [= Ansegis 1, 51]). Außerdem ist im Textkorpus (nicht in der Capitulatio) nach 4, 26 Appendix Ansegisi 2, 3 (ebd. S. 447f.) inseriert. Ansegis 4, 73 und 74 bestehen jeweils nur aus Incipit und Rückverweis auf die (nahezu) identischen Kapitel 4, 24 und 23. Die require-Vermerke nach Ansegis 1, 78 und 101 (R. in Capitulatio und Textkorpus), nach Ansegis 2, 15 und 3, 41 (Hic deest require post in den Capitulationes) sowie nach Ansegis 4, 71 und 74 (Capitulationes: Rubriken auf Rasur [De fratribus qui paterne seu materne und De hominibus qui alienam potestatem inuadunt] mit Kapitelzahlen LXXII und LXXVI; Textkorpus: nach 4, 71 Require post duo fol. mit Rubrik DE FRATRIBUS CAP., nach 4, 74 R. prope post duo fol., mit Kapitelzahlen) beziehen sich auf die bis fol. 247v folgenden Kapitularienexzerpte, die einer Ansegis-Vorlage wie Codd. Berlin Lat. qu. 931 und München Lat. 6360 entnommen sind.

  • 245v
    DE PRIMO LIBRO. CAPL. LXXVIIII-LXXX, CV-CVII - Capitulare Olonnense (a. 822/823), cc. 1-5, mit Rubriken: De monasteria et baptismales ecclesias (am Rand). Si quis episcopus aut propinquitatis affectu - episcopali subiaceat iudicio (MGH Capit. 1, Nr. 157, S. 316 Z. 29 - S. 317 Z. 14).

  • 246r-v
    DE SECUNDO LIBELLO. CAP. XVI-XVIII - Capitulare Olonnense mundanum (a. 825), cc. 1-3 (c. 3 mit Rubrik): Statuimus ut liberi homines qui tantum proprietatis habent - non minoretur utilitas (MGH Capit. 1, Nr. 165, S. 329 Z. 33 - S. 330 Z. 13).

  • 246v
    DE TERTIO LIBELLO. XLII - Capitula Francica, c. 1: Ut nullus testis supra uestituram aui et patris nostri suscipiatur (MGH Capit. 1, Nr. 167, S. 333 Z. 10).

  • 246v-247r
    ITEM DE EADEM. XLIII - Hlotharii capitulare Papiense (a. 832), c. 11: Decernimus ut quisquis aliter testes - contendere recipiatur (MGH Capit. 2, Nr. 201, S. 61 Z. 38 - S. 62 Z. 8).

  • 247r-v
    IN QUARTO LIBELLO. LXXIII, LXXVI - Capitulare Olonnense mundanum (a. 825), cc. 4 und 5, jeweils mit Rubrik: DE FRATRIBUS. Precipimus de his fratribus - bannum nostrum persoluat (MGH Capit. 1, Nr. 165, S. 330 Z. 14-29).

  • 247v
    IN CAPITULARIBUS KAROLI DE MALLO PUBLICO CAPITULO LVIIII - Ansegisi abbatis capitularium collectio 3, 57: Vt in locis ubi mallos publicos - obseruandum esse possit (MGH Capit. 1, S. 431).

  • 248r-v
    Capitulatio zur folgenden Kapitulariensammlung (33 gezählte Rubriken): INCIPIUNT CAPITULA QUE LUODOUUICUS cesar et hlotharius inperator filius eius cum consensu eorum fidelium dederunt CAP. I. De liberis hominibus qui fidelitatem nondum domno impr. promiserunt - XXXIII. Ut ministri qui tributa maiora accipiunt quam constituta sint perdant ministeria. Die Rubriken sind den Kapiteln auch im Text vorangestellt.

  • 248v
    CAP. I - Capitulare missorum (a. 829), c. 4, mit Rubrik: DE LIBERIS HOMINIBUS QUI IMPERATORE NONDUM FIDELITATEM PROMISERUNT. Volumus ut missi nostri per totam legationem - per cetera capitula peragere (MGH Capit. 2, Nr. 188, S. 10 Z. 10-13).

  • 248v-250r
    II-VIIII - Capitulare Wormatiense (a. 829), mit Rubriken, aber ohne c. 8: De his qui sine consensu episcopi presbiteros in aecclesiis constituunt uel inde eitiunt. De his qui sine consensu episcopi - ad palatium uenire compellatur (MGH Capit. 2, Nr. 191, S. 12 Z. 17 - S. 13 Z. 26, S. 13 Z. 30 - S. 14 Z. 13); c. 5 ohne die beiden Ansegis-Zitate, c. 6 direkt anschließend und ohne eigene Kapitelzählung.

  • 250r-251r
    X - Benedicti Levitae capitularium collectio 1, 279 (MGH LL 2, 2, S. 61).

  • 251r-252r
    XI-XVII - Capitulare pro lege habendum Wormatiense (a. 829), cc. 1-6, 8 (cc. 1, 5 und 8 gekürzt), mit Rubriken: De homicidiis in aecclesiis uel in atriis commissis. De homicidiis in aecclesiis - Si quis aliqua necessitate et rel. (MGH Capit. 2, Nr. 193, S. 18 Z. 2 - S. 19 Z. 35, S. 20 Z. 4 f.).

  • 252r
    XVIII-XVIIII - Capitulare missorum (a. 829), cc. 1 und 2, mit Rubriken: De rebus ecclesiasticis ut contineantur. Volumus ut omnes res ecclesiastice - uel contineantur uel reddantur (MGH Capit. 2, Nr. 188, S. 9 Z. 36 - S. 10 Z. 4).

  • 252r-254r
    XX-XXXI - Capitulare missorum Wormatiense (a. 829), mit Rubriken, aber ohne c. 12 (cc. 1 und 8 jeweils ohne Ansegis-Zitat): De beneficiis dest<r>uctis. De beneficiis destructis hoc obseruetur - et ministerium amittat (MGH Capit. 2, Nr. 192, S. 14 Z. 35 - S. 16 Z. 23, S. 16 Z. 26 - S. 17 Z. 9); die beiden Schlußkapitel cc. 14 und 15 sind nicht numeriert.

  • 254r
    Capitulatio zum folgenden Kapitular (19 gezählte Rubriken; XIII mit Lemma hinter XVIIII nachgetragen [Verweiszeichen: R.]): CAP. I. De his qui in tertio genuclo coniunguntur - XVIIII. Qui uxorem dimiserit uelare. Wiederum sind die Rubriken den Kapiteln auch im Text vorangestellt.

  • 254v-256r
    CAP. I-XVIIII - Decretum Vermeriense (a. 756), mit Rubriken, aber ohne cc. 14-16: De tertia coniunc<t>ione. In tertio genuclo separentur - aliam non accipiat (MGH Capit. 1, Nr. 16, S. 40 Z. 8 - S. 41 Z. 18, S. 41 Z. 24-32); c. 1 in zwei Kapitel geteilt.

  • 256r-257r
    Capitulatio zur folgenden Kapitulariensammlung (46 gezählte Rubriken): INCIPIUNT CAPITULA. I. De coniunctionibus si in quarta uel tertia progenie inuenti fuerint - XLVI. De inscriptione temporum; im Textkorpus keine Rubriken.

  • 257v-259r
    CAP. I-XVIII - Decretum Compendiense (a. 757): INCIPIT DECRETUM QUOD FACTUM FUIT AD CONPENDUM PALATII PUBLICUM. Si in quarta progenie reperti fuerint - accipiant coniugium (MGH Capit. 1, Nr. 15, S. 37 Z. 38 - S. 39 Z. 18); cc. 1-3 als I gezählt, cc. 17 und 18 als XV.

  • 259r-v
    XVIIII - Pippini regis capitulare (a. 751/755), cc. 1-3: Si homo incestum commiserit de matre sua - ut ceteri emendentur (MGH Capit. 1, Nr. 13, S. 31 Z. 18 - S. 32 Z. 4).

  • 259v
    XX-XXII - Capitula I Bischof Ghärbalds von Lüttich, cc. 7, 8, 4 und (17) (MGH Capitula episcoporum 1, S. 16f., 20; zur Hs. S. 13).

  • 259v-260r
    XXIII - Capitula post a. 805 addita (a. 806/813), c. 1: De clericis et laicis qui chrisma (h über der Zeile ergänzt) - manum perdant (MGH Capit. 1, Nr. 55, S. 142 Z. 17-20).

  • 260r
    XXIIII - Capitula Karoli Magni (a. 803/813), c. 3: Si quis homo liber peccato inminente - hereditatem perdat (MGH Capit. 1, Nr. 56, S. 143 Z. 17-19).

  • 260r-v
    XXV-XXVII - Capitula ecclesiastica ad Salz data (a. 803/804), cc. 2, 3, 7 und 8, mit Inskription: Quarto anno ad sal. De decimis ubi antiquitus fuerunt ecclesię baptismales - elemosinam datum fuerit (MGH Capit. 1, Nr. 42, S. 119 Z. 7, 17-27, S. 119 Z. 40 - S. 120 Z. 3); cc. 3 und 7 mit derselben Kapitelzahl XXVI.

  • 260v-261r
    CAP. XXVIII-XXXI - Capitula cum primis constituta (a. 808), cc. 1, 2 und 5 (c. 5 mit der Rubrik der Capitulatio): De marcha ad praeuidendum unusquisque paratus sit - sol. XX pertineant (MGH Capit. 1, Nr. 52, S. 139 Z. 25-33, S. 140 Z. 1-6); die Hs. zählt - vielleicht um die seit der Doppelzählung von XXVI bestehende Abweichung von der Capitulatio auszugleichen - c. 2 von Boretius bis in fisco non cadant als XXVIIII und läßt dann den Rest ab Si quis alterius seruum als XXX folgen; in der Capitulatio (fol. 257r) steht neben dem Lemma von c. 1: ANNO VIII.

  • 261r
    XXXII - Capitula de missorum officiis (a. 810), c. 3: Ut missi nostri quando iusticiam pauperibus facere iusserint - per iusticiam esse debuit (MGH Capit. 1, Nr. 66, S. 155 Z. 17-20).

  • 261r
    CAP. XXXIII-XXXIIII - Capitulare Haristallense (a. 779), cc. 11 und 23 in der Forma communis, mit Inskription: Anno XI. De uindicta et iudicio in latronibus - emendauerint moriantur (MGH Capit. 1, Nr. 20, S. 49 Z. 25-35, S. 51 Z. 24-26).

  • 261r-v
    XXXV-XXXVI - Capitula e canonibus excerpta (a. 813), cc. 3 und 15: Ut laici omnino non audeant munera exigere - de operibus cauendis ammoneantur (MGH Capit. 1, Nr. 78, S. 173 Z. 33 f., S. 174 Z. 18 f.); in der Capitulatio neben dem Lemma von c. 3: ANNO XIII.

  • 261v
    XXXVII - Capitulare Wormatiense (a. 829), c. 8: Ut de rebus ecclesiarum quę ab eis - contineri solent (MGH Capit. 2, Nr. 191, S. 13 Z. 27-29).

  • 261v-262r
    XXXVIII-XLI - Capitula de Iudaeis (Spurium?), Inskription, cc. 1-4, nur hier und in der abhängigen Heiligenkreuzer Hs. überliefert: De capitulis domni Karoli imperatoris et Hludouuici. Nemo iudeus praesumat de ecclesia dei - malum non merui (MGH Capit. 1, Nr. 131, S. 258 Z. 17, S. 258 Z. 27 - S. 259 Z. 4).

  • 262r-v
    XLII-XLIIII - Ansegisi abbatis capitularium collectio, Appendix 1, cc. 10 und 34; Appendix 2, c. 35 (MGH Capit. 1, S. 446 Z. 38-40, S. 447 Z. 27-31, S. 449 Z. 15-21).

  • 262v
    XLV - Capitulare missorum Wormatiense (a. 829), c. 12, mit Inskription: Anno XVI regnante Hludouuicco. Ut examen aquę frigidę - ne ulterius fiat (MGH Capit. 2, Nr. 192, S. 16 Z. 24 f.); Inskription ANNO VIX (!) Regnante hludouuico auch über dem entsprechenden Lemma der Capitulatio.

  • 262v
    XLVI - Capitula de praescriptione temporis, c. 1 (verkürzt), mit Rubrik: De inscriptione temporum. Licet iam pridem a nobis fuerat ordinatum - a quocumque etiam peruasa (MGH Capit. 2, Nr. 195, S. 25 Z. 17-25).

  • 263r-v
    (Dieses und das folgende Stück von anderer Hand nachgetragen; beide Texte sind wie der dritte Zusatz den übrigen Codd. des Gesamtwerkes unbekannt)
    Exzerpte aus dem gefälschten Briefwechsel Gregors I. mit Felix von Sizilien (ed. Hinschius, Decretales Pseudo-Isidorianae, S. 747 ff., besonders S. 751).

  • 263v
    Konzil von Tribur (a. 895), c. 14 in der Versio vulgata (MGH Capit. 2, Nr. 252, S. 221). (Von wiederum anderer, etwas jüngerer Hand nachgetragen) Si quis hominem oculte occiderit - examinandus erit (ed. G. Phillips, Die grosse Synode von Tribur, in: SB Wien 49 [1865] S. 777 f.; zur Hs. - soweit von Bedeutung für das Triburiense und sein Umfeld - ebd. S. 741 f. [im Druck fälschlich: 641 f.]).

  • Auf neuer Lage folgen:

    264r-268r
    Zwei Capitulationes zu den nachfolgenden Kapitularien- und Konzilssammlungen (92 bzw. 70 gezählte Rubriken; tatsächlich sind es wegen Unregelmäßigkeiten bei der Numerierung jedoch 96 bzw. 72 Rubriken): DE CAPITVLARE CAROLI QVOD IN DIVERSIS LOCIS EST PERPETRATVM. De eo qui infra regnum sine iussione dominica vi praedauerit - XCII. De feminis quę habent potestatem emere, und: CAPITULARE QUEM (QUEM getilgt, darüber quod) CONSTITUIT IN PAPIA. CAP. I. De monachis qui monasteria dimittunt - LXX. Vt populis fidelibus terribiliter denuntietur vt diem dominicum uenerabiliter colant (CAP. II und III mit Lemmata am oberen Rand nachgetragen [Verweiszeichen: Punkt und Kreis]); im Textkorpus beider Sammlungen keine Rubriken.

  • 268r-v
    I-II - Capitulare Carisiacense (a. 857): Capitula domni Karoli et domni Hludowici imperatorum, cc. (10) und (11): Si quis in exercitu infra regnum - firmiter denotande (MGH Capit. 2, Nr. 266, S. 290 Z. 46 - S. 291 Z. 13; MGH Conc. 3, S. 396 Z. 13-33).

  • 268v-269v
    III-VII - Hludowici, Karoli et Hlotharii II conventus apud Confluentes (a. 860), Capitula ab omnibus conservanda, cc. 4-7 und 10 (meist gekürzt) mit der Teilnehmerliste: De vagantibus (am Rand nachgetragen). Et quia per vagos homines - Item Ruodolfus Sigegardus (MGH Capit. 2, Nr. 242, S. 155 Z. 25 - S. 156 Z. 11, S. 156 Z. 19-28, S. 154 Z. 7-19).

  • 269v-280v
    VIII-XLVIII - Konzil von Meaux-Paris (a. 845-846), cc. 3, 4, 8, 10, 13-19, 21-24, 26, 27, 29, 35-38, 41, 45, 56, 59-78 und 82 (MGH Capit. 2, Nr. 293, S. 398 ff.; MGH Conc. 3, S. 87 ff., zur Hs. S. 66); fol. 280r cc. 76 (Teil), 77 und 78 (Anfang) durchgestrichen, da doppelt.

  • 280v-282r
    XLVIIII-LIII - Edictum Pistense (a. 864), Teil B, Einleitung (ohne Beginn), cc. 5, 22 (bis reuuad. et cetera), 25 (ab Vt quicumque post proximas), 32 und 34 (ab In lege etiam): Anno ab incarnatione domini DCCCLXIIII regni ipsius Karoli XXV - a regia auctoritate precepimus (MGH Capit. 2, Nr. 273, S. 312 Z. 3-7, S. 313 Z. 16-23, S. 319 Z. 2 - S. 320 Z. 4, S. 321 Z. 14-19, S. 324 Z. 19-29, S. 326 Z. 14-28). Die Einleitung ANNO INCARNATIONIS DOMINI DCCCLXIIII - obseruanda mandauimus findet sich auch vor den entsprechenden Rubriken der Capitulatio (fol. 265r).

  • 282r-284v
    LII-LVII - Karolomanni capitulare Vernense (a. 884) Inskription (aufgrund der Einleitung formuliert), cc. 2, 3, 5, 6, 8-14: Karlomannus gratia dei rex ad palacium uernis. Anno dominice incarnationis DCCCLXXXIIII. Anno autem regni sui V indictione II mense martio has capitulas constituit. Decernimus igitur ut omnes in palacio nostro - et rationabiliter corrigantur (MGH Capit. 2, Nr. 287, S. 371 Z. 18-22, S. 372 Z. 30-42, S. 373 Z. 12-33, S. 374 Z. 6 - S. 375 Z. 20); cc. 5, 6, 8-10 unter LIIII, cc. 11 und 12 unter LV zusammengefaßt.

  • 284v-285v
    LVIII - Benedicti Levitae capitularium collectio 1, 36-37 und 186 (MGH LL 2, 2, S. 48, 55; Kapitel 1, 186 auch unten Anhang I, Nr. 27, 3: Capitula a Benedicto Levita singillatim tradita, c. 3).

  • 285v-290r
    LVIIII - Konzil von Soissons (a. 853), Verhandlungsprotokoll bis debeat postulari (MGH Conc. 3, S. 264 - S. 272 Z. 3).

  • 290r
    Pippini Italiae regis capitulare Papiense (a. 787), c. 12, mit Inskription: De capitulario quod constitit in papio pipinus. Placuit nobis ut nullus comes - ad iudicandum (-di- über der Zeile nachgetragen) (MGH Capit. 1, Nr. 94, S. 198 Z. 12 f., S. 199 Z. 42 - S. 200 Z. 3).

  • 290r
    Capitulare missorum (a. 803), cc. 18 und 19: De canibus qui in dextero armo - in ipsis capitulis faciant (MGH Capit. 1, Nr. 40, S. 116 Z. 12-16).

  • 290r-v
    LX-LXII, LX[X]III-LX[X]VII, LXVIII-LXX (korr. aus LXXVIII-LXXX) - Capitulare Haristallense (a. 779) in der Forma communis, cc. 1-4, 8-10 (bis manum perdat), 17 und 21: De metropolitanis. Vt suffraganei episcopi secundum canones - quousque iustitiam faciant (MGH Capit. 1, Nr. 20, S. 47 Z. 24-39, S. 48 Z. 15 - S. 49 Z. 4, S. 51 Z. 4-6 und 16-19); cc. 9 und 17 zweigeteilt. In der Capitulatio sind die entsprechenden Lemmata ANNO XI DOMNI CAROLI CAPITULA überschrieben (fol. 265v).

  • 290v
    (Auf Rasur) Verkürzte Datierungszeile der Admonitio generalis (a. 789): Anno incar. DCCLXXXVIII (korr. zu DCCCLXXXVIII) X k. aprl. in aq. palat. (MGH Capit. 1, S. 62 Z. 32-34). In der Capitulatio fol. 266r steht nach der gleichfalls verbesserten Jahreszahl X kl. aprl. actum in aquis palatii.

  • 290v-291v
    LXXI-LXXXVI - Duplex capitulare missorum (a. 789?), cc. 2, 4, 6, 10, 15, 16, 18, 20, 23, 25, 30-34 und 36: De anachoretis melius est ut hortentur - alio populo (MGH Capit. 1, Nr. 23, S. 63 Z. 2f., 6, 8 f., 14 f., 22-24, 27-30, S. 64 Z. 1 f., 6 f., 9 f., 19-26, 29).

  • 291v-292r
    LXXXVII-XCII - Karoli Magni capitulare Italicum (a. 787?), cc. 2-5 (von c. 4 nur Schlußsatz de viri statu ...), 8 und 11: De ęcclesiis baptismalibus ut nullatenus - habeat potestatem et donare (MGH Capit. 1, Nr. 95, S. 200 Z. 34 - S. 201 Z. 2, S. 201 Z. 5-12, 17-20, 26f.).

  • 292r-v
    Cap. I-IIII - Pippini Italiae regis capitulare Papiense (a. 787), Inskription, cc. 2, 4, 5, 14: Capitulare quem constituit in papia. Instituimus ut sicut domnus rex Karolus - bannum nostrum conponat ad partem nostram (MGH Capit. 1, Nr. 94, S. 198 Z. 12 f., 29-31, S. 198 Z. 34 - S. 199 Z. 20, S. 200 Z. 7-9).

  • 292v-293r
    V-VIII - Capitulare Italicum (a. 801), cc. 3, 4, 7, 5: Si quis adeo contumax aut superbus - emendatione conponatur (MGH Capit. 1, Nr. 98, S. 205 Z. 20-27, S. 205 Z. 36 - S. 206 Z. 2, S. 205 Z. 28-32).

  • 293r
    VIIII - Capitulare Haristallense (a. 779), c. 6 in der Forma Langobardica: Ut nulli liceat alterius clericum - habitare debet (MGH Capit. 1, Nr. 20, S. 48 Z. 8 f. mit Anm. f Z. 41-44).

  • 293r-v
    X-XII - Capitulare Olonnense (a. 822/823), cc. 3, 4, 6: Si quis adulter cum adultera - cum iuramento ualeat inquiri (MGH Capit. 1, Nr. 157, S. 317 Z. 4-10, 15-18); in der Capitulatio fol. 266v neben den Lemmata zu VIIII und X: ANNO I DOMNI HLOTHARII IN OLLONIA.

  • 293v-294r
    XIII-XVII - Capitulare Olonnense ecclesiasticum primum (a. 825), cc. 1, 4, 5, 8, 10: Placuit nobis ut si pro quibuslibet culpis - tenenda sunt reuocentur (MGH Capit. 1, Nr. 163, S. 326 Z. 21-27 mit Anm. h Z. 40-42, S. 326 Z. 36 - S. 327 Z. 3, S. 327 Z. 22-24, 27-31); abweichender Schluß von c. 1 auf Rasur, c. 5 am unteren Rand nachgetragen.

  • 294r-295v
    XVIII-XXVIIII - Capitulare Olonnense mundanum (a. 825), c. 1 (zweite Hälfte) - c. 12: De mediocribus quippe liberis qui non possunt per se hostem facere - sicut in capitulare dominico constitutum fuit (MGH Capit. 1, Nr. 165, S. 329 Z. 37 - S. 331 Z. 17).

  • 295v-314v
    XXX-LXX - Episcoporum ad Hludowicum imperatorem relatio (a. 829), Einleitung und cc. 1-45: Rescriptum consultationum siue exhortationis episcoporum ad domnum hludouuicum (korr. aus hluduuuicum) inperatorem. Domino praestantissimo et pietatis gratia praedito - deuotissime exhibeant (MGH Capit. 2, Nr. 196, S. 27 Z. 24 - S. 41 Z. 35); mit Abweichungen bei der Kapiteleinteilung.

  • 315r
    (Nachtrag 12. Jh.) Burchard von Worms, Dekret II, 184 (Migne, PL 140, Sp. 656 A-C).

  • 315v-317r
    Paulinus von Aquileia, Brief an Haistulf (MGH Epp. 4, S. 520-522).

  • 317r-318v
    Brief Erzbischof Mansuetus’ von Mailand an Kaiser Konstantin IV. Pogonatus (a. 680), bis patres capitula illa (Migne, PL 87, Sp. 1261 C - 1264 A); endet fragmentarisch.

  • Das im folgenden vermutlich Verlorengegangene läßt sich aus dem Ende von Cod. Paris Lat. 3878 erschließen.

Bibliographie
Literatur:
Abbildungen:
  • Gercken, Reisen durch Schwaben, Tab. 1, 2


Transkription

Editorische Vorbemerkung zur Transkription

Transkriptionsvorlage: Die Transkription erfolgte auf Grundlage eines von der BSB angefertigten Farbdigitalisats.

Schreiber

Die Handschrift wurde von mehreren Händen in karolingischer Minuskel geschrieben. Auf den hier transkribierten Seiten sind vier Haupthände zu unterscheiden, die viele ähnliche Merkmale aufweisen. Die folgende Einteilung der Hände weicht zum Teil von derjenigen bei Hoffmann 2004, S. 32f. in 24 Hände ab; vereinzelt stammen kleinere Passagen innerhalb der folgenden vier Abschnitte von Nebenhänden.

Hand A: fol. 181v-182v (bei Hoffmann: "Hand H (=D?)").

Hand B: fol. 231r-245v (bei Hoffmann: "Hand Q").

Hand C: fol. 246r-269v (bei Hoffmann: Hände I, R, S, V, W sowie "H (=D?)" und "wohl auch" K).

Hand D: fol. 280v-295v (bei Hoffmann: "Hand X").

Buchstabenformen

Einzelbuchstaben:

Hand A: Der Schaft des doppelstöckigen a steht fast senkrecht. Die Cauda von e-caudata hat einen zweiten Ausläufer, der rechtwinklig am ersten ansetzt. Das f und das Schaft-s haben einen verdickten Ansatz. Bei g sind unterer und oberer Bogen geschlossen und senkrecht übereinander angeordnet.

Hand B: Leicht nach rechts geneigte Schrift; Verwendung einer blitzförmigen Cauda bei e. Das r ist jeweils mit leichter Unterlänge ausgeführt.

Hand C: Zeigt große Ähnlichkeit mit Hand A samt der oben beschriebenen Besonderheiten, hat jedoch im Unterschied zu dieser einen doppelt gewellten statt geraden Kürzungsstrich und nicht die für Hand A typische, auffällige Form der e-caudata. Am Wortende wird bei e öfters der Balken nach rechts verlängert, bei r die Fahne wellenförmig nach rechts ausgezogen.

Hand D: Schreibt auf der Zeile, aber das Schriftbild wirkt nicht besonders ruhig. Setzt gelegentlich ein cc-a unter die Zeile auf der Höhe des vorangegangenen Buchstabens (vgl. z.B. fol. 281v, letzte Zeile).

Ligaturen:

Es werden nur wenige Ligaturen verwendet, z.B. st- und et-Ligaturen. Bei Hand A findet sich auch eine NT-Ligatur. Hand B hat öfters charakteristische US- und NT-Ligaturen am Wortende. Hand C verwendet mi- und ni-Ligaturen mit unter der Zeile angehängtem i.

Besonderheiten: Rubriken in Capitalis rustica oder ebenfalls in karolingischer Minuskel, dann in der Regel gegenüber dem restlichen Text etwas vergrößert. Bei als Initiale ausgeführtem Q erscheint gelegentlich die unziale Form, z.B. fol. 249v Z. 19, fol. 251r Z. 9 und 19.

Abkürzungen

Alle beteiligten Hände verwenden nur wenige und ausschließlich Standardkürzungen.

Gliederungsmerkmale

Fol. 181v-182v: Nur durch eine Leerzeile von der vorangehenden Lex Alamannorum abgesetzt folgen drei jeweils von einer roten Versalie eröffnete Textabsätze ohne jegliche Kapitelzählung. Der erste Absatz besteht aus der Rubrik zu BK 68, die mit einer allenfalls angedeuteten leichten Zäsur nach zwei Zeilen von den sieben Kapiteln des Stücks fortgesetzt wird; die Kapitel folgen jeweils unmittelbar in gleicher Zeile aufeinander, ohne jegliche Hervorhebung eines Übergangs.

Die beiden Kapitel von BK 134 folgen nach einer Leerzeile, wobei jedes Kapitel als eigener Absatz (mit roter Versalie) geboten wird. Spuren einer Rubrik finden sich ebenso wenig wie eine Kapitelzählung. Möglicherweise erkannte der Kompilator die drei Absätze in seiner Vorlage nicht als Kapitularienauszüge und hielt sie stattdessen für unspezifische Nachträge zur Lex (deren Kapitelzählung sie aber nicht fortsetzen und in deren Capitulatio sie nicht ergänzt sind).

Fol. 245v-247v: Im Anschluss an die Kapitulariensammlung des Ansegis folgen als Nachträge Auszüge aus italienischen Kapitularien, die durch Inskriptionen und Kapitelnummern bestimmten Stellen des Ansegis zugeordnet werden (vgl. Schmitz G 1996, S. 102-104 und 213f.). Sie erscheinen nicht im Grundbestand der Rubrikenverzeichnisse; dort und im Text selbst finden sich aber an den Stellen, denen sie zugeordnet wurden, öfters Require-Vermerke. Nur für die beiden letzten Zusatzkapitel (BK 165 c. 4-5) wurden Rubriken im Verzeichnis nachgetragen und die Zählung revidiert (fol. 232vb). Dabei wurde jeweils rücksichtslos die letzte Zeile der Rubriken zu Ans. 4, 71 und 74 ausradiert um dort stattdessen die Rubriken für die Zusatzkapitel einzutragen (im Verzeichnis gezählt als LXXII und LXXVI; auf fol. 247r ist der Text des ersten Zusatzkapitels hingegen als LXXII gezählt).

Fol. 248r-v (Capitulatio) und fol. 248v-254r (Text): In einer 33 Kapitel umfassenden Liste ist eine Auswahl der Kapitularien Ludwigs des Frommen von 829 zusammengestellt: BK 188 c. 4, BK 191 ohne c. 8, Benedictus Levita 1, 279, BK 193 c. 1-6 und 8, BK 188 c. 1-2 sowie BK 192 ohne c. 12. Der Liste vorangestellt ist eine Capitulatio mit 33 gezählten Rubriken, die sich bis auf wenige Ausnahmen auch in der Liste wiederfinden. Die Untergliederung des Textes erfolgt über eine mit der Capitulatio korrespondierende Kapitelzählung in roter Tinte auf dem Rand. Zusätzlich werden die Anfänge der jeweiligen Absätze mit roten Initialen hervorgehoben. Bei der Durchnummerierung der Kapitel im Textblock sind kleinere Fehler unterlaufen: Auf fol. 249v sind bei der Nummer VI Spuren zu erkennen, die auf den Ansatz zu einer (irrtümlichen) Korrektur zu VII hindeuten könnten. An dieser Stelle ließe sich eine Unsicherheit bei der korrekten Nummerierung dadurch erklären, dass in c. VI zwei Kapitel zusammengefasst sind, die in anderen Überlieferungen als separate Kapitel erscheinen, nämlich BK 191 c. 5 (ohne die beiden Ansegis-Zitate) und c. 6. Auf fol. 251v fehlt die Nummerierung ganz (c. [XV] und [XVI]; die Anfänge der Kapitel sind aber jeweils durch Initialen hervorgehoben), und dort, wo die Nummerierung auf fol. 252r wieder einsetzt, könnte XVII um eine Einheit korrigiert sein. Die Nummerierung von c. [XXI] fehlt, die Zählung wird aber auf der folgenden Seite (fol. 252v) korrekt mit XXII fortgeführt; ein Indiz dafür, dass die Handschrift hier eine Vorlage kopierte und die 33 Kapitel-Liste nicht erstmalig von den hier tätigen Schreibern selbst zusammengestellt wurde. Die letzten beiden Kapitel (auf fol. 253v) sind erneut nicht nummeriert.

Fol. 254r (Capitulatio) und fol. 254v-256r (Text): Die 19 gezählten Kapitel dieser Liste mit vorangestellter Capitulatio entsprechen dem geringfügig (um c. 14-16) gekürzten BK 16. Vor der Capitulatio sind zwei Zeilen frei gelassen, möglicherweise für eine nicht ausgeführte Listenrubrik. Der Textblock beginnt direkt mit dem ersten Kapitel und seiner Rubrik, d.h. bietet ebenfalls keine die gesamte Liste bezeichnende Rubrik. In der Capitulatio sind allein die Kapitelzahlen durchgängig in roter Tinte gehalten; lediglich bei einigen der ersten Rubriken (für c. II-V) weisen deren jeweilige Anfangsbuchstaben eine rote Füllung auf. Im Textblock sind dagegen jeweils alle Rubriken, Kapitelzahlen und Initialen durchgängig in roter Tinte ausgeführt. Durch die Aufteilung von c. 1 in zwei Kapitel verschiebt sich die Kapitelzählung gegenüber BK (für c. 2-13 jeweils um eine Einheit zu hoch); mit dem Ausfall von c. 14-16 wiederum fällt die Zählung um zwei Einheiten zu niedrig aus. Die Rubriken der zweispaltig angelegten Capitulatio sind im Text vor den Kapiteln jeweils im Wesentlichen unverändert wiederholt; auch die Zählung weicht nicht ab. Wohl durch Unachtsamkeit des Rubrikators sind auf fol. 255v nur die Rubriken für die ersten vier Kapitel ausgeführt (c. 9-12), während sie für die verbleibenden zwei Kapitel (c. 13, 17) auf der Seite fehlen. Die Kapitelzählung hat der Rubrikator auf dieser Seite sogar komplett ausgelassen. Rubriken wie Zählung setzen ab fol. 256r wieder korrekt ein; dies legt es erneut nahe, dass hier aus einer Vorlage kopiert wurde, d. h. es sich nicht um das Original der Sammlung handelt. In der Capitulatio wurde c. 12 (gezählt als XIII) zunächst übersprungen, dann aber vom Schreiber selbst am Ende der Seite (zugleich dem Ende der Capitulatio) nachgetragen und mittels Verweiszeichen seinem korrekten Ort zugewiesen. Im Textblock selbst ist c. 12 korrekt eingereiht.

Fol. 256r-257r (Capitulatio) und fol. 257v-262v (Text): Die 46 gezählten Kapitel dieser Liste sind aus (mindestens) 15 verschiedenen Texten genommen, die aus der Zeit Pippins des Jüngeren, Karls des Großen und Ludwigs des Frommen stammen. Meist sind dabei jeweils deutlich weniger als die Hälfte der Kapitel des jeweiligen Textes exzerpiert worden. Zwischen den Nummern 27-30 kommt es aufgrund eines Zählfehlers des Rubrikators im Textblock zu einer Verschiebung der Zählung zwischen Capitulatio und Text. Diese wird jedoch wieder aufgehoben, wenn das in der Capitulatio als Nr. 29 geführte Kapitel im Textblock geteilt wird und so dort als Nr. 29-30 erscheint.

Im Einzelnen verteilen sich die Vorlagen in folgender Weise auf die Liste (die Nummerierung nach Maßgabe der Capitulatio):

Nr. 1-18 aus BK 15; Nr. 19 aus BK 13; Nr. 20-22 aus BK 36 (= Ghaerbald I, MGH Capit. episc. 1); Nr. 23 aus BK 55; Nr. 24 aus BK 56; Nr. 25-28 aus BK 42; Nr. 29-31 aus BK 52; Nr. 32 aus BK 66; Nr. 33-34 aus BK 20a; Nr. 35-36 aus BK 78; Nr. 37 aus BK 191 (= Nr. 49d, MGH Capit. N.S. 4); Nr. 38-41 aus BK 131; Nr. 42-44 aus Ansegis, App. 1-2; Nr. 45 aus BK 192; Nr. 46 aus BK 195.

Die Capitulatio ist einspaltig angelegt. Sie weist eine unspezifische Listenrubrik in roter Tinte auf (INCIPIUNT CAPITULA). Die Kapitelzählung ist ebenfalls in Rot gehalten, die Rubriken, in einfacher Minuskelschrift, hingegen in Texttinte. Auffällig sind drei wohl als Zwischenüberschriften zu betrachtende, überwiegend in Majuskeln gehaltene Passagen: Nach der Rubrik zu Nr. 29 folgt ANNO VIII, nach der zu Nr. 35 folgt ANNO XIII und vor der Rubrik zu Nr. 45 steht in eigener Zeile ANNO VIX Regnante hludouuico (die meisten Buchstaben hierbei mit roten Füllungen). Im Textblock fehlen zwei der drei Zwischenrubriken aus der Capitulatio, zusätzlich begegnen dort aber sechs weitere Zwischenrubriken. Als Listenrubrik begegnet, im Gegensatz zur Capitulatio, die Rubrik zu BK 15, dem ersten in der Liste ausgewerteten Kapitular. Rubriken, Kapitelzahlen und die jedes Kapitel eröffnenden Initialen sind mit wenigen Ausnahmen in roter Tinte gehalten. Die Kapitelrubriken der Capitulatio sind lediglich bei Nr. 31 und 41 im Textblock wiederholt. Das letzte Kapitel der Liste bricht unvollständig ab, die verbleibenden drei Zeilen der Seite sind unbeschrieben; auf dem Rand steht der Vermerk hic semiscriptum. Im Einzelnen finden sich folgende Zwischenüberschriften:

Vor Nr. 20 in eigener Zeile HAEC SUNT CAPITULA EX DIUINIS SCRIPTURARUM SCRIPTIS (Beginn der Auszüge aus BK 36); vor der Kapitelzählung zu Nr. 25 Quarto anno ad sal (Beginn der Auszüge aus BK 42); vor der Kapitelzählung zu Nr. 33 ANNO XI (Beginn der Auszüge aus BK 20a); nach der Kapitelzählung zu Nr. 38 in eigener Zeile De capitulis domni Karoli imperatoris et Hludouuici (Beginn der Auszüge aus BK 131); vor der Kapitelzählung zu Nr. 42 Cap. domni Karoli impr. (Beginn der Auszüge aus Ansegis App. 1-2); vor Nr. 45 in eigener Zeile Anno XVI Regnante Hludouuicco (Beginn der Auszüge aus BK 192) sowie vor der Kapitelzählung zu Nr. 46 De inscriptione temporum (Beginn der Auszüge aus BK 195). Jede Zwischenüberschrift markiert also einen Wechsel zu einem neuen Text; ihre Einfügung hängt allerdings nicht davon ab, ob die jeweiligen Auszüge mit c. 1 des betreffenden Textes beginnen. Es scheidet also als Erklärungsansatz aus, dass ggf. eine Kapitularienrubrik, die als Rubrik zum ersten Kapitel des Stücks missverstanden wurde, hier versehentlich mit kopiert wurde.

Fol. 264r-266r (Capitulatio) und fol. 268r-292r (Text): Hier wie bei der folgenden Liste wird das bisherige Gliederungsmuster einer unmittelbaren Abfolge von Capitulatio und zugehörigem Text modifiziert, indem auf eine erste Capitulatio zunächst noch eine zweite Capitulatio folgt, und der Text von beiden Kapitellisten erst danach geboten wird. Von den 100 Kapiteln der ersten Liste sind aus unterschiedlichen Gründen jeweils nur 92 in der Capitulatio bzw. im Text gezählt worden. Entnommen sind die Kapitel 12 verschiedenen Texten, die aus der Zeit Karls des Großen, Pippins von Italien, Ludwigs des Frommen, Karls des Kahlen sowie dessen Enkel Karlmanns stammen. Erneut sind überwiegend deutlich weniger als die Hälfte der Kapitel des jeweiligen Textes exzerpiert worden. Im Einzelnen verteilen sich die Vorlagen in folgender Weise auf die Liste (die Nummerierung nach Maßgabe der Position im Textblock):

Nr. 1-2 aus BK 266; Nr. 3-7 aus BK 242; Nr. 8-49 aus BK 293 (= Synode von Meaux-Paris); Nr. 50-54 aus BK 273; Nr. 55-62 aus BK 287; Nr. 63 aus Benedictus Levita 1; Nr. 64 aus MGH Conc. 3, 27 (= Verhandlungsprotokoll der Synode von Soissons 853); Nr. 65 aus BK 94; Nr. 66-67 aus BK 40; Nr. 68-78 aus BK 20a; Nr. 79-94 aus BK 23; Nr. 95-100 aus BK 95.

Im Textblock ist das als XLVIII gezählte, ursprünglich nicht untergliederte und aus BK 293 c. 77, Teilen von c. 78 sowie aus c. 82 gebildete Kapitel (= Nr. 48-49) beim Wechsel zu c. 78 mittels einer wiederholten Zählung auf dem Rand (item XLVIII) sowie einer farbigen Unterlegung des Anfangsbuchstabens (Si laici) in zwei Einheiten aufgeteilt worden, die aber beide die gleiche Kapitelzahl erhalten haben (sowohl im Text wie in der Capitulatio, wo die entsprechende Rubrik auf dem unteren Rand nachgetragen ist). Bis hierhin stimmt die Zählung der Kapitel in Capitulatio und Text mit der Anzahl der tatsächlich vorhandenen Texteinheiten überein; ab Nr. 50 bleibt die Zählung (als XLVIIII) entsprechend um eine Einheit zurück. Nach Nr. 54 (LIII) springt die Zählung in Capitulatio und Text übereinstimmend zurück auf LII, so dass ab Nr. 55 die Zählung um drei Einheiten abweicht. Für die BK 287 entnommenen Abschnitte herrscht eine große Verwirrung zwischen Textblock und Capitulatio: Im Text finden sich acht als eigene Absätze mit roter Initiale und Kapitelzählung gekennzeichnete Abschnitte (= Nr. 55-62). Allerdings wurde bei zweien dieser Abschnitte die Kapitelzählung ersatzlos radiert, weshalb die Zählung nur sechs Einheiten aufweist (LII-LVII). Dabei entsprechen Nr. 55-57 jeweils BK 287 c. 2, 3 und 5. Es folgen die zwei Abschnitte mit radierter Zählung, die Nr. 58-59 bzw. BK 287 c. 6 und c. 8-10 entsprechen. Nr. 60-62 (= BK 287 c. 11+12, 13 und 14) sind gezählt als LV-LVII. In der Capitulatio finden sich zwar ebenfalls nur sechs gezählte Rubriken, doch beziehen diese sich z. T. auf abweichende Kapitel von BK 287: c. 2 erscheint als LII, c. 3 erhält keine Rubrik, c. 5-6 bilden LIII-LIIII, für den Block von c. 8-10 fehlt erneut eine Rubrik, während der Block aus c. 11-12 hier mit zwei getrennten Rubriken (LV-LVI) erfasst wird. Für c. 13 fehlt eine Rubrik, c. 14 bildet LVII, womit also lediglich das erste und das letzte Kapitel in der Zählung zwischen Text und Capitulatio übereinstimmen, alles andere jedoch abweicht, und die Diskrepanz zwischen Zählung und tatsächlicher Anzahl an Abschnitten auf fünf anwächst. Bei Nr. 65-67 standen ursprünglich drei Kapitelzählungen im Text, die aber radiert und nicht ersetzt wurden, während zwei dieser drei Kapitel in der Capitulatio komplett ignoriert wurden und für das erste Kapitel eine Rubrik, allerdings ohne Zählung, von anderer Hand unten auf fol. 265v nachgetragen wurde. Die Diskrepanz erhöht sich somit ab Nr. 68 (übereinstimmend gezählt als LX) um weitere drei Einheiten auf nunmehr acht Einheiten Rückstand. Nur im Textblock erhalten schließlich die Kapitelzahlen zu Nr. 71-75 irrig jeweils ein zusätzliches X (als LXXIII-LXXVII); dieses entfällt ab Nr. 76 wieder, so dass die Zählung in Capitulatio und Text ab hier bis zu Nr. 100 (gezählt als XCII) im Einklang ist.

In der Capitulatio sind die Kapitelrubriken jeweils in Texttinte geschrieben, wobei der erste, leicht verdickte Buchstabe besonders im ersten Teil meist mit einer roten Füllung versehen wird. Die Kapitelzahlen sind durchgängig in roter Tinte gehalten, ebenso die eröffnende Listenüberschrift (in Majuskeln bzw. Capitalis). Überschriften sind mal in Capitalis, mal in Minuskel, mal in roter Tinte, mal in Texttinte gehalten, in letzterem Fall meist durchgängig mit roten Füllungen bei jedem Buchstaben, zweimal jedoch auch nur bei dem jeweils ersten Buchstaben der ersten Zeile (fol. 264v, 266r). Die Anlage ist zu Beginn weiterhin einspaltig, wechselt jedoch ab Nr. 68 bis zum Ende zur Zweispaltigkeit.

Im Textteil sind die einzelnen Kapitel ganz überwiegend als je eigene Absätze mit einer großen Versalie (in roter Tinte) und einer vorangestellten Kapitelzählung (rot) gestaltet. Die Kapitelrubriken der Capitulatio werden bis auf eine Ausnahme (zu Nr. 68 = BK 20a c. 1 auf fol. 290r) im Textteil nicht wiederholt. Vor dessen Beginn sind zwei Zeilen frei gelassen; eine Überschrift fehlt hier. Spätere Zwischenüberschriften sind meist in roter Minuskel ausgeführt, in zwei Fällen (fol. 280v, 282r) allerdings auch als Minuskel in Texttinte und mit einer großen Versalie in roter Tinte.

Die Zwischenüberschriften untergliedern sowohl die Capitulatio wie den Textteil. Zwei der acht Überschriften aus der Capitulatio (vor Nr. 15 und Nr. 68) fehlen im Textteil, umgekehrt findet sich dort eine Überschrift vor Nr. 65, die in der Capitulatio fehlt. Übereinstimmend, überwiegend auch im Wortlaut, sind die Zwischenüberschriften vor Nr. 8, 11 und 22 (alle drei für BK 293, zur Synode von Meaux-Paris) sowie vor Nr. 50 (= Beginn von BK 273), 55 (= Beginn von BK 287) und 79 (= Beginn von BK 23).

Fol. 266r-268r (Capitulatio) und fol. 293r-295v (Text): Bei den 70 Kapiteln dieser Liste ist es zu kleineren Verwirrungen hinsichtlich der Zählung gekommen, die alle den letzten Text (BK 196) der Liste betreffen. Dort hat der Kopist den Prolog sowie c. 1-3 des ersten Inhaltsblocks als zwei Einheiten betrachtet (gezählt als XXX-XXXI), den Beginn von c. 2-3 aber immerhin durch eine Initiale in Texttinte markiert. Diese Initialen wurden vom Rubrikator zwar mit roten Füllungen, nicht aber mit einer Kapitelzählung versehen. In der Capitulatio hingegen sind auch für c. 2-3 eigene Rubriken mit eigener Zählung vorhanden, wobei allerdings ungerührt der Prolog und c. 1-2 jeweils die gleiche Zählung (als XXX) erhielten. Daher bietet die Capitulatio 72 Rubriken, zählt aber nur bis LXX, während im Textteil konsequent 70 Abschnitte von I-LXX durchgezählt sind. Insgesamt wurden für die Liste sieben Texte aus der Zeit Karls des Großen, Pippins von Italien und Ludwigs des Frommen verarbeitet. Im Einzelnen verteilen sich die Vorlagen in folgender Weise auf die Liste (die Nummerierung nach Maßgabe der Position im Textblock, BK 196 c. 1-3 wurden zur leichteren Harmonisierung mit der Capitulatio als drei Einheiten behandelt):

Nr. 1-4 aus BK 94; Nr. 5-8 aus BK 98; Nr. 9 aus BK 20b; Nr. 10-12 aus BK 157; Nr. 13-17 aus BK 163; Nr. 18-29 aus BK 165; Nr. 30-72 aus BK 196 (der Zusammenfassung der Synode von Paris 829).

Wie zuvor sind die Textabschnitte jeweils als eigene Absätze gestaltet, die mit einer großen Initiale in roter Tinte und einer roten Kapitelzählung versehen sind (mit der erwähnten Ausnahme von BK 196 c. 2-3 = Nr. 32-33). Die einspaltig angelegte Capitulatio weist eine Kaitelzählung in roter Tinte auf, während die Kapitelrubriken jeweils in Texttinte sind, oft mit leicht verdicktem ersten Buchstaben und roter Füllung. Die Kapitelrubriken werden mit einer Ausnahme (der Rubrik zu BK 196 c. 1 = Nr. 31 auf fol. 297r) im Textteil nicht wiederholt.

Überschriften finden sich nur wenige: Zwei im Wortlaut jeweils nahezu identische Überschriften leiten vor Nr. 1 bzw. Nr. 30 die Auszüge aus BK 94 und 196 ein. Dabei sind die Überschriften im Textteil in roter Minuskel gehalten, in der Capitulatio dagegen mit Texttinte in Capitalis bzw. Majuskeln mit z.T. roten Füllungen. Nur in der Capitulatio begegnet schließlich auch eine Überschrift vor Nr. 10 (= Beginn von BK 157), die das erste Herrschaftsjahr Lothars I. sowie den Ausstellungsort Corteolona nennt und in Texttinte und Capitalis bzw. Majuskeln, aber ohne jegliche farbige Füllungen oder Hervorhebung gestaltet ist.

Benutzungsspuren

Auf fol. 182r-v Bleistiftnotizen am Rand der beiden Kapitel aus BK 134, jeweils verweisend auf die Edition von Baluze, mit einer Anstreichung von gleicher Hand der Passage zur Kreuzprobe.

Auf fol. 262v steht nach dem Ende der 46-Kapitel-Sammlung auf dem Rand hic semiscriptum von der Haupthand, um anzuzeigen, dass die Hälfte des letzten Kapitels fehlt.

Auf fol. 282v-283r jeweils am Kapitelanfang von BK 287 c. 5-6 (ersteres gezählt als LIIII, letzteres ohne Zählung) dünn mit Blei 53 bzw. 54 als alternative Kapitelzählung (?) im Rahmen der Sammlung ergänzt, bei c. 5 mit zwei schwer lesbaren vorangestellten Worten (im Register?).

Sonstiges

Auf fol. 247 befinden sich zwei Löcher, deren Durchmesser jeweils einer guten Zeilenhöhe entspricht; weitere Löcher auf fol. 254, 257, 262 und 282-284 , alle jeweils ohne Textverlust.

[fol. 181v] [14]
Capitula quę domnus Karolus serenissimus imperator addere iussit · ut bannum ipsius quislibet irrumperet componere debeat  
[BK 68 c. 1 BK 68 c. 2 BK 68 c. 3 BK 68 c. 4 BK 68 c. 5 BK 68 c. 6 BK 68 c. 7]
Ut ecclesiae · uiduę · orfani · uel minus potentes pacem rectam habeant · et ubicumque fuerit infractum XL solidis1* componatur · Vt raptvm uel uim  · per collecta hominum et incendia · infra patriam · nemo facere presumat et qui hoc commiserit · LX solidos2* componat3* · in bannvm nostrum · Similiter et qui iussionem regiam in hostem bannitvs4* inruperit · Hęc VIII · capitula in assiduitate · Reliqua autem reseruata sunt regibus ut ipsi potestatem habeant · nominatiue demandare unde exire debent · De itiner5* alibus · ut si quis [fol. 182r] ut eos occiderit regi conponantur · Similiter de his qui per cartam in ecclesia iuxta altare dimissi sunt liberi · cum XL solidis6* componantur7* · Hi uero qui per cartam ingenuitatis dimissi sunt liberi · ubi nullvm patrocinium8* et defensionem non elegerint · similiter regi componantur9* XL solidis10* · Vt clericum nemo recipere audeat · sine consensu · episcopi sui · et si eum aliquis acceptum habet · quando licentia · ipsius episcopi fuerit : Aliter non faciat nisi cum eius pręsentię perscrutandum si dignus fuerit deducatur ·;  
1*
gek. sol
2*
gek. sol
3*
gek. comp
4*
n1 ergänzt
5*
korr. aus diner
6*
gek. sol
7*
gek. comp
8*
i2 ergänzt
9*
gek. comp
10*
gek. sol
[BK 134 c. 1]
Si quis cum altero · de qualibet causa contentionem habuerit · et testes contra eum per iudicium producti fuerint · si ille falsos eos esse suspicatur · liceat ei alios testes · quos meliores putauerit contra eos obponere · ut ueratium testimonio · falsorum testium peruersitas superetur11* · Quod si ambę partes testium ita inter se dissenserint · ut nullatenus alteri altera cedere uelit12* .' eligantur duo ex ipsis · id est13* ex utraque parte unus · qui cum scuto et fustibus in campho decernant · utra pars falsitatem .' utra ueritatem · suo testimonio sequatur · et campioni qui uictus14* fuerit propter periurium15* .' quod ante pugnam commisit · dextera manus amputetur · Ceteri uero eiusdem partis16* testes · quia falsi apparuerunt manus suas redimant · Cuius positionis duę partes ei contra quem testati17* sunt dentur · tertia comitis est · Et in sęculari quidem causa huiuscemodi testium diuersitas campho conprobetur · [fol. 182v] In ecclesiasticis autem negotiis · crucis iudicio rei ueritas inquiratur · Hoc de timidis atque inbecillibus siue infirmis qui pugn[a]re non ualent · Ne propter hoc iustitia careant censuimus faciendum · Testes uero de qualibet causa non aliunde quęrantur nisi de ipso comitatu · In quo res unde causa agitur positę sunt quia non est credibile ut de statu hominis · uel de possessione · cuiuslibet per alios melior ei ueritas cognosci ualeat quam per illos qui uiciniores sunt ∴  
11*
ursprünglich wohl als supet mit per- und ur-Kürzung ausgeführt; die per-Kürzung wurde dann aber radiert und (später?) durch er über der Zeile ersetzt.
12*
it korr. (?)
13*
id est gek. ide
14*
t mit Einfügungszeichen ergänzt
15*
per korr. (?)
16*
is korr. (?)
17*
ta mit Einfügungszeichen ergänzt
[BK 134 c. 2]
Si quis in aliena patria ubi uel propter beneficium uel propter aliam quamlibet occasionem assiduę conuersari solet de qualibet causa fuerit interpellatus · uerbi gratia · de conquestu suo · uel de mancipiis suis · ibi secundum legem suam iustitiam faciat · et cum talibus coniuratoribus quales in eodem regno uel prouintia secum habere potuerit · legitimum sacramentum iuret · Excepto si quis eum de statu suo id est de libertate sua · uel de hereditate quam ei pater suus moriens dereliquid appellauerit · de his duobus liceat ei sacramentum in patria sua Id est18* in legitimo sui sacramenti loco iurandum offerre · et is qui cum eo litigatur · si uelit sequatur illum in patriam suam ad recipiendum illud sacramentum · Ipse tamen primo in eodem loco ubi est interpellatus satisfaciat · tam comi[ti] et iudicibus quam aduersario · testibus probando vt proprietatem ·19* quę ab eo quęritur · pater ei suus dereliquerit20* ·  
18*
Id est gek. Ide
19*
vt proprietatem · mit Einfügungszeichen ergänzt
20*
korr. aus dereliqu[†]
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 231r] [17]
INCIPIUNT CAPITULA ·  
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 232vb] [5]
LXXII · DE fratribus qui paterne seu materne21*  
[Nicht transkribierter Text]
[11]
LXXVI · De hominibus qui alienam22* potestatem inuadunt23* ·24*  
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 245v] [1]
DE PRIMO LIBRO · CAPITULA25* · LXXVIIII ·  
De monasteria et baptismales ecclesias ·  
[BK 157 c. 1]
Si quis episcopus aut proprinquitatis affecu aut muneris ambitione causę amicitię senedochia · a[u]t monasteria · uel baptismales ecclesias suę ecclesię pertinentes cuilibet per henfintheuseos contractus dederit se suosque successores pęna multandos conscripserit · potestatem talia inmutandi rectoribus ecclesiarum absque penę conscriptę solutione concedimus ·  
21*
DE fratribus … seu materne von anderer Hand korr. aus [†]
24*
LXXVI · … inuadunt · von anderer Hand ergänzt
22*
folgt getilgtes pos
23*
gek. inuad
25*
gek. CAPL
LXXX · DE ECCLESIA CONSTRUENDA IN SUA PROPRIETATE ·  
[BK 157 c. 2]
Statutum est ut si quis liber homo per consensum episcopi sui ecclesiam in sua construxerit proprietate · fontesque in eadem ab episcopo fuerint consecrati · ideo non suam perdat hereditatem · sed si episcopus uoluerit officium sacri baptismatis in sua transferat ecclesia ipsa uero a qua transfertur in constructoris maneat iure ·  
 · CV · DE ADULTERO26* CUM ADULERA [!] conprehenso ·  
[BK 157 c. 3]
Si quis adulter cum adultera conprehensus · secundum edicta legis langobardorum marito adulterę ambo ad uindictam traditi fuerint · si eos quispiam emerit · eosque conuictos in eodem scelere habere repertus fuerit · ipsos fisco adquiratur ·  
26*
T ergänzt
 · CVI · DE UXORE LIBERI HOMINIS ·  
[BK 157 c. 4]
Si quis liber homo vxorem habens liberam propter aliquod crimen · aut debitum · seruitio alterius se subdit · infantes qui ex tali coniugio nati fuerint · libertatis statu non amittant · si uere illa defuncta · secunda uxor et tamen libera tali se sciens iunxerit coniugio · liberi illorum seruituti subdantur ·  
 · CVII · DE FEMINA SI UESTEM HABENS MUTATAM MECHA FUERIT DEPREHENSA ·  
[BK 157 c. 5]
Statuimus ut si femina uestem habens mutatam mecha deprehensa fuerit · non tradatur genitiuo sicut usque modo · ne forte quę prius cum uno · post modum cum pluribus locum habeat mechandi · sed eius possessio · fisco redigatur · et ipsa episcopali subiaceat iudicio · [fol. 246r]  
DE27* SECUNDO LIBELLO · CAPITULA28* · XVI ·  
[BK 165 c. 1]
Statuimus ut liberi homines qui tantum proprietatis habent unde hostem bene facere possint et iussi facere nolunt · prima uice secundum legem illorum statuto damno subiaceant · si uero secundo inuentus fuerit neglegens bannum nostrum · id est29* · LX solidos persoluat · si uero tercio quis in eadem culpa fuerit implicatur · sciat se omnem substantiam suam amissurum · aut in exilio esse mittendum · De mediocribus quippe liberis qui non posunt [!] per se hostem facere comitum fidelitati committimus aut inter duos aut III seu inter IIIIor uel si necesse fuerit amplius uni qui melior esse uidetur adiutorium prebeant ad nostrum seruitium · De his quoque qui ob nimiam paupertatem neque per se hostem facere neque adiutorium prestare possunt conseruentur usque quo recuperare ualeant ;  
27*
Ab diesem Wort Wechsel der Schreiberhand, vgl. die Vorbemerkung.
28*
gek. CAP
29*
id est gek. ide
XVII  
[BK 165 c. 2]
Placet nobis ut liberi homines qui non propter paupertatem sed ob uitandam rei publicę utilitatem fraudolenter ac ingeniose res suas aecclesiis delegant easque denuo sub censu utendas recipiunt · ut quousque ipsas res possident hostem et reliquas publicas functiones faciant · Quodsi iussa facere neglexerint licentiam eos distringendi comitibus permittimus per ipsas res [fol. 246v] nostra non resistente emunitate · ut status et utilitas regni huiusmodi adinuentionibus non infirmetur ;  
XVIII · DE EMPTIONE ·  
[BK 165 c. 3]
Volumus ut similis mensura in laicali ordine de hac re conseruetur · uidelicet si quis alterius30* qui proprietatem habet qui hostem facere potest · emerit · aut quouis31* modo ad eum peruenerit eique ad utendum eas dimiserit · si negligens32* de hoste fuerit · per ipsas res a comite distringatur · vt in quocumque publica non minoretur utilitas ·  
30*
korr. aus atterius
31*
quo mit Einfügungszeichen ergänzt
32*
g2 mit Einfügungszeichen ergänzt
DE TERTIO LIBELLO ;  
 · XLII ·  
[BK 167 c. 1]
Vt nullus testis supra uestituram aui et patris nostri suscipiatur ·  
XLIII ITEM DE EADEM ·  
[BK 201 c. 11]
Decernimus33* ut quisquis aliter testes habere non potuerit · uolumus ut per comitis iussionem quos in suo testimonio necessarios quisque habuerit ueritatem prolaturi publico conuentu adducantur · ut per ipsos rei ueritas cum iuramento ualeat inquiri · quodsi de duabus34* partibus fuerit inquisicio facta idcirco quod nullus eorum possit habere testes antequam iurent · fiat inquisitio facta · quodsi omnes ad unam partem dixerint testimonium · iurent35* uerum dixsisse36* se testimonium · quodsi dissenserint et quedam pars testium uni prebuerit testimonium · et alia · pars alteri · Tunc interrogetur si audent per pugnam illorum testi[fol. 247r]monium adprobare · Quodsi nulla pars alteri cesserit · iurent et pugna probetur illorum testimonium · Quodsi una pars subtraxerit se · tunc illa quę ausa fuerit contendere recipiatur ·  
33*
r mit Einfügungszeichen ergänzt
34*
korr. aus duobus
35*
korr. aus qiurent
36*
korr. aus dixeisse
IN QUARTO LIBELLO37* ·  
LXXIII DE FRATRIBUS · ,  
[BK 165 c. 4]
Precipimus de his fratribus qui in nostris et romanę finibus paternę seu maternę succedunt hereditati si contigerit quod unus eorum ecclesiasticę milicię sit mancipatus et idcirco ut neque atque38* seculariter militare debuerat quod se ad defensionem regni nostri subtrahat in nostris finibus · Partem substantię accipere dissimulauerit idcirco ut nequeat constringi ubicumque suus comis eum inuenerit licentiam distringendi ei concedimus · Ita ut primum fideiussores non inuenerit · tam diu sub custodia per comitem teneatur · quousque aut fideiussores inueniat aut bannum nostrum persoluat ;  
37*
korr. aus LIUELLO
38*
ut neque atque lt. Schmitz G 1996, S. 661 Anm. 240 schon in der Vorlage von B1 He M M12 verderbter Text, d.h. Leitvariante für Ansegis redactus
LXXVI DE LIBERIS HOMINIBUS QUI ALIENAM  
[BK 165 c. 5]
De liberis hominibus uero qui in aliena potestate mobilem suum transferunt ut causator eorum eos pignorare39* non possit placet nobis ut res eorum infiscentur · quousque uenientes in audientiam iusticiam faciant · si uero uenire contempserit secundum capitulare domni ac genitoris nostri de eorum rebus agatur · Nam et de ipsis rebus habita [fol. 247v] estimatione damnum queritori sortiatur · Qui uero mobile illud recipit si hoc sacramento probare non potuerit quod propter iusticiam alterius differendam illud non recepisset bannum nostrum persoluat ;  
39*
korr. aus pignorere
IN CAPITULARIBUS KAROLI DE MALLO PUBLICO CAPITULO LVIIII  
[Ansegis 3 c. 57]
Vt in locis ubi mallos publicos habere solent tectum tale constituatur40* quod in hieme et in aestate obseruandum esse possit41* ; [fol. 248r]  
40*
t3 korr. (?)
41*
Die verbleibenden 14 Zeilen der Seite wurden nicht beschrieben.
INCIPIUNT CAPITULA QUE LUODOUUICUS · cesar et hlotharius inperator filius eius cum consensu eorum fidelium dederunt ;  
CAPITULO42* I De liberis hominibus qui fidelitatem nondum domno imperatori43* promiserunt  
II De his qui sine consensu episcopi presbiteros in aecclesiis constituunt uel inde eitiunt ·  
III De ęcclesiis in [!] coheredes44* diuisis ·  
IIII De ecclesiis destructis  
V De manso ad aecclesiam45* dato ;  
VI De his qui nonas et decimas dare neglexerunt ·  
VII De his qui decimas dare nolunt nisi a se redimantur ;  
VIII De his qui restaurationes ecclesiarum facere neglegunt  
VIIII De his qui agros dominicatos ideo neglegunt ut nonas exinde non persoluant ;  
X Ut intellegatur in quo facto inmunitas frangatur ;  
XI De homicidiis in aecclesiis uel earum atriis perpetratis ;  
XII De his qui per cupiditatem rerum parentem uel propinquum occiderint ·  
XIII De his qui uxores derelinquerint uel occiderint ;  
XIIII De his qui res alienas uendiderint uel malo ingenio uel mala occasione tradiderint46* ;  
XV De uicariis et centenariis qui per cupiditatem sepe placita tenent  
XVI De his qui proprium non habent sed terram dominicam resident ;  
XVII De faidis coercendis ·  
XVIII De ecclesiasticis rebus ut contineantur47* sicut res ad fiscum contineri solent ;  
XVIIII Quales testes contra fiscum recipiantur hi sunt electi non producti ;  
[fol. 248v]
XX De beneficiis48* destructis ;  
XXI Ut per missos nostros scabinios malos eiciantur et bonos constituantur ·  
XXII Ut in omni comitatu ad inquisitionem eligantur ueratiores et meliores ;  
XXIII Ut scabinus qui iniuste iudicat propter munera ad nostram presentiam ueniat ;  
XXIIII De commutationibus diuersis aecclesiarum ;  
XXV De eo qui sciens in periurium testes duxit ;  
XXVI De his qui discordiis et contentionibus student ;  
XXVII De his qui bonos denarios recipere non uolunt ;  
XXVIII De homicidiis uel aliis iniusticiis quę a fiscalinis nostris fiunt ;  
XXVIIII Ut collecte ad male faciendum omnino prohibeantur ;  
XXX De pontibus publicis49* destructis · et de iniustis teloneis ;  
XXXI De reuersione ab expedicione hostili ·,·  
XXXII Ut missi nostri notum faciant comitibus et populo quod in omni ebdomada unum diem ad iudicium sedere uolumus ;  
XXXIII Ut ministri qui tributa maiora accipiunt quam constituta sint · ministeria perdant ·  
42*
gek. CAP
43*
gek. impr
44*
korr. aus coheredis
45*
l mit redundantem Kürzungsstrich.
46*
gek. trad
47*
n3 mit Einfügungszeichen ergänzt
48*
ne mit Einfügungszeichen ergänzt
49*
u korr. (?)
DE LIBERIS HOMINIBUS QUI IMPERATORE · NONDUM FIDELITATEM PROMISERUNT · CAPITULO50* I  
[BK 188 c. 4]
Volumus ut missi nostri per totam legationem suam primo omnium inquirant qui sint de liberis hominibus qui nondum fidelitatem nobis promissam habeant · et faciant illos eam promittere sicut consuetudo semper fuit · et postea legationem suam incipiant per cetera capitula peragere ;  
50*
gek. CAP
De his qui sine consensu episcopi presbiteros in aecclesiis constituunt uel inde eitiunt · [fol. 249r] II  
[BK 191 c. 1]
De his qui sine consensu episcopi presbiteros51* in aecclesiis constituunt uel de ecclesiis eitiunt · et ab episcopo uel a quolibet misso dominico admoniti obedire noluerint ut bannum nostrum reuuadiare cogantur et per fideiussores ad palatium nostrum uenire iubeantur et tunc nos decernamus utrum nobis placeat · ut aut illum pannum52* persoluat53* aut aliam amissuram sustineat ;  
51*
korr. aus prespiteros
52*
korr. aus bannum
53*
l korr. Der Schreiber hatte offenbar zunächst versehentlich schon zum u-Schaft angesetzt und diesen dann zum l verlängert. Vor dem folgenden u ein übergeschriebenes Häkchen, das evtl. im Kontext desselben Korrekturvorganges enstanden, aber nicht zu deuten ist.
De ecclesiis inter54* coheredes Diuisis III  
[BK 191 c. 2]
De ęcclesiis quę inter coheredes diuisę sunt consideratum est quatinus si secundum prouidentiam et admonitionem episcopi ipsi coheredes eas uoluerint tenere et honorare faciant sin autem hoc contradixerint ut episcopi in potestate maneat utrum eas ita consistere permittat aut reliquias exinde auferat · Et ubi ad55* nostrum beneficium ecclesiae56* pertinentes ita diuisę inuentę fuerint ut describantur et nobis renuntietur ·  
54*
ter ergänzt
55*
korr. (?)
56*
gek. ecclcce (sic). Wahrscheinlich korrigierte der Schreiber das -cc- am Ende nicht, weil man es auch als cc-a lesen kann.
De ecclesiis destructis57* ; IIII  
[BK 191 c. 3]
De ęcclesiis destructis ut episcopi et missi inquisitionem faciant utrum per neglegentiam aut inpossibilitatem destructę sint · Et ubi neglegentia inuenta fuerit episcopali autoritate emendare cogantur qui eam restaurare debuerant · Si uero per inpossibilitatem contigit ut aut58* pluriores sint quam necesse sit aut maioris magnitudinis quam ut ex rebus ad eas pertinentibus restaurari possint59* · episcopus modum inueniat qualiter congrue emendari et consistere possint ;  
57*
r mit Einfügungszeichen ergänzt
58*
t mit Einfügungszeichen ergänzt
59*
s1 ergänzt
De manso ad ecclesiam dato ; V  
[BK 191 c. 4]
De uno manso ad ecclesiam dato de quo aliqui homines contra statuta sibi seruitium exigunt · Quicumque pro hac causa accusatus fuerit comes vel missi hoc quod inde subtractum est presbiteri cum sua lege restituere faciant ;  
De his qui nonas et decimas dare neglexerunt ; [fol. 249v] VI60*  
[BK 191 c. 5 BK 191 c. 6]
De his qui decimas et nonas iam per multos annos aut ex parte aut ex toto dare neglexerunt · uolumus ut per missos nostros constringantur · ut secundum capitularem priorem soluant nonas et decimas cum sua lege · et insuper bannum nostrum · et hoc eis denuntietur · quod quicumque hanc neglegentiam iterauerit · beneficium unde haec nona et decima persolui debuit amissurum se sciat · Ita enim continetur in capitulare bonę memorię genitoris nostri in libro primo capitulo · CLVII ·61* Quicumque decimam abstrahit de ęcclesia ad quam per iusticiam dari debet et eam pręsumptiose · uel propter munera · aut per amicitiam aut aliam quamlibet occasionem ad alteram aecclesiam dederit · a comite uel a misso nostro distringatur ut eiusdem decimę quantitatem · cum sua lege restituat ·  
60*
Nach I folgt ein Punkt oder der Ansatz zu einem weiteren Schaft. Evtl. hat der Korrektor, der auf derselben Seite weiter unten die VII zu VIII verbessert hat, an dieser Stelle irrtümlich auch zu einer Verbesserung angesetzt und diese nicht mehr getilgt?
61*
Im Folgenden fehlen die beiden Ansegis-Zitate, die in anderen Hss. an dieser Stelle folgen: Ansegis 1,157 (MGH Capit. N. S. 1 S. 514 und 2,21 (MGH Capit. N. S. 1 S. 538-539.
DE DECIMIS QUAS POPULUS62* DARE NON VULT · VII  
[BK 191 c. 7]
De decimis quas populus dare non uult · nisi quolibet modo ab eo redimantur · ab episcopis prohibendum est ne fiat · Et si quis contemptor inuentus fuerit · et nec episcopum nec comitem audire uelit si noster homo fuerit · ad presentiam nostram uenire compellatur · Ceteri uero distringantur ut inuiti ęcclesiae restituant qui uoluntarie neglexerunt dare ·  
62*
gek. PLS
De his qui restaurationes ecclesiarum nolunt · VIII63*  
[BK 191 c. 9]
Quicumque de rebus ęcclesiarum quas in beneficium habent restaurationes earum facere neglexerint · iuxta capitularem anteriorem · In quo de operibus ac nonis et decimis constitutum est sic de illis adimpleatur id est in libro IIIIo · capitulo64* XXXVIII · De opere [fol. 250r] uel restauratione ecclesiarum constitutum est ut de frugibus terrę et animalium nutrimine persoluantur : De opere uel restauratione ecclesiarum comes et episcopus siue abba una cum misso nostro quem ipsi sibi ad hoc elegerint considerationem faciant ut unusquisque eorum tantum inde accipiat65* ad operandum et restaurandum quantum ipse de rebus ęcclesiarum habere cognoscitur · Similiter et uassi nostri aut in commune tantum operis accipiant · quantum rerum ecclesiasticarum habent uel unusquisque per se iuxta quantitatem quam ipse tenet · aut si inter eos conuenerit ut pro opere faciendo argentum donent · iuxta estimationem operis in argento persoluant · cum quo precio rector ęcclesiae ad predictam restaurationem operarios conducere et materiam emere possit · Et qui nonas et decimas dare neglexerit · primum quidem illas cum sua lege restituat · et insuper bannum nostrum soluat · ut ita castigatus caueat ne sepius iterando beneficium amittat ;  
63*
I3 ergänzt
64*
gek. cap
65*
korr. aus accipiant
De his qui agros neglexerunt · VIIII ·  
[BK 191 c. 10]
De illis qui agros dominicatos propterea neglexerunt excolere · ut nonas exinde non persoluant et alienas terras ad excolendum propter hoc accipiunt · uolumus ut de tribus annis ipsam nonam cum sua lege persoluant · Et si quis contemptor aut comitis aut uassallorum nostrorum propter66* hoc extiterit per fideiussores ad palatium uenire compellatur ·  
66*
gek. proter
Ut67* intellegatur in quo facto inmunitas frangatur ; [fol. 250v] X  
[Benedictus Levita 1,279]
Peruenit68* ad nos quod quedam aecclesiae ac monasteria nostras et predecessorum nostrorum inmunitates habentia · multa preiudicia et infestationes a quibusdam patiantur et nec per easdem inmunitates ullam defensionis tuitionem habere ualeant propter hoc quod ab eisdem inmunitatum temeratoribus dicatur non plus inmunitatis nomine complecti quam claustra monasterii · Cetera quoque quamuis ad easdem aecclesias uel monasteria pertineant extra inmunitatem esse · Propter hoc uolumus atque decernimus ut omnes intellegant · non solum claustra monasterii uel ęcclesię atque castitia ecclesiarum sub inmunitatis defensione consistere · uerum etiam domos et uillas et septa uillarum et piscatoria manu facta et quidquic [!] fossis aut sepibus uel etiam alio clausarum genere precingitur eodem inmunitatis nomine contineri · et quicquid intra huiusmodi munimenta ad ius earundem ęcclesiarum uel monasteriorum pertinentia a quolibet homine nocendi uel damnum inferendi causa spontanea uoluntate committitur · In hoc facto inmunitas fracta iudicatur · Quod uero in agris uel campis ac siluis quę sine laborationibus sunt et nullo modo a munitione cinguntur69* casu sicut fieri solet a quibuslibet hominibus quiddam damni fuerit factum quamuis idem ager aut campus aut silua ad ęcclesiam uel ad monasterium preceptum inmunitatis habentem pertineat · non tamen in hoc inmunitas fracta iudicanda est Et ideo non sexcentorum solidorum compositione sed secundum legem quę [fol. 251r]in eodem70* loco tenetur · is multandus est · qui scandalum uel damnum in tali loco fecisse conuictus fuerit ;  
67*
Das folgende Kapitel stimmt überein mit Benedictus Levita 1,279 (ed. Schmitz G 2014, S. 89f.) und stammt "aus derselben oder einer ähnlichen Vorlage" wie bei Benedictus, "aber nicht von diesem" (ebd.).
68*
Das Kapitel ist auf dem Rand mit einem Notazeichen (oberer Teil beschnitten) und der Glosse ImmvniTate markiert.
69*
n1 ergänzt.
70*
Das d eventuell korrigiert (aus einem zunächst angesetzten i?).
De homicidiis in aecclesiis uel in atriis commissis · XI ·  
[BK 193 c. 1]
De homicidiis · in aecclesiis uel in atriis earum commissis hoc obseruetur et teneatur quod in capitulare priori constitutum est · In libro IIIIo · capitulo XIII · Si quis aut ex leui causa · et reliqua71* · Commotor rixę si ibi moritur sine uueregeldo · Alter qui se defendendo72* occisus fuerit uuerigeldo soluatur et alia compositio sicut supra dictum uel scriptum est perficiat73* ;  
71*
gek. rel
72*
e3 korr. (?)
73*
Si ... perficiat eine Art kurze Zusammenfassung, aber kein wörtliches Zitat von Ansegis 4,13 (MGH Capit. N. S. 1 S. 625-627). Mit Blick auf die Ansegis-Kopie in derselben Hs. verweist der Kopist hier darauf, dass die gemeinte Stelle bereits "oben" stehe.
De his qui propter cupiditatem rerum patrem aut matrem occiderit ; XII  
[BK 193 c. 2]
Quicumque propter cupiditatem rerum patrem aut matrem aut fratrem aut sororem uel nepotem · uel alium propinquum suum interfecerit · hereditas interfecti ad alios suos legitimos heredes perueniat · Interfectoris uero hereditas ad fiscum redigatur · Ipse uero ordinante74* episcopo pulblicę75* [!] penitentię subdatur ;  
74*
n2 mit Einfügungszeichen ergänzt.
75*
Über dem ersten Schaft des u ein kleiner, leicht gebogener Strich, fast wie ein Hochkomma. Unklar, wie er zu erklären ist.
Qui uxorem interfecerit uel relinquerit · XIII  
[BK 193 c. 3]
Quicumque76* propria uxore derelicta uel sine culpa intefecta aliam duxerit · armis depositis publicam agat penitentiam · Et si conmax [!] fuerit conprehendatur a comite et ferro uinciatur et in custodia mittatur donec res ad nostram noticiam deducatur ;  
76*
Q ausnahmsweise nicht als Initiale gestaltet, aber doch vergrößert und in roter Tinte, also durchaus 'initialenähnlich'.
De his qui res alienas malo ingenio vendiderint ; XIIII  
[BK 193 c. 4]
Quicumque res alienas cuilibet homini uendiderit et ipse homo easdem res alicui altari [!] dederit siue uendiderit et ipse qui tunc easdem res conparatas habet · per malum ingenium · proprio filio aut altari [!] cuilibet necdum legitimos annos habenti iusticię tollendę [fol. 251v] causa tradiderit · uolumus atque firmiter precipimus ut si pater eiusdem paruuli uixerit · ipse intret in causam rationem reddendi pro filio suo · Si autem ipse pater mortuus est tunc legitimus eius propinquus qui iuste ei tutor ac defensor esse uidetur · pro ipso rationem reddere conpellatur · Similiter de aliis omnibus iusticiis ad eum pertinentibus excepta sua legitima hereditate quę ei per successionem parentum suorum legitime euenire debuit · Quodsi quis hanc nostram iussionem contempserit uel neglexerit · sicut de ceteris contemptoribus ita de eo agatur · Is uero qui easdem res primus inuasit · et iniuste uendidit necnon et emptores77* excepta sola persona paruuli · hoc quod fraudulenter admiserunt78* · intra prouintiam emendare cogantur et postea sicut contemptores iussionis nostrę sub fideiussoribus ad nostram presentiam uenire conpellantur79* ·  
77*
p ergänzt
78*
d mit Einfügungszeichen ergänzt
79*
n2 ergänzt
De uicariis et centenariis qui per cupiditatem80* placita tenent ·  
[BK 193 c. 5]
De uicariis et centenariis qui magis propter cupiditatem quam propter iusticiam faciendam sepissime placita81* tenent · et exinde populum nimis affligunt · Ita teneatur sicut in capitulari domni Karoli imperatoris continetur · In libro IIIo capitulo · XL · ITEM De placitis quos liberi homines obseruare debent · Ita · seruetur sicut in capitulari nostro · in libro82* IIII · capitulo · LV · scriptum est · Et quicumque huius constitutionis transgressor · a missis nostris inuentus fuerit bannum nostrum persoluat ;  
80*
u korr. (?)
81*
korr. aus paacita
82*
korr. aus lipro
De liberis hominibus qui proprium non habent ;  
[BK 193 c. 6]
De liberis hominibus qui proprium [fol. 252r] non habent · sed in terra dominica resident · ut propter res alterius ad testimonium non recipiantur · Coniuratores tamen aliorum hominum ideo esse possunt quia liberi sunt · Illi uero qui et proprium habent · et tamen in terra dominica resident propter hoc non abiciantur quia in terra dominica resident sed propter hoc ad testimonium recipiantur quia proprium habent ·  
De faidis coercendis · XVII83*  
[BK 193 c. 8]
De faidis coercendis hoc obseruetur et teneatur quod in capitulari nostro in libro IIII · capitulo XXV · continetur Si quis aliqua necessitate et reliqua84* ·  
83*
I2 steht im Bauch der folgenden D-Initiale und wurde vermutlich nachgetragen; siehe dazu oben die Vorbemerkung.
84*
Ansegis-Zitat nur im Anlaut wiedergegeben; der Rest durch et reliqua gekürzt.
De rebus ecclesiasticis ut contineantur · XVIII  
[BK 188 c. 1]
Uolumus ut omnes res ecclesiastice eo modo contineantur85* sicut res ad fiscum nostrum contineri solent · usque dum nos ad generalem platitum nostrum cum fidelibus86* nostris inuenerimus et constituerimus qualiter in futurum de his fieri debeat ;  
85*
an mit Einfügungszeichen ergänzt
86*
korr. aus fidebibus
Quales testes contra fiscum recipiantur XVIIII  
[BK 188 c. 2]
Item uolumus ut omnis inquisicio quę87* de rebus ad fiscum nostrum pertinentibus facienda est non per testes qui producti fuerint88* · sed per illos qui in eo comitatu meliores et ueratiores esse noscuntur per illorum testimonium inquisitio fiat · Et iuxta quod illi testificati fuerint uel contineantur uel reddantur ;  
87*
quę mit Einfügungszeichen ergänzt
88*
i korr. (?)
De beneficiis destuctis [!] ; XX  
[BK 192 c. 1]
De beneficiis destructis hoc obseruetur quod in libro IIIIo · capitulo XXXVI · continetur ;89*  
89*
Ansegis-Zitat fehlt. Andere Hss. zitieren an dieser Stelle Ansegis 4,36 (MGH Capit. N. S. 1 S. 644.
De scabinis malis ut eitiantur ;  
[BK 192 c. 2]
Vt missi nostri ubicumque malos scabinios inueniunt eitiant et cum tocius populi consensu in locum eorum bonos eligant · et cum elec[fol. 252v]ti fuerint iurare faciant · ut scienter iniuste iudicare non debeant  
Ut ueratiores eligantur ; XXII90*  
[BK 192 c. 3]
Vt in omni comitatu hi qui meliores et ueratiores inueniri possunt eligantur a missis nostris ad inquisitiones faciendas · et rei ueritatem dicendam · et adiutores comitum sint ad iustitias faciendas ·  
90*
I2 korr. (?)
Si scabinus iniuste iudicat XXIII ·  
[BK 192 c. 4]
Volumus ut quicumque de scabinis deprehensus fuerit propter munera · aut propter amicitiam uel inimicitiam iniuste iudicasse · ut per fideiussores missus ad presentiam nostram ueniat · De cetero omnibus scabinis denuntietur · ne quis deinceps etiam iustum iuditium uendere presumat ·  
De commutationibus ecclesiasticarum91* XXIIII ·  
[BK 192 c. 5]
Ubicumque commutationes tam tempore nostro quaque92* genitoris nostri legitime et rationales atque utiles ecclesiis dei factę sunt permaneant Ubicumque93* inutiles et incommodę atque inrationabiles94* factę sunt dissoluantur et recipiat unusquisque quod dedit · Ubi uero mortua manus interiacet · aut alia quelibet causa quę rationabilis esse uideatur inuenta fuerit diligenter describatur95* et ad nostram noticiam perferatur  
91*
Etwas ungewöhnlich anmutende ecclesia-Kürzung, die außer e2 sonst nichts weiter eliminiert. Über i1 scheinbar eine gewellte senkrechte Linie, bei der es sich aber offenbar schlicht um verlaufene Tinte mit kleinem Wasserfleck handelt.
92*
Gek. quaq. Allerdings ist das an q2 angehängte Kürzungszeichen für -ue ungewöhnlich lang und gebogen, so dass die alternative Lesung quam (korr.) zumindest möglich ist, wobei der Schreiber in diesem Fall aus dem Bogen von q und dem daran angehängten Bogen ein unziales m geformt hätte, ohne die dadurch überflüssig gewordene Unterlänge des q zu tilgen.
93*
cum mit Einfügungszeichen ergänzt
94*
bi mit Einfügungszeichen ergänzt
95*
r1 mit Einfügungszeichen ergänzt
XXV ·  
[BK 192 c. 6]
Quicumque conprobatus fuerit de eo quod scienter testes in periurium induxisset sub fideiussione ad placitum nostrum uenire conpellatur · ut ibi cum fidelibus nostris considemus96* quid de tali homine faciendum sit  
96*
korr. aus consedimus
DE DISCORDIIS XXVI  
[BK 192 c. 7]
De his qui discordiis et contentionibus studere solent et in pace [fol. 253r] uiuere nolunt · et inde conuicti fuerint · uolumus ut sub fideiussoribus ad nostrum platitum ueniant ut ibi cum fidelibus nostris consideremus quid de talibus faciendum sit ;  
Qui bonos denario97* [!] nolunt XXVII  
[BK 192 c. 8]
De bonis denariis quos populus recipere non uult · uolumus ut hoc obseruetur et teneatur quod in priori capitulari nostro constitutum est in libro IIII capitulo XXX98* Et ad hanc institutionem nostram adimplendam episcopi et abbates siue reliqui qui beneficia nostra habent adiuuent comites in suis hominibus distringendis · Et si comites hanc nostram constitutionem neglexerint hoc per missos nostros ad nostram notitiam perferatur  
97*
a mit Einfügungszeichen ergänzt
98*
Ansegis-Zitat fehlt. Andere Hss. zitieren an dieser Stelle Ansegis 4,30 (MGH Capit. N. S. 1 S. 641).
De homicidiis que a fiscalinis fiunt ; XXVIII  
[BK 192 c. 9]
De homicidis99* [!] uel aliis iniusticiis quę a fiscalinis nostris fiunt quia inpune ea committere se posse existimant nos actoribus nostris precipiendum esse decernimus ne ultra inpune fiant100* ita ut ubicumque facta fuerint soluere per disciplinam precipiemus ;  
99*
korr. aus homicii
100*
n mit Einfügungszeichen ergänzt
XXVIIII  
[BK 192 c. 10]
Collecte ad malefaciendum fieri omnimodis prohibeantur · Et ubicumque huiusmodi presumpciones factę fuerint101* digna emendatione corrigantur · Et si per neglegentiam comitis uel factę sunt uel inemendatę remanserunt hoc ad nostram noticiam perferatur · autor uero facti · si fuerit prepositus uel aduocatus siue centenarius uel qualibet alia dignitate predita libera persona post legalem emendationem in loco factam sub fideiussoribus ad presentiam nostram ueniat · Multitudo uero siue de seruis uel de liberis sit · legitima emendatione multetur · [fol. 253v]  
101*
n mit Einfügungszeichen ergänzt
XXX  
[BK 192 c. 11]
De pontibus publicis destructis placuit nobis ut qui iussionem nostram102* in reparandis pontibus contempserunt103* uolumus ac iubemus ut omnes homines nostri in nostram ueniant presentiam rationes reddere · cur nostram iussionem ausi sunt contempnere · Comites autem reddent rationem de eorum pagensibus · cur eos aut non constrinxerunt104* ut hoc facerent aut nobis nunciare neglexerunt105* · Similiter de iniustis teloneis ubicumque accipiuntur · sciant se exinde nobis rationem reddituros  
102*
-onem nostram eventuell auf Rasur.
103*
gek. ctempser
104*
gek. cstrinxer
105*
gek. neglexr
 · De reuersione ·,· XXXI  
[BK 192 c. 13]
Postquam comes et pagenses · de qualibet expeditione hostili reuersi fuerint · ex eo die super XL noctes sit bannus resinus [!] quod lingua thutisca scaftlegi106* · id est armorum depositio uocatur  
106*
Über e ein Schrägstrich, vermutlich ein Betonungszeichen?
ut missi nostri notum faciant107* ebdomada108* ;  
[BK 192 c. 14]
Hoc missi nostri notum faciant comitibus et populo quod nos in omni epdomada unum diem ad causas audiendas et iudicandas sedere uolumus ; Comites nostri autem et missi nostri109* magnum studium habeant ne forte propter eorum neglegentiam pauperes crucientur et nos tedium propter eorum clamores patiamur · si nostram gratiam habere uelint · Populo autem dicatur ut caueat se de aliis causis ad nos reclamare nisi de quibus aut missi nostri aut comites eis iusticias facere noluerint ·  
107*
n ergänzt
108*
gek. ebdom
109*
r korr. (?)
ut ministri qui tributa maiora accipiunt quam constituta sint ministeria perdant  
[BK 192 c. 15]
Quicumque uicarii uel alii ministri comitum tributum quod inferenda uocatur maioris pretii110* a populo exigere presumpsit quam a missis bone memorię genitoris nostri constitutum111* fuit · hoc quod iniuste [fol. 254r] superposuit atque abstulit sibique retinuit · his quibus hoc tulit cum sua lege restituat et insuper fredum nostrum conponat et ministerium amittat ;  
110*
ptii ohne erkennbaren Kürzungsstrich
111*
cstitutum ohne erkennbaren Kürzungsstrich
Capitulo112* · I · De his qui in tertio genuclo [!] coniunguntur113* ·  
II De his qui in quarto coniunguntur  
III De eo qui cum filiastra manet ;  
IIII De presbitero si uxorem habuerit  
V De femina que quolibet modo uelum acceperit ;  
VI Si qua mulier mortem uiri sui consiliauerit  
VII Si homo ingenuus ancillam acciperit114* pro ingenua ;  
VIII Si seruus suam ancillam concubinam115* habuerit ;  
VIIII Si seruus libertus116* postea cum ancilla domini eius adulterium facit117* ;  
X De118* eo qui in alium ducatum seu prouintiam per aliquam necessitatem uenerit ; [fol. 254rb]  
 · XI De eo qui cum nouerta sua fornicauerit ;  
 · XII De eo qui cum filiastra sua fornicauerit119* ·  
 · XIIII De eo qui ancillam accipit120* uxorem ;  
 · XV121* De muliere quam uir suus numquam habuit ·  
 · XVI Qui cum sobrina sua manet  
 · XVII122* De seruo et ancilla pro uenditionis causa separatis ;  
 · XVIII123* De cartellario qui ancillam dimiserit et aliam duxerit ;  
XVIIII124* Qui uxorem dimiserit125* uelare ;  
XIII Qui cum duabus sororibus dormierit ; [fol. 254v]  
112*
gek. Cap
113*
Der Kürzungsstrich über c(on)- scheint von späterer Hand durchgestrichen worden zu sein.
114*
gek. accip
115*
korr. aus coc
116*
gek. libt
117*
korr. aus fecit
118*
Wohl ein späterer (neuzeitlicher?) Nutzer strich das e (mit Blei?) durch, mutmaßlich in der flüchtigen Annahme, hier hätte Deo stehen sollen.
119*
Durch ein Verweiszeichen wird im Anschluss an das Kapitel das Fehlen einer Rubrik für c. XIII markiert. Diese ist unter Verwendung des gleichen Zeichens am Seitenende nachgetragen.
120*
gek. accip
121*
korr. aus X[†]
122*
I2 ergänzt
123*
I3 ergänzt
124*
I4 ergänzt
125*
gek. dimiser
CAPITULO · I · De tertia coniuncione126* ·,·  
[BK 16 c. 1]
In tertio genuclo separentur et post penitentiam actam si ita uoluerint licentiam habent aliis se coniungere ;  
De quarta · II  
[BK 16 c. 1]
In quarta autem coniunctione127* si inuenti fuerint eos non separemus sed poenitentiam iudicamus · Attamen si factum non fuerit nullam128* facultatem coniungendi129* in quarta generatione damus ·  
126*
c2 korr. (?)
127*
c2 mit Einfügungszeichen ergänzt
128*
korr. aus nonullam
129*
di korr. (?)
Qui cum filiastra manet ; III  
[BK 16 c. 2]
Si aliquis cum filiastra sua manet · nec matrem nec filiam ipsius potest habere · nec illa aliis se poterint coniungere ullo umquam tempore · Attamen uxor eius si ita uoluerit et si se continere non potest · si postea quam cognouit quod cum filia sua uir eius fuit in adulterio · carnale commercium cum eo non habet nisi uoluntate ab illo se abstinet · potest alio nubere ;  
De presbitero ; IIII  
[BK 16 c. 3]
Si quis presbiter ordinatus uxorem habuerit ipsam dimittat et gradum perdat · Si ali††us eam acceperit et ipsam a se reiciat · et si se continere non potest aliam accipiat quia reprehensibile est ut relictam sacerdotis alius homo habeat ;  
De femina quę uelum accipiat130* · V  ·  
[BK 16 c. 4]
Vt quolibet modo femina uelum accipiat in hoc permaneat · nisi si inuitam aut reclamantem aliquis uelauerit tamen predicanda est ut cum uelo suo permaneat si uoluerit · Quod si presbiter eam in uitam reclamantemque uelauerit gradum suum pro hac re · perdat ; Quod si mulier131* sine conuenientia uiri sui se uelare presumat · [fol. 255r] in potestate uiri sui erit · aut in hoc permaneat an non ;  
130*
gek. accip
131*
si mulier korr. aus [†]
VI Si qua mulier mortem uiri sui consiliauerit ;  
[BK 16 c. 5]
Si qua mulier mortem uiri sui cum aliis · hominibus consiliauerit et ipse uir ipsum hominem se defendendo occiderit · et hoc probare potest uir ille · ipsam suam uxorem dimittere potest et si uoluerit aliam accipiat ·  
Si genuus [!] ancillam acceperit132* pro ingenua ; VII  
[BK 16 c. 6]
Si quis ingenuus homo ancillam acceperit uxorem pro ingenua si ipsa femina postea fuerit inseruita · si redimi non potest si ita uoluerit aliam accipiat cum licentia · Similiter et mulier ingenua si seruu [!] accipiat pro ingenuo · et postea pro qualicumque causa inseruitus fuerit nisi pre inopia fame cogente se uendiderit et ipsa hoc consenserit · et de precio133* uiri sui a fame liberata fuerit si uoluerit potest eum dimittere · et si se continere non potest134* alium ducere · Similiter et de muliere si se uendiderit et uir eius ita consenserit · taliter potest stare si se separauerint · Penitentia tamen amborum necessaria est · nam qui135* de precio paris sui de tali necessitate liberatus fuerit · In tali coniugio debent permanere et non separari ;  
132*
gek. accep
133*
korr. aus precacio
134*
korr. aus post
135*
qui von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
VIII Si seruus ancillam concubina habuerit136*  
[BK 16 c. 7]
Si seruus suam ancillam concubinam habuerit si ita placet potest illa dimissa comparem suam domini sui ancillam accipere sed melius137* est suam ancillam tenere ;  
136*
gek. hab
137*
l korr. (?)
VIIII · Si seruus libertus postea cum ancilla domini sui adulterium perpetrauerit ;  
[BK 16 c. 8]
Si seruus libertatem a domino suo acceperit · et postea cum ancilla eius adulterium perpetrauerit · si dominus eius uult velit nolit ipsam [fol. 255v] ad uxorem habebit quod si ipsam dimiserit et aliam duxerit cogatur omnino138* ut posteriorem dimittat · et ipsam cum qua prius adulterium fecit recipiat · aut illa uiuente nullam aliam habeat ;  
138*
i korr. (?)
Qui per necessita[te] in alium ducatum †††  
[BK 16 c. 9]
Si quis necessitate ineuitabili cogente · in alium ducatum · seu prouinciam fuerit seniorem suum cui fidem mentiri non poterit secutus et uxor eius cum ualet et potest · amore parentum aut rerum suarum eum sequi noluerit · Ipsa omni tempore quamdiu uir eius quem secuta non fuit uiuet semper innupta permaneat · Nam illo139* uir eius qui necessitate cogente in alium locum fugit · si se abstinere non potest aliam uxorem cum penitentia potest accipere ·  
139*
korr. aus illa
Qui cum nouerca domierit ;  
[BK 16 c. 10]
Si filius cum nouerca sua · id est140* uxore patris sui dormierit nec ille nec illa possunt ad coniugium peruenire · Sed ille uir si uult potest aliam uxorem habere · sed melius est abstinere ;  
140*
id est gek. ide
Qui cum filiastra fornicauerit ·  
[BK 16 c. 11]
Si quis cum filiastra sua fornicauerit ; simili sententia stare potest · Et cum sorore uxoris sui141* simili modo stare potest ;  
141*
korr. aus sue
qui cum duabus sororibus  
[BK 16 c. 12]
Qui dormierit cum duabus sororibus et una ex illis antea uxor fuerit · neutram ex ipsis habeat nec illa adultera soror · nec ille uir qui cum illa adulterauit alios umquam accipiant ·  
[BK 16 c. 13]
Qui scit uxorem suam ancillam esse · et accepit eam uoluntarie semper permaneat cum ea ;  
[BK 16 c. 17]
Si qua mulier se reclamauerit quod uir suus numquam cum ea [fol. 256r] mansisset exeant inde ad crucem · et si uerum fuerit separentur et illa faciat quod uult ·  
De eo qui cum consobrina sua manet ; XVI ·  
[BK 16 c. 18]
Quicumque consobrina sua manens sua uxore careat · et nullam aliam habeat illa mulier quam habuit faciat quod uult · hoc ecclesia non recipit ;  
De seruo et ancilla pro uendicionis causa ; XVII  
[BK 16 c. 19]
Si seruus et ancilla per uendicionis causam separati fuerint · predicandi sunt ut sic maneant si eos reiungere possumus142* minime ;  
142*
m korr. (?)
De cartellario ; XVIII  
[BK 16 c. 20]
Vt ille cartellarius qui cum ancilla manserat cum esset uxor eius et libertate a domino suo accepta dimiserit eam · aliam accipiens posteriorem dimittat · priorem accipiat ; Simili modo de mulieribus sanccimus143*  
143*
c1 mit Einfügungszeichen ergänzt
De eo qui uxorem dimiserit velare ; XVIIII  
[BK 16 c. 21]
Qui uxorem suam dimiserit uelare · aliam · non accipiat ;  
INCIPIUNT CAPITULA ·  
I De coniunctionibus si in quarta uel tertia progenie inuenti fuerint ;  
II Si duo in tertio loco sibi144* pertinent ·  
III De muliere quę uelum accipit sine uiri sui comiatum [!] ;  
IIII De franco qui filiastram suam contra uoluntatem eius et parentum dederit ;  
V Si francus accipiat145* ancillam sperans quod ingenua sit et postea didicit ·  
VI Si femina ingenua sciens accipiat146* seruum ;  
VII De franco qui sequitur seniorem suum · propter147* beneficium et ille senior defunctus ;  
VIII De eo qui uxorem suam contaminatam inuenit aput fratrem148* suum ; [fol. 256v]  
VIIII De eo qui cum legitima uxore fratris sui ; adulterium conmisit ;  
X De eo qui baptizatus · a presbitero149* non baptizato ;  
XI Si pater sponsam filii sui obpreserit [!] ·  
XII Si mulier uelum accipit sponte · ut non dimittat ;  
XIII Si quis filiastram uel filiastrum150* ante episcopum ad confirmationem151* tenuerit ;  
XIIII Si quis dimiserit uxorem suam pro religionis causa uelum accipere et deo seruire ;  
XV · Si quis cum matre et filia in adulterium152* mansit ambabus nesscientibus ·  
XVI Si leprosus habet mulierem sanam ;  
XVII De eo qui accipiat153* mulierem et ipsa dicit quod cum ea non mansisset ut in confessione154* uiri consistat ;  
XVIII De his qui propter faidam fugiunt in alias patrias ;  
XVIIII De incestis ;  
XX · De capitulis ex diuinis rebus scriptis · et ut cuncti sacerdotes assidue orent pro imperatore155*  
XXI Ut unusquisque sacerdos sibi pertinentes erudiat ;  
XXII Ut qui possessionem ęcclesiae uel parrochiam156* per XXX annos habet ·  
XXIII De clericis et laicis qui chrisma157* ad aliquam nimietatem dant et accipiunt ;  
XXIIII De libero qui patrem aut matrem uel auunculum uel nepotem occiderit ;  
XXV De decimis uel ecclesiis158* baptismalibus ;  
XXVI De eo qui ecclesiam in sua proprietate uoluerit edificare ;  
XXVII Ut nullus masculum puerum in monasterio puellarum conmendat ;  
XXVIII Ut nullus brunias uel arma in monasterium puellarum159* commendat ; [fol. 257r]  
[...​.​...] De marcha160* ·  
ANNO VIII ;  
[..]X De latronibus ut melius distringantur ; et ut nullus hominem pendere presumat ;  
XXXI De emptionibus et uendicionibus ;  
XXXII Ut missi nostri semel aut bis precipiant161* ut iusticia facta fiat ;  
XXXIII De uindicta in162* latronibus163* quomodo absque peccato fieri · possit ;  
XXXIIII Quomodo de latronibus uindicta fiat ;  
XXXV Ut laici munera non exigant a presbiteris164* ;  
ANNO XIII ·  
XXXVI Ut in dominicis165* diebus mercatum non fiat ;  
XXXVII Ut de rebus ecclesiae quę ab ea per XXX annos possessę sunt testimonia non recipiantur ;  
XXXVIII De capitulis domni karoli inperatoris et ludouuici · Ut iudeus nihil recipere presumat de ecclesia in uuadium ;  
XXXVIIII Ut nullus iudeus christianum in uuadium mittere presumat ;  
XL · Ut nullus iudeus monetam in sua domo habeat ;  
XLI De sacramento iudeorum contra christianos ;  
XLII Capitula domni karoli inperatoris de ecclesiis uel sanctis nouiter inuentis ;  
XLIII De mangonibus et cotionibus et de his qui circumdati ferro dicunt se penitentiam agere non sinantur uagare · ad deceptiones hominum ·  
XLIIII De saxone qui caballos in sua messe inuenerit quomodo fiat ;  
ANNO · VIX [!] · Regnante hludouuico ;  
XLVUt examen frigidę aquę non fiat ;  
XLVI De inscriptione166* temporum ; [fol. 257v]  
144*
s korr. (?)
145*
gek. accip
146*
gek. accip
147*
p2 mit Einfügungszeichen ergänzt
148*
gek. frm
149*
gek. prbro
150*
r mit Einfügungszeichen ergänzt
151*
i1 korr. (?)
152*
gek. adult
153*
gek. accip
154*
s1 ergänzt
155*
gek. imper
156*
korr. aus parrochaam
157*
h ergänzt
158*
c1 korr. (?)
folgt getilgtes p
159*
gek. puel
160*
korr. aus me
161*
korr. aus [†]cipiant
162*
in mit Einfügungszeichen ergänzt
163*
korr. aus lotronibus
164*
gek. prbris
165*
korr. aus domini[†]is
166*
korr. aus incscriptione
INCIPIT DECRETUM quod FACTUM FUIT AD CONPENDUM PALATII PUBLICUM :  
CAPITULO · I ·  
[BK 15 c. 1 BK 15 c. 2 BK 15 c. 3]
Si in quarta progenie reperti fuerint coniuncti non separamus · In tertia uero si reperti fuerint separentur · Et eos qui unus in quarta · alius in tertia · sibi pertinent et coniuncti inueniuntur separamus ;  
II  
[BK 15 c. 4]
Si duo in tertio loco sibi pertinent siue uir siue femina aut unus in tertio et alter in quarto uno mortuo non licet alterum accipere · uxorem eius · et si inuenti fuerint separantur · Una lex est de uiris et feminis ;  
III  
[BK 15 c. 5]
Mulier si sine comiatu uiri sui uelum in caput suum miserit si uiro placuerit recipiet eam in coniugium iterum ;  
IIII  
[BK 15 c. 6]
Vt si quis francus filiastram suam contra uoluntatem ipsius et matris et parentis dederit uiro ingenuo aut seruo uel aecclesiastico · et illa noluerit habere ipsum et reliquerit eum · potestatem habeant parentes eius dare illi alium maritum et si ipsa alium non habet quem postea accepit ab eo non separetur ·  
V  
[BK 15 c. 7]
Si francus homo acciperit167* mulierem et sperat quod ingenua sit · et postea inuenit quod non est ingenua · dimittat eam si uult et accipiat aliam · Similiter et femina ;  
167*
gek. accip
VI  
[BK 15 c. 8]
Si femina ingenua accipit168* seruum et scit tunc quod seruus est · habeat interim quo uiuit · Una lex est de uiris et feminis · [fol. 258r]  
168*
gek. accip
VII  
[BK 15 c. 9]
Homo francus accepit169* beneficium de seniore suo · et duxit secum uassallum suum et postea fuit ibi mortuus ille senior et dimisit ibi ipsum uassallum170* · et post hoc accepit171* alius homo ipsum beneficium et hoc quod melius potuisset habere ipsum uasallum172* · dedit173* ei mulierem de illo beneficio et habuit ipsam aliquo tempore et dimissa ipsa reuersus est ad parentes senioris sui mortui · et accepit174* ibi uxorem et modo habet eam definitum est ut illam quam postea accepit175* · habeat ;  
169*
gek. accep
170*
korr. aus uassallium
171*
gek. accep
172*
korr. aus uasai
173*
gek. ded
174*
gek. accep
175*
gek. accep
VIII  
[BK 15 c. 10]
Si quis homo uxore accepta inuenit eam apud fratrem suum contaminatam ipsam dimittens accipiat aliam · Ipsam que contaminatam inuenit uxor eius legitima est propterea quia ille nec uirgo fuit illo tempore quod si tertiam postea acceperit reuertat ad medianam et ipsa posterior potestatem habeat alio uiro iungendum se ;  
VIIII ·  
[BK 15 c. 11]
Si quis homo habet mulierem legitimam et frater eius adulterauit cum ea · ille frater uel illa femina qui adulterium perpetrauerunt interim quo uiuunt numquam habeant coniugium · Ille cuius uxor fuerit si uult potestatem habeat accipere aliam ;  
X ˙  
[BK 15 c. 12]
Si quis baptizatus fuerit a presbitero176* non baptizato · et sancta trinitas in ipso baptismo inuocata fuerit · baptizatus est sicut sergius papa dixit177* · inpositione tamen manuum indiget ;  
176*
gek. prbro
177*
gek. dix
XI ·  
[BK 15 c. 13]
Si pater sponsam filii sui obpreserit et postea filius eius eam acceperit · pater eius postea non habeat uxorem et ipsa femina non habeat uirum quia non dixit quod pater eius cum ea mansisset · Filius eius uero qui ne[fol. 258v]sciens fecit accipiat mulierem legitimam ;  
XII  
[BK 15 c. 14]
In qualicumque modo mulier uelum sanctum acceperit sponte · in eo permaneat nec dimittat · Consenserunt Iorgius · Romanus Iohannes Sacellus ;  
CAPITULO178* XIII ·  
[BK 15 c. 15]
Si quis filiastram aut filiastrum · ante episcopum ad confirmationem tenuerit separetur ab uxore sua et alteram non accipiat · Similiter et femina alterum non accipiat ;  
178*
gek. CAP
CAPITULO179* XIIII ·  
[BK 15 c. 16]
Si quis uir dimiserit uxorem suam et dederit comiatum pro religionis180* causa infra monasterium181* deo seruire · aut foras monasterium dederit licenciam uelare sicut diximus propter deum · uir illius accipiat mulierem legitimam · Similiter et mulier faciat Iorgius Romanus182* Iohannes183* Sacellus consenserunt ;  
179*
gek. CAP
180*
korr. aus religiones
181*
m1 korr. (?)
182*
gek. Rom
183*
gek. Ioh
CAPITULO184* XV ·  
[BK 15 c. 17 BK 15 c. 18]
Si quis cum matre et185* filia in adulterio mansit nesciente matre quod cum filia sua mansisset · Similiter et filia nesciente quod cum matre sua mansisset186* †† postea ille uir si acceperit mulierem dimittat · usque in diem mortis suę ut non habeat uxorem · et illa mulier quam reliquerit accipiat uirum ; Et illa mater et filia cum quibus in adulterio mansit ambabus nescientibus187* quod cum matre et filia mansisset · habeant uiros · Nam si in notitiam illarum uenerit hoc scelus · dimittant maritos · et agant penitentiam · et illarum mariti posteriores accipiant mulieres ; Similiter et de duabus sororibus qui cum una in adulterio mansit · et aliam in publico accepit188* non habeat mulierem usque in diem mortis suę · et illę duę sorores si nescierunt · habeant maritos · [fol. 259r] et si in notitiam eis uenit superiorem formam seruent ;  
184*
gek. CAP
185*
korr. aus [†]
186*
sis mit Einfügungszeichen ergänzt
187*
korr. aus nesscientibus
188*
gek. accep
CAPITULO189* XVI  
[BK 15 c. 19]
Si quis leprosus mulierem habeat sanam · si uult ei donare comiatum ut accipiant uirum · ipsa femina si uult accipiat · similiter et uir ;  
189*
gek. CAP
XVII  
[BK 15 c. 20]
Si quis uir accepit190* mulierem et habuit ipsam aliquo tempore · et ipsa femina dicit191* quod non mansisset cum ea et ille uir dicit192* quod sic fecisset · in ueritate uiri consistat quia caput est mulieris · De muliere quę dicit193* quod uir suus ei commercium maritale non reddidit Georgius consensit ;  
190*
gek. accep
191*
gek. dic
192*
gek. dic
193*
gek. dic
XVIII ·  
[BK 15 c. 21]
Si qui propter faidam fugiunt in alias patrias et dimittunt uxores suas nec illi uiri · nec illę feminę accipiant coniugium ;  
XVIIII  
[BK 13 c. 1 BK 13 c. 2 BK 13 c. 3]
Si homo incestum commiserit de matre sua · aut cum matrina sua de fonte aut cum194* confirmatione sua aut cum matre et filia aut cum duabus sororibus aut cum fratris filia aut cum sororis filia aut nepta aut cum consobrina · aut cum amita uel cum matertera · de his capitulis pecuniam suam perdat si habet · Et si emendare noluerit nullus eum recipiat nec cibum ei donet · Et si fecerit XL · solidos domno regi componat usque dum se ipse homo correxerit · et si pecuniam non habet si liber est mittatur in carcerem usque ad satisfactionem · Si seruus aut libertus est uapulet plagis multis · Et si dominus eius permiserit amplius in tale scelus cadere ipsos XL solidos domno195* regi componat · De ęclesiasticis uero si bona persona fuerit perdat honorem suum · Minores uapulent aut in carcerem mittantur · De presbiteris196* et clericis sic ordinamus ut archidiaconus episcopi · eos ad sinodum commoneat una [fol. 259v] cum comite · et si quis contempserit comes eum distringere197* faciat · et ipse presbiter198* aut defensor eius XL · solidos199* componat200* et ad synodum ueniat et episcopus ipsum presbiterum201* aut clericum iuxta canonicam auctoritatem diiudicari faciat solidi202* uero XL componat · Etsi aliquis per uiolentiam presbiterum203* aut clericum aut incestuosum contradixerit tunc comes ipsam personam per fideiussores positam ante regem uenire faciat una cum misso episcopi · et domnus rex distringat ut ceteri emendentur ·  
194*
cum mit Einfügungszeichen ergänzt
195*
d korr. (?)
196*
gek. prbris
197*
n mit Einfügungszeichen ergänzt
198*
gek. prbr
199*
gek. sol
200*
gek. comp
201*
gek. prbrm
202*
gek. sol
203*
gek. prbrm
HAEC SUNT CAPITULA EX DIUINIS SCRIPTURARUM SCRIPTIS ;  
XX  
[BK 36 c. 1 BK 36 c. 2]
Vt cuncti sacerdotes precibus assiduis pro uita et imperio domni inperatoris · et filiarum et filiorum salute orent · Et ut unusquisque presbiter204* uel sacerdos cottidianis adsistat orationibus pro pontifice cuius gubernatur regimine ;  
204*
gek. prbr
XXI  
[BK 36 c. 6]
Vt unusquisque sacerdos cunctos sibi pertinentes erudiat ut sciant qualiter decimas tocius facultatis ecclesis diuinis debitę offerant ;  
XXII  
[BK 36 c. 17]
Vt qui possessionem ecclesię uel parrochiam per XXX annos sine alicuius interpellatione tenuerit iure perpetuo possideat205* · Si uero inde crebro repetitum fuerit · fiat diligens inquisitio · et si eum qui repetit iuste querere potuerit adhibitis ueracibus et nobilibus testibus quod repertit confirmando undicet206* ;  
205*
korr. aus s
206*
n mit Einfügungszeichen ergänzt
XXIII207*  
[BK 55 c. 1]
De clericis et laicis qui chrisma208* ad aliquam nimietatem dant et accipiunt si quis presbiter209* aut diaconus dare aut accipere [fol. 260r] presumserit gradum amittat · Ceteri clerici et nonanes corporalem et carceris custodiam sustineant · laici qui acceperint aut alicui dederint manum perdant ;  
207*
korr. aus XXIIII
208*
h ergänzt
209*
gek. prbr
XXIIII  
[BK 56 c. 3]
Si quis homo liber peccato inminente quod absit patrem aut matrem uel auunculum uel nepotem interfecerit hereditatem propriam amittat · Et si quis mechatus fuerit matrem sororem amitam uel neptam similiter hereditatem perdat ;  
Quarto anno ad sal ·  
XXV ·  
[BK 42 c. 2]
DE decimis ubi antiquitus fuerunt ecclesię baptismales et deuocio210* facta fuit · Iuxta quod episcopus ipsius parrochię ordinauerit omnimodis fiant donatę et si per donationes regum aut ceterorum deum timentium bonorum hominum ad episcopia siue monasteria aliquę res delegatę sunt · et ex ipsis rebus antiquitus ad ipsas priores ecclesias decimę datę fuerint · Ipsa antiqua donatio uel deuocio firma et stabilis omnino permaneat · Tamen ut supra diximus de ipsius rebus decimas qui eas possidere uidetur persoluat · ut propter nouas ecclesias · antiquiores suas decimas non perdant ;  
210*
Über u ein redundanter Kürzungsstrich radiert.
XXVI ·  
[BK 42 c. 3]
Quicumque uoluerit in sua proprietate ecclesiam ędificare una cum consensu et uoluntate episcopi in cuius parrochia fuerit · licentiam habeat · uerumtamen omnino preuidentum est ut ecclesię alię antiquiores propter hanc occasionem nullatenus suam iusticiam aut decimam perdant sed semper ad antiquiores ecclesias persoluantur ; [fol. 260v]  
XXVI  
[BK 42 c. 7]
OMnino prohibemus ut nullus masculum filium aut nepotem uel parentem suum in monasterio puellarum ad nutriendum commendare presumat · nec quisquam ullum suscipere audeat ;  
XXVII  
[BK 42 c. 8]
Vt nullus ex clericali ordine sacerdos · uidelicet aut alius clericus neque laicus brunias aut arma infra monasteria puellarum commendare presumat nec quisquam recipere audeat excepto si in elimosinam datum fuerit ·  
CAPITULO211* XXVIII  
[BK 52 c. 1]
De marcha ad preuidendum unusquisque paratus sit illuc festinanter212* uenire · quandocumque necessitas fuerit ;  
211*
gek. CAP
212*
gek. festinant
XXVIIII ·  
[BK 52 c. 2]
DE latronibus ut melius distringantur et ut nullus hominem pendere presumat nisi per iudicium · Si uero aliquis sine culpa penditus fuerit et ibi moritur tunc ab eo qui eum sine iudicio pendidit proximis parentibus sit compositus · Et si ibi mortuus non fuerit sed uiuens euaserit tunc sibimet sit compositus et res et mancipia sua in fisco non cadant ;  
XXX  
[BK 52 c. 2]
Si quis alterius seruum absque culpa et sine iudicio pendiderit et ibi mortuus fuerit uueregeldus eius domino suo soluatur et si de ipsa morte euaserit · Ipse ipsam ludem accipiat et liber postea permaneat ;  
De emptionibus uel uenditionibus · XXXI ·  
[BK 52 c. 5]
DE emptionibus et uendicionibus ut nullus presumat aliter uendere et emere sagellum meliorem duplum · XX · solidis213* · simplum cum X · solidis214* [fol. 261r] Reliquos uero minus · Roccum marderinum [!] et lutrine meliorem XXX solidis215* sisemusinum [!] X solidis216* · Et si aliquis amplio uendiderit aut empserit cogatur exsoluere in pannum solidos217* XL · Et ad illum qui hoc inuenerit et eum exinde conuicerit solidos218* XX pertineant  
213*
gek. sol
214*
gek. sol
215*
gek. sol
216*
gek. sol
217*
gek. sol
218*
gek. sol
XXXII ;  
[BK 66 c. 3]
Vt missi nostri quando iusticiam pauperibus facere iusserint · semel aut bis precipiant ut iustitia fiat · tertia die si nondum factum est · ipsi pergant ad locum et ad219* hominem qui iustitiam facere noluit · et cum uirtute tollant ab eo quod iniuste alteri tulit et reddant illi cuius per iusticiam esse debuit ;  
219*
ad mit Einfügungszeichen ergänzt
Anno XI ·  
CAPITULO220* XXXIII  
[BK 20a c. 11]
DE uindicta et de iudicio in latronibus testimonio episcoporum absque peccato comitis esse dicunt · Ita tamen ut absque inuidia aut occasione mala et aliquid tale ibi interponatur · nisi uera iusticia ad perficiendum · et si per odium aut per malum ingenium hominem interfecerit · honorem suum perdat · et hominem quem iniuste interfecit · secundum poenam quam intulit emendetur ;  
220*
gek. CAP
XXXIIII  
[BK 20a c. 23]
DE latronibus ita precipimus221* obseruandum ut pro prima222* culpa non moriantur sed oculum perdant · de secunda uero culpa nasum ipsius latroni capituletur · de tertia uero culpa si se non223* emendauerint moriantur ;  
221*
korr. aus precipiamus
222*
korr. aus pri[†]a
223*
non mit Einfügungszeichen ergänzt
XXXV ·  
[BK 78 c. 3]
Vt laici omnino non audeant munera exigere a presbiteris propter conmendationem ecclesię cuiquam presbitero ;  
XXXVI ·  
[BK 78 c. 15]
Vt ne in diebus dominicis mercatum fiat neque placitum · [fol. 261v] et ut his diebus nemo ad poenam uel ad mortem iudicetur et de operibus cauendis ammoneantur ;  
XXXVII  
[BK 191 c. 8]
Vt de rebus ecclesiarum quę ab eis per XXX annorum spacium sine ulla interpellatione possessa sunt · testimonia non recipiantur sed eo modo contineantur sicut res ad fiscum dominicum pertinentes contineri solent ·  
XXXVIII De capitulis domni Karoli imperatoris et Hludouuici ;  
[BK 131 c. 1]
NEmo iudeus presumat de ecclesia dei aliquid recipere neque in uuadio nec pro ullo debito ab ullo christiano in auro siue in argento neque in ceteris rebus · Quod si facere presumpserit quod absit omnis substantia sua auferatur ab eo et dextera manus illi amputetur ;  
XXXVIIII  
[BK 131 c. 2]
Vt nullus iudeus neminem christianum in uuadium224* ab ullo iudeo · aut ab alio christiano mittere presumat ne deterior fiat ; Quod si facere presumat secundum suam legem restituat · et debitum et uuadium simul perdat ;  
224*
u2 mit Einfügungszeichen ergänzt
XL ·  
[BK 131 c. 3]
Vt nemo iudeus monetam225* in domo sua habeat · et neque uinum nec annonam uel aliam rem uendere presumat · Quod si inuentum fuerit omnis substantia sua ab illo auferatur et in carcerem recludatur · usque ad presentiam · nostram ueniat ;  
225*
korr. aus monete
[BK 131 c. 4]
XLI · De sacramento iudeorum contra christianos ;  
[BK 131 c. 4]
Mitte226* rumice bis a capite in circuitu pedum eius ibi debet stare [fol. 262r] quando iurat sacramentum · et habere debet in dextro brachio quinque libros moysi secundum suam legem et si habere non potest · secundum hebreum · Tamen habeat latinitatem · Si me deus adiuuet · ille deus qui dedit legem moysi in monte synai · et si lepra neaman siri super me non ueniat sicut super illum uenit et sic terra me non deglutiat sicut deglutiuit dathan et abiron · de ista causa contra te malum non merui ;  
226*
t1 korr. (?)
Capitula227* domni Karoli imperatoris228* ·  
XLII ·  
DE ecclesiis siue sanctis nouiter inuentis · sine auctoritate · nisi episcopo minime uenerantur · Salua etiam beht [!] · et de omnibus ecclesiis canonica autoritate ;  
227*
gek. Cap
228*
gek. impr
XLIII  
Vt isti mangones229* et cotiones qui sine omni lege uagabundi uadunt · per istam terram non sinantur uagare · Aut deceptiones · hominum agere · Nec isti nudi cum ferro qui dicunt se data sibi poenitentia ire uagantes melius uidetur ut hi qui inconsuetum et capitale crimen commiserint ut in uno loco permaneant laborantes et seruientes · et pęnitentiam agentes secundum quod sibi canonice impositum fuit ;  
229*
n1 mit Einfügungszeichen ergänzt
XLIIII ·  
Si aliquis saxo caballos230* inuenerit in sua mese231* · et ipsos caballos inde ducere pro suo damno ad conprobandum uoluerit · si quis liber homo ei hoc contradixerit aut aliquid232* malum fecerit tripla conpositione secundum legem contra eum emendare studeat et insuper bannum dominicum soluat et manum perdat · pro eo quod [fol. 262v] inoboediens fuit contra preceptum domini imperatoris quod ipse pro pace statuerat · Si seruus hoc fecerit secundum suam legem omnia in triplum233* restituat et disciplinę corporali subiaceat ;  
230*
l1 mit Einfügungszeichen ergänzt
231*
korr. aus mense
232*
q korr. (?)
233*
korr. aus tril
Anno XVI Regnante Hludouuicco ; XLV ·  
[BK 192 c. 12]
Vt examen aquę frigidę quid actenus faciebant a missis nostris omnibus interdicatur ne ulterius fiat ;  
De inscriptione temporum ; XLVI ·  
[BK 195 c. 1]
Licet234* iampridem a nobis fuerat ordinatum ut si quis in populo nostro barbarę nationis persona · aut in re sua consisteret inuitasset235* · aut si terram ad habitaculum uoluntarius deputasset · eiquę per annos XV · sine terciis habuisset in uoluntate ipsius permaneret · Neque exinde quiquam sibi ille qui dederat scire esse reddendum tamen absque ulla236* permutatione · omni tempore generaliter memorata condicio debeat custodiri presenti placuit constitui · Si quis terram uero ab altero uiolenter dixerit et conuicerit fuisse sublatum · priusquam XXX · annorum numerus compleatur · et rem constiterit occupatam et requirere poterit237* et repetens238* partibus reformare Ceterum si inpletis XXX annis terra a quocumque etiam peruasa239*  
234*
auf dem Rand ein l als Anweisung für den Rubrikator, ausgeführt von der Haupthand.
235*
auf dem Rand ein Haken in Texttinte (=r für require?).
236*
absque ulla korr. aus ulla absque
237*
r korr. (?)
238*
s korr. (?)
239*
auf dem Rand von der Haupthand: hic semiscriptum. Die letzten drei Zeilen der Seite bleiben leer.
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 264r] [1]
DE CAPITVLARE CAROLI · QVOD IN DIVERSIS LOCIS EST PERPETRATVM ·  
CAPITULO240* I De eo qui infra regnum sine iussione dominica vim predauerit ;  
II De eo qui infra regnum rapinam fecerit · aut de rebus aeclesiarum aliquid abstulerit  
III Ut nemo uagum hominem recipiat · sed fugientem omnes persequantur ·  
IIII De eo qui ab episcopo aliquo excommunicatus fuerit · et iustitiam fugerit ·  
V Vt nemo episcoporum hominem excommunicet · donec euuangelicę ammoneatur ·  
VI Vt illis hominibus qui in nos peccauerunt241* · rationalis misericordia impendatur ;  
VII Vt nostri fideles vnusquisque in suo ordine · et statu a nobis securi sint ·  
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 265r] [16]
ANNO INCARNATIONE242* DOMINI DCCCLXIIII · REGNANTE KAROLO XXV · ANNO INDICTIONE243* XII · VII KALENDAS244* IULII · IN LOCO QUI DICITUR PISTIS · Cum consensu fidelium nostrorum atque consilio constituimus · et cunctis per regnum nostrum sine ulla refragatione obseruanda mandauimus ;  
XLVIIII Vt uillę indominicate · et uillę de monasteriis · et quę sub inmunitate consistunt · cum saluamento consistant ·  
L De colonis qui bonos denarios reiciunt · et de his qui beneficia · uel alodas in duobus uel IIIvs uel IIIIor comitatibus habent · [fol. 265v]  
LI245* De eo qui nordmannis pruniam uel caballum donauerit ·  
LII Vt conlimitanei comites in una die si fieri potest mallum non habeant ·  
LIII De his qui filios suos fame uel aliqua necessitate vendunt ·  
Carolomannus gratia dei rex ad palatium uernis · Anno incarnatione246* dominicę · DCCCLXXXIIII · Anno autem regni sui · V · indictione247* II mense martio248* Has capitula249*  
LII Qualiter de his fiat qui rapinam exercuerint ·  
LIII Qualiter episcopus de his facere debeat · in cuius parrochia depredauerint ·  
LIIII Qualiter episcopus de his faciat qui per parrochiam iter agendo predauerint ·  
LV Si uassi dominici predauerint · vt per comitem ad emendationem uocentur ·  
LVI Ut presbiteri hospitales sint et alios admoneant  
LVII Ut presbiteri et ministri comitis uillanis precipiant · ne collectam250* faciant ;  
LVIII Qualiter de sacerdotibus purgationes251* uel sacramenta fiant · et de vuergeldo eorum ;  
LVIIII De synodo quę habita est ad suessionis ciuitatem · In monasterio sancti medardi confessoris252* · In presentia domni karoli · et hincmari remensis253* ecclesiae archiepiscopi · et aliorum episcoporum et abbatum · Anno Incarnationis254* domini · DCCCLIIII · anno regni eius karoli XIII · Indictione255* · I · VI256* · kalendas257* maii · In qua etiam de ebone mencio facta est ·  
Vt comes non presumat ulli homini sua testimonia tollere ·258*  
Anno XI Domni Karoli Capitula · [fol. 265va]  
LX De metropolitanis ;  
LXI De episcopis · ut ordinentur  
LXII De monasteriis regularibus ·  
LXIII De episcopis ut potestatem259* habeant260* [fol. 265vb]  
LXIIII De homicidiis si confugerint261* ad ecclesiam ·  
LXV De latronibus infra inmunitatem262*  
LXVI De uassis dominicis  
LXVII De peiuriis [!] ut manus non redimant263* [fol. 266r]  
LXVIII De iter agentibus qui ad palativm pergunt ·  
LXVIIII De erba defensionis ;  
LXX De comite qui iusticias faciat264* ·  
Anno Incarnationis265* domini DCCLXXXVIII · X kalendas266* APRILIS267* ;268* Actum in aquis palatii · [fol. 266ra]  
LXXI De anachoretis ·  
LXXII De obedientia abbati269*  
LXXIII De cellariis monasterii270* ·  
LXXIIII De vestimentis monachorum271*  
LXXV De abpatibus vt premium non querant ·  
LXXVI Vt monachis disciplina inponatur ·  
LXXVII De sacramentis fidelitatis272* ·  
LXXVIII De tabulis uel codicibus ut non sortiatur ·  
LXXVIIII Vt episcopi baptisterium273* audiant a presbiteris274* ·  
LXXX Vt in diebus festis in domibus missam non celebratur275* ·  
LXXXI Vt monachi ad seculariam276* non transeant277* ·  
LXXXII Vt episcopi abbates278* · copulas canum non habeant279* ·  
LXXXIII De pauperibus in plateis iacentibus ·  
LXXXIIII Vt super altare laquearia fiant ·  
LXXXV Vt co[c]las280* non baptizent ·  
LXXXVI De leprosis ·  
LXXXVII De ecclesiis baptismalibus ·  
LXXXVIII De aduocatis sacerdotum · [fol. 266rb]  
LXXXVIIII De uiri statu ingenuitatis ;  
XC · De compositionibus quę ad palatium pertinent :  
XCI · De rebus in ęlemosinam281* datis ;  
XCII · De feminis quę habent potestatem emere ;  
240*
gek. CAP
241*
gek. peccauer
242*
gek. INCARNAT
243*
gek. INDICT
244*
gek. KL
245*
korr. aus [†]
246*
gek. incarnat
247*
gek. indict
248*
gek. mart
249*
gek. cap
250*
korr. aus collatam
251*
g korr. (?)
252*
gek. conf
253*
korr. aus remesis
254*
gek. Incarnat
255*
gek. Indict
256*
I ergänzt
257*
gek. kl
258*
Auf dem unteren Seitenrand wurde mit einem Verweiszeichen, aber ohne dessen Gegenstück im Text und ohne Kapitelzählung eine zu BK 94 c. 12 passende Rubrik ergänzt. Gemäß der Reihenfolge im Textblock hätte diese Rubrik zwischen Nr. LVIIII und LX stehen müssen.
259*
korr. aus post
260*
gek. hab
261*
gek. cfug
262*
gek. inmunit
263*
gek. red
264*
gek. fac
265*
gek. Incarnat
268*
X kalendas APRILIS ; ergänzt
266*
gek. kl
267*
gek. APRL
269*
gek. abb
270*
gek. monast
271*
gek. monacho
272*
gek. fid
273*
korr. aus p
274*
gek. pris
275*
gek. celeb
276*
ria mit Einfügungszeichen ergänzt
277*
e korr. (?)
278*
gek. abb
279*
gek. hab
280*
korr. aus colclas
281*
korr. aus ęlemosinis
CAPITVLARE quod282* CONSTITVIT IN PAPIA ·  
CAPITULO283* I · De monachis qui monasteria284* dimittunt ·  
capitulo285* · II De episcopis · abbatibus · seu aliis hominibus qui ad palatium pergunt · non presumant predare286*  
III Ut nullus alterius uassalum sine comiatu recipiat ·287*  
IIII288* Vt nullus289* alterius290* causam presumant ·  
V291* De eo qui heresliz fecerit292* ·  
VI293* De latrone mortis digno ·  
VII294* De eo qui furem comprehenderit295* ·  
VIII296* De eo qui alterum castrauerit presumptiose ; [fol. 266v]  
VIIII297* Vt nullus alterius clericum recipiat · uel ordinet ·  
ANNO · I · DOMNI HLOTHARII IN OLLONIA ·  
X298* De adulteris In adulterio comprehensis ·  
XI299* De libero qui liberam habet uxorem · si alicuius se seruitio subdit ·  
XII300* De eo qui testes habere non potest · per iussionem comitis adquirat sibi necessarios ·  
XIII301* De excommunicatis oboedire nolentibus · per episcopum simul et comitem distringantur ·  
XIIII302* Ut singuli episcopi abbates et abbatissę duos aduocatos habeant ·  
XV303* Ut nemo vsuras faciat · post contestationem sui episcopi ·  
XVI304* Ut singulę ecclesiae fiant restauratę et plebes ·  
XVII305* De precariis quę huc vsque inrationabiliter fiebant · a rectoribus ecclesiarum ·  
XVIII306* De mediocribus liberis · qui per se hostem facere non possunt ·  
XVIIII307* De liberis qui non propter paupertatem sed hostem vitandam · sub censu proprietatem ecclesiis tradunt ·  
XX308* De laicis si aliorum predia suscipiunt · ut per hoc publica utilitas non minoretur309* ·310*  
XXI311* De fratribus qui paterne seu materne hereditati succedunt · si unus clericus est ·  
XXII312* De liberis qui mobilem suum transferunt313* in alienam potestatem · vt pignorari non possint ·  
XXIII314* De fratribus qui hereditatem non uolunt diuidere · vt unus eorum in hostem pergat ·  
XXIIII315* Ut in testimonium non recipiantur · qui facultatem compositionis non habent ·  
XXV316*  · Ut iuratores simul iurent ·  
XXVI317* De debito · uel sacramento · si ante occasum solis fuerit ·  
XXVII318* De eo qui se ingeniose tradiderit ·  
XXVIII319* De his qui proprietates suas alicui delegunt · et postea fraudulenter vendunt ·  
XXVIIII320* ·  · Quibus pugna321* fuerit iudicata · propter contentionem vt cum fustibus pugnent praeter de infidelitate ·  
282*
von anderer Hand korr. aus QVEM
283*
gek. CAP
284*
korr. aus mos
286*
capitulo · … presumant predare mit Einfügungszeichen ergänzt
285*
gek. cap
287*
III Ut … recipiat · mit Einfügungszeichen ergänzt
288*
II korr. (?)
289*
us korr. (?)
290*
i korr. (?)
291*
korr. aus [†]
292*
gek. fecer
293*
korr. aus [†]
294*
II korr. (?)
295*
gek. cophend
296*
II korr. (?)
297*
II korr. (?)
298*
korr. (?)
299*
korr. (?)
300*
II korr. (?)
301*
II korr. (?)
302*
II korr. (?)
303*
korr. aus [†]
304*
korr. aus [†]
305*
II korr. (?)
306*
II korr. (?)
307*
II ergänzt
308*
korr. aus X[†]
310*
De laicis … minoretur · von anderer Hand ergänzt
309*
t ergänzt
311*
korr. aus X[†]
312*
II korr. (?)
313*
gek. transfer
314*
II korr. (?)
315*
korr. aus XX[†]
316*
korr. aus XX[†]
317*
korr. aus XX[†]
318*
II ergänzt
319*
II korr. (?)
320*
II ergänzt
321*
g korr. (?)
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 268r] [6]
 · I ·  
[BK 266 Abschnitt C c. 10]
Si quis in exercitu infra regnum sine iussione dominica · per uim hostilem aliquid predare uoluerit · aut foenum tollere · aut granum · siue peccora maiora · uel minora · domosque infringere · uel incendere · haec ne fiant omnino prohibemus · Quodsi ab aliquo presumptiose factum fuerit · LX · solidis · si liber est sit culpabilis · et omnia similia restituat · aut cum XII · testibus se purget · Si uero servus hoc fecerit · capitali crimini subiaceat · et dominus omnia similia restituat · qui seruvm suum · non correxit322* · Nec custodiuit vt talia non perpetraret · quoniam si nosmetipsos comedimus · cito deficiemus · Unusquisque tamen custodiat exercitum suum · ne aliqua depredatio infra regnum fiat ·  
322*
gek. correx
II ·  
[BK 266 Abschnitt C c. 11]
Si quis infra regnum rapinam fecerit · aut cuiquam nostro fideli eiusque homini aliquid vi abstulerit · in triplo cui aliquid abstulerit legaliter componat323* · et insuper pannum nostrum · LX solidos324* nobis persoluat · Postmodum uero ante nos · a comite adducatur · vt in bastinaco retrusus · vsque dum nobis placuerit : poenas luat · Nam si publice actum fuerit · Publicam inde penitentiam agat · Iuxta sanctorum canonum sanctionem · Si uero occulte sacerdotum consilio · ex hoc agat penitentiam · quoniam raptores vt ait apostolus · [fol. 268v] Nisi vero egerint penitentiam · regnum dei325* non possidebunt326* · Qui uero de rebus ecclesiarum aliquid abstulerit · grauius inde iudicetur · quia sacrarum rerum ablatio sacrilegium est · et sacrilegus uocatur · qui ex eis aliquid abstulerit aut rapuerit · Extorres namque a liminibus sanctę matris ecclesię quam leserunt sunt habende atque firmiter denotande ·  
323*
gek. comp
324*
gek. sol
325*
d korr. (?)
326*
b korr. (?)
III ·  
[BK 242 Abschnitt C c. 4]
Et quia per vagos homines pax et tranquillitas327* perturbari solet .' Uolumus vt ad quemcumque nostrum talis euenerit · nemo ex nobis illum aliter recipiat · nisi vt ad rectam racionem perducatur · et si subterfugerit · omnes in commune in cuvs [!] regnum euenerit · illum persequamur · donec ad iurationem perducatur · aut de regno deleatur ·  
327*
korr. aus tranguillitas
IIII  
[BK 242 Abschnitt C c. 5]
Similiter328* et de eo agendum · qui pro aliquo capitali crimine · a quolibet episcopo excommunicatur · et regimen regis inmutat · ne debitam penitentiam suscipiat · Interdum etiam incestam propinquam suam aut sanctimonialem · uel raptam · siue adulteram · quam illic ei non licebat habere329* fugiens secum ducit · Hic talis eum episcopus ad cuivs pertinet curam nobis notum fecerit · diligenter perquiratur · ne morandi in regno alicuius nostrum inueniat locum · et dei · ac nostros fideles · suo morbo inficiet · et de quocumque crimine publico debitam penitentiam330* suscipere compellatur ·  
328*
am Rand die Glosse: Nota de vag[antibus].
329*
habere mit Einfügungszeichen ergänzt
330*
t1 korr. (?)
V ·  
[BK 242 Abschnitt C c. 6]
Vt331* nemo episcoporum hominem peccantem ab ecclesia et christiana communione alienet · donec illum secundum euuangelicum preceptum · vt ad emendacionem et penitentiam redeat commonitum habeat · Qui peccans si commonitus inobediens et incorrigibilis permanserit · et ad emendacionem redire noluerit · regiam [fol. 269r] uel rei publice potestatem per se episcopus aut per ministros suos adeat · vt constringatur · et ad emendacionem et penitentiam peccator redeat · Qui etiam si ita ad correccionem perduci332* nequiuerit · tunc secundum leges ecclesiasticas medicinali separatione a communione ecclesiastica segregetur ·  
331*
Die V-Initiale wurde zunächst versehentlich eine Zeile höher eingetragen, dann aber radiert und in der richtigen Zeile wiederholt.
332*
perduci von anderer Hand ergänzt
VI  
[BK 242 Abschnitt C c. 7]
Vt illis hominibus qui in talibus perturbationibus sicut in his praeteritis annis acciderunt333* in deum et in sanctam ecclesiam atque in nos peccauerunt334* · si se ex ueritate recognoscentes petierint · et deinceps nobis veraciter fideles esse uoluerint · et in regnis nostris pacifici ac quieti · et legibus ac iustitię obedientes extiterint · racionalis misericordia inpendatur · Non solum in indulgentia commissorum et in concessione proprietatum · verum etiam et in largitione honorum secundum nostram racionabilem possibilitatem ;  
333*
gek. accider
334*
gek. peccauer
VII  
[BK 242 Abschnitt C c. 10 BK 242 Abschnitt A Epilog]
Ut nostri fideles vnusquisque in suo ordine et statv sint de nobis securi · quia nullum abhinc in antea contra legem aut damnabimus aut opprimemus · uel indebitis machinationibus affligemus · et illorum scilicet communi consilio secundum dei voluntatem ad restaurationem sanctę dei ecclesiae atque pacem populi nobis commissi assensum prebebimus · Ut illi non sint resistentes · ad ista exequenda · Verum etiam sic sint fideles ac veri adiutores · ad ista peragenda · sicut per rectum vnusquisque in suo ordine principi suo esse debet · Hęc sunt episcoporum nomina335* qui nonis336* Iuniis337* · in secretario basilice sancti castoris considerauerunt cum nobilibus ac fidelibus laicis firmitatemque [!] gloriosi regis338* nostri · Hlodovuicus · Karolus · atque Lotharius · inter se fecerunt · Hincmarus · Guntarius · Altfridus · Salomon · Aduentius · Atto · Theotericus · Liutpertus · Gebehardus · Cristianus · [fol. 269v] Uuolfadus abba · Vuitgarius abba · Hec sunt339* nomina laicorum · Chuonradus · Eberhardus · Adelradus · Arnustus · Vuarnarius · Liutfrid Ruodolf · Erchenger · Giselbertus · Rapoto · Arnolfus · vto · Item Chuonradus · Liutharius · Berengarius · Mahtfrid · Buoso · Sigere340* · Hartmannus · Richoinus · Uvigricus · Vntfridus · Bernoltus · Atto · Adalbertus · Burchardus · Cristianus · Liutolfus · Heisse · Herimannus · Item Ruodolfus · Sigegardus ·  
335*
nomina mit Einfügungszeichen ergänzt
336*
gek. non
337*
gek. Iun
338*
i korr. (?)
339*
sunt mit Einfügungszeichen ergänzt
340*
S korr. (?)
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 280v] [20]
[BK 273 Abschnitt B Prolog]
Anno ab incarnatione domini · DCCCLXIIII · regni ipsius Karoli · XXV · indictione341* XII · VII · Kalendas342* iulii343* in loco qui dicitur344* · pistis · Una cum fidelium nostrorum consensu atque consilio constituimus · [fol. 281r] et cunctis sine ulla refragatione per regnum nostrum obseruanda mandauimus ·  
341*
gek. indict
342*
gek. K
343*
gek. iul
344*
gek. dr
Capitulo345* XLVIIII  
[BK 273 Abschnitt B c. 5]
Volumus et expresse comitibus nostris mandauimus · ut uille nostrę indominicate sed et uillę de monasteriis quę coniugi nostrę et filiis ac filiabus · nostris concessa atque donata habemus · Quęque sub inmunitate consistunt cum saluamento et debita reuerentia in comitatibus eorum consistant346* · Sed et quę homines nostri ac illorum illarumque qui sine ulla differentia et nostris cum saluamento et debito honore habere possint · et non ignorent347* neque obliuiscantur comites ac missi nostri quod dominorum dominus †† de se dicit348* Honorificantes me honorificabo et qui contemnunt me inhonorati erunt ·  
345*
gek. Capitul
346*
korr. aus const
347*
ig korr. (?)
348*
gek. d
L  
[BK 273 Abschnitt B c. 22]
Ut a colonis qui iam pro reiectione bonorum denariorum flagellati · flagellandi sunt nulla alia exactio requiratur et si ab aliquo eorum aliquid inde acceptum fuit · a missis nostris cogatur restitui · Et qui beneficia uel alodiis349* in duobus · uel tribus · aut IIIIor comitatibus habent · et non habent in unoquoque comitatu · unde350* plenum pannum possint soluere · Missis351* nostris hoc notum faciant · et ab eisdem missis nostris diligenter inbreuientur · et nobis renuntietur · et nostra discrecione discernamus qualiter et castigatio ex compositione fiat · et homines ultra mensuram non grauentur · Quia sicut sancta scriptura dicit352* · Non inde requirimus datum sed fructum  · id est non inde requirimus inhonestum lucrum · sed regni ex castigatione353* profectum · et non solum in pauperibus · sed etiam in ditioribus considerare uolumus discrecionem quam decessores nostri reges in · IIII · libro354* capitulorum posuerunt355* LVII · decernentes · Ut deo356* debito inquiunt quod ad opus nostrum fuerit357* [fol. 281v] reuuadiatum358* et cetera ·  
349*
korr. aus alodus
350*
korr. aus n
351*
korr. aus Misis
353*
ex compositione … ex castigatione von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
352*
gek. dic
354*
discrecionem quam … · libro von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
355*
gek. posuer
356*
korr. aus d[†]
357*
gek. fuer
358*
gek. reuuad
LI  
[BK 273 Abschnitt B c. 25]
Vt quicumque post proximas iulii359* kalendas360* huius · indictionis361* · XII · normannis quocumque ingenio · uel pro redemptione uel pro aliquo precio pruniam uel quocumque362* arma aut capallum donauerit sicut proditor patrię et expositor363* christianitatis364* ad perdicionem gentilitatis · sine ulla retractione365* uel redemptione de uita componat366* · quę omnia omnibus citissime a missis nostris et comitibus · nota faciant · ne de ignorantia se excusare ualeant ·  
359*
gek. iul
360*
gek. kal
361*
gek. indict
362*
korr. aus que
363*
ex mit Einfügungszeichen ergänzt
364*
t3 korr. (?)
365*
c ergänzt
366*
gek. comp
 · LII367*  
[BK 273 Abschnitt B c. 32]
Vt conliminitanei et uicini comitis in una die si fieri potest mallum368* non teneant · maxime post octauas369* paschę370* propter francos homines · et aduocatos qui ad utraque non possunt371* occurrere · sed mittant sibi inuicem missos · et si unus die lunis372* mallum373* habuerit alter die iouis aut die lunis sequentis ebdomadę374* mallum375* habeat · Et ne graue ei sit qui suum malum interiecit qui uno anno primus tenuerit mallum376* sequenti anno consentiat alteri377* primum378* tenere · Et si sacramenta legalia in primo die lunis post pascha iuranda deuenerint379* aut in aliis feriis quando mallum380* tenere debuerit · mittat quisque comes missum suum qui ipso sacramento auscultet · ne ipsi homines iectiui inueniantur · Et ipse sic mallum381* suum teneat ut barigildi eius382* et aduocati qui in aliis comitatibus383* rationes habent · et ad suum mallum384* occurrere non possunt ·  
367*
korr. aus [†]
368*
l1 mit Einfügungszeichen ergänzt
369*
gek. oct
370*
gek. pasch
371*
gek. poss
372*
occurrere · … die lunis von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
373*
l1 ergänzt
374*
gek. ebdom
375*
l1 ergänzt
376*
l1 ergänzt
377*
l korr. (?)
378*
korr. aus primus
379*
d korr. (?)
380*
l1 mit Einfügungszeichen ergänzt
381*
l1 mit Einfügungszeichen ergänzt
382*
eius ergänzt
383*
korr. aus comit[†]ibus
384*
korr. aus malum
LIII  
[BK 273 Abschnitt B c. 34]
In lege etiam quam predecessores nostri constituerunt · de his qui filios suos fame aut alia aliqua necessitate uendunt · plura habentur [fol. 282r] capitula · Quę omnia hic necesse duximus ponere tamen illum capitulum quod cum sanctis ecclesiasticis regulis · ex maxima parte concordari inuenimus · Id ponere necessarium duximus in quo dicit · Ut quicumque ingenui filios385* suos quod et de ipsis liberis hominibus qui se uendunt obseruari386* uolumus · quamlibet necessitate seu famis tempore387* uendiderint ipsa necessitate compulsi · emptor · si V · solidis388* emit · VI · recipiat si389* X · XII · solidos390* similiter recipiat391* · aut si amplius secundum suprascriptam rationem augmentum precii consequatur · Sanctus autem gregorius etiam de his qui liberi a392* paganis capti fuerint · si aliquis eos redimerit ipsi qui redempti sunt procurrent ut tantum precium redemptori suo donent · sicut ab eo redempti fuerunt · et in sua libertate permaneant · Si autem ęcclesia eos redimerit · gratissimę aliqua compositione liberi fiant · Quod et nos per regnum una cum consensu et fidelium nostrorum consilio obseruari a regia auctoritate precepimus ·  
385*
korr. aus filas
386*
i korr. (?)
387*
gek. temp
388*
gek. sol
389*
korr. (?)
390*
gek. sol
391*
korr. aus recip[†]
392*
a mit Einfügungszeichen ergänzt
[BK 287 Prolog]
Karlomannus gratia dei rex ad palacium uernis · Anno dominice incarnationis · DCCCLXXXIIII · Anno autem regni sui · V · indictione393* · II · mense martio394* has capitulas constituit ·  
393*
gek. indict
394*
gek. mar
LII  
[BK 287 c. 2]
Decernimus igitur ut omnes in palacio nostro commorantes et illud undique adeuntes pacifice uiuant · Quodsi aliquis corrupta pace rapinam exercuerit · per nostram regiam potestatem et missi nostri iusionem [fol. 282v] ad palatinam adducatur audientiam ut secundum quod in capitulis antecessorum nostrorum continetur · legali multetur iuditio tripla395* conpositione peracto cum dominico panno ·  
395*
l ergänzt
LIII  
[BK 287 c. 3]
Si quis uero absque seniore aut infra palacium aut circa396* illud degens hoc idem fecerit hunc missus noster adeat · et ad ipsum palacium nostrum iussu nostro uenire precipiat · Quodsi ausu temerario contempserit uenire cuius ad nostram presentiam adducatur subdendis predecessorum nostrorum sanctionibus · Si autem nos et missum nostrum contempserit · et ad nos uenire noluerit · et se defendendo ibi occisus fuerit et aliquis parentum aut amicorum eius · inde faidam fidelibus nostris qui eum occiderint portare uoluerit potestatiue eam ei iurare faciemus · et fideles397* nostros regia nostra auctoritate exinde adiuuabimus ·  
396*
korr. aus au
397*
fi korr. (?)
LIIII398*  
[BK 287 c. 5]
Episcopus in cuius parrochia aliquis consistens aliquid399* depredatus fuerit · semel et bis atque tertio si necesse fuerit uocabit illum sua admonitione per suum presbiterum canonicę ad emendationem siue compositionem · et ad pęnitentiam vt deo et ecclesię satisfaciat qui lesit · Si autem dispexerit atque contempserit eius admonitionem400* atque saluberrimam inuitationem · feriat illum pastorali uirga hoc est sententia excommunicationis · ut a communione sanctę ęcclesię omniumque christianorum sit separatus usque ad congruam satisfactionem et dignam emendationem · Quam emendationem debebit isdem episcopus seniori illi notum facere · et omnibus suis coepiscopis · ne eum recipiant usque ad satisfactionem [fol. 283r]  
398*
korr. aus L[†]
399*
korr. aus aliquis
400*
siue compositionem … eius admonitionem von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
[BK 287 c. 6]
De illis autem qui infra parrochiam beneficia et alodem non habent et alterius episcopi parrochiani sunt · et dum ad curtem pergunt · aut de loco ad locum iter faciunt · rapinas et depredationes infra parrochiam faciunt · placuit nobis et fidelibus nostris · ut si ita prope episcopum fuerit factum401* · ut ei depredatio illorum nota possit fieri antequam parrochiam eius exeant · mittat strennuum et prudentem presbiterum qui a sua uice rationabiliter illos ad emendationem uocet · in quo superior modus compositionis et emendationis seruabitur · si uocati uenire noluerint · Si uero uocationem atque admonitionem episcopi superbe contempserint · simili sententia excommunicationis402* feriantur · qua et ille qui infra parrochiam [...] aut beneficia habent · et insuper excommunicentur ne extra parrochia[m]403* exeant antequam superius statuta adimpleant · Quorum excommunicatio seniori illorum et proprio eorum episcopo significanda est · ne eos recipiant antequam illuc redeant ubi rapinam fecerunt404* · Ibique pleniter emendent ·  
401*
u korr. (?)
402*
korr. aus excommunicationes
403*
[···] aut … extra parrochia[m] von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
404*
gek. fecer
405*  
[BK 287 c. 8 BK 287 c. 9 BK 287 c. 10]
Placuit nobis et fidelibus pro communi utilitate et instanti necessitate ut nullus episcoporum grauiter ferat si eius parrochianum pro eiusmodi causa depredationis · alter episcopus excommunicauerit · Et quia ad tantum malum funditus eradicandum atque tollendum · et ad tantum406* bonum plantandum · atque statuendum · necesse habet episcopalis auctoritas iudiciali potestati adiuuari · placuit nobis et fidebus [!] nostris in communione407* ut missi dominici suis in locis ex hoc fideliter adiuuent408* et comes precipiat suo uicecomiti · suisque uicariis atque centenariis · ac reliquis ministris rei publice · necnon francis [fol. 283v] hominibus · mundane legis documentis eruditos ut pro amore dei omnipotentis ac pace sanctę dei ęcclesię et fidelitate nostra ex hoc adiuuent quantum melius potuerint · tam per se quam cum ministris ęcclesię · quociens episcopi aut ministri illorum siue etiam ipsi pauperes · super hac re appellauerunt · ita ut ministri ęcclesię habeant auctoritatem sui episcopi · et ministri comitis · habeant auctoritatem sui comitis · Uolumus autem ut si episcopalem aut regiam auctoritatem ausu temerario aliquis pro nihilo duxerit in comitatu consi[...​...]409* etiam iter faciens · aut legaliter quod iniuste abstulerit · emendare contempserit · et rebellis exsistens si ibi occisus fuerit · nulli fidelium nostrorum qui eum occiderunt aliquis faidam portet · neque pro eius morte aliquid componat410* · Si uero aliquis parentum aut amicorum eius · inde faidam portare uoluerit411* · potestatiuę eam ei iurare faciemus · et fideles nostros regia nostra auctoritate exinde412* adiuuabimus ·  
405*
folgt getilgtes L††
406*
malum funditus … ad tantum von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
407*
o2 korr. (?)
408*
n von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
409*
temerario aliquis … comitatu consi[···​···] von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
410*
gek. compn
411*
korr. aus uoluerint
412*
i korr. (?)
LV413*  
[BK 287 c. 11 BK 287 c. 12]
De nostris quoque dominicis uassallis iubemus · ut si aliquis predas egerit · comes in cuius potestate fuerit ad emendationem eum uenire uocet · Qui si comitem aut missum illius audire noluerit · per fortiam illud emendare cogatur prout lex docet · et quemadmodum in capitularibus · regum tenetur insertum in eodem loco ubi preda commissa fuerit414* · Quodsi proclamauerint se ante presentiam nostram uelle potius quam ante comitem aut per credibiles fideiussores · aut per sacramentum sui melioris hominis · ante nos uenire permittantur · ut ibi talis ratio finem accipiat · Honorem enim talem nostris uassis dominicis concedimus · ut [fol. 284r] ipsi non sicut reliqui manu propria sacramentum iurent sed melior homo illorum et credibilis illud agere non differat · Si autem quę supra diximus dispexerint · et nullo modo emendare uoluerint et in contemptu415* manentes · ibi occisi fuerint · Nullam contra ipsos qui eos occiderint iracundiam nec faidam tenebimus umquam · Quodsi aliquis parentum aut amicorum eorum inde faidam portare uoluerit416* · potestatiue eam ei iurare faciemus · sicut superius est dictum · et nostra regia auctoritate illos iuuabimus · Si uero quod eis comes non secundum legem fecerit · sed pro aliqua iracundia aut inuidia quam ante contra illos tenebat illud fecerit · hoc comes eis ante nos satisfaciat · secundum quod nobis placuerit · quod non ob aliud quam pro rapina sit factum · Ut autem omnis occasio rapinę tollatur uolumus · ut presbiteri qui bonum exemplum caritatis omnibus · ostendere debent · hospitales exsistant · iuxta quod apostolus paulus dicit · Hospitales inuicem sine murmuratione · et humanitatem417* prebeant iter facientibus418* quia per hospitalitatem placuerunt419* deo quidam angelis hospitio receptis ·  
413*
korr. aus LVII
414*
korr. aus fuerint
415*
korr. aus comtemptu
416*
korr. aus uoluerint
417*
korr. aus huminitatem
418*
korr. aus facient[†]
419*
gek. placuer
LVI420*  
[BK 287 c. 13]
Placuit nobis et nostris fidelibus ut presbiteri suos parrochianos admoneant ut et ipsi hospitales exsistant · ut nulli iter facienti mansionem denegent · et ut omnis occasio rapinę tollatur · nihil carius uendant transeuntibus · nisi quanto in mercato uendere possunt · Quodsi carius uendere uoluerint · ad presbiterum [fol. 284v] transeuntes hoc referant et illius iussu cum humanitate eis uendant ·  
420*
korr. aus LVIIII
LVII421*  
[BK 287 c. 14]
Volumus ut presbiteri et ministri comitis uillanis precipiant ne collectam faciant · quam uulgo geldam uocant contra illos qui aliquid rapuerint · sed causam suam · ad illum presbiterum referant qui episcopi missus est · et ad illos qui in illis locis ministri comitis existunt · ut omnia prudenter et rationabiliter corrigantur ·  
421*
korr. aus L[†]
LVIII422* ·  
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 285v] [4]
[Benedictus Levita 1,186]
Presbiteri423* interfecti · episcopo ad cuius parrochiam pertinent soluantur · secundum capitulare gloriosi Karoli genitoris nostri · Ita uidelicet ut medietatem uuirgildi424* eius episcopus utilitatibus ęcclesię cui prefuit tribuat · et alteram medietatem in elemosina illius iuste disperciat · quia nullus nobis heres proximor uidetur · quam ille qui ipsum domino sociauit425* ˙  
422*
korr. aus [†]III
423*
Hier beginnt der Text von MGH Capit. N.S. 4, Nr. 54c (= Benedictus Levita 1, 186); der gesamte Abschnitt verbindet ohne optische Zäsuren drei Kapitel, die auch im ersten Buch von Benedictus enthalten sind, dort mit den Kapitelnummern 36, 37 und 186.
424*
i1 ergänzt
425*
korr. aus [†]
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 290r] [4]
De capitulario quod constitit in papio pipinus ·  
[†]426*  
[BK 94 c. 12]
Placuit nobis ut nullus comes nec eorum iuniores nullatenus presumant427* alicui homini sua testimonia tollere aut abstrahere · sed permittat eum habere sua testimonia qui428* ea potest conquirere atque rogare · et si aliquis contra hoc facere presumpserit nostra uoluntas est ut ipse ueniat ueniat429* in nostram presentiam · et ibidem talem exinde accipiat sententiam quomodo nostra fuerit uoluntas ad iudicandum430* ·  
426*
Blasse Spuren einer radierten Kapitelzählung auf dem linken Rand bei allen Kapiteln auf dieser Seite. Eine neue Zählung steht nur bei den letzten drei Kapiteln der Seite, jeweils auf dem rechten Rand.
427*
n mit Einfügungszeichen ergänzt
428*
korr. aus quia
429*
Der Schreiber bemerkte seine Wortwiederholung nicht; erst ein späterer Nutzer machte durch eine Unterstreichung auf den Fehler aufmerksam.
430*
di von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
[†]431*  
[BK 40 c. 18]
De canibus qui in dextero armo tonsi sunt · ut homo qui eum habuerit cum ipso cane in presentiam regis ueniat ·  
431*
Blasse Spuren einer radierten Kapitelzählung auf dem linken Rand bei allen Kapiteln auf dieser Seite. Eine neue Zählung steht nur bei den letzten drei Kapiteln der Seite auf dem rechten Rand.
[†]432*  
[BK 40 c. 19]
Vt populus433* interrogetur de capitulis que in lege nouiter additę sunt et postquam omnes consenserint · subscriptiones et manufirmationes suas in ipsis capitulis434* faciant435* ·  
432*
Blasse Spuren einer radierten Kapitelzählung auf dem linken Rand bei allen Kapiteln auf dieser Seite. Eine neue Zählung steht nur bei den letzten drei Kapiteln der Seite auf dem rechten Rand.
433*
korr. aus pop[†]
434*
korr. aus capit[†]
435*
korr. aus [†]ciant
[BK 20a c. 1]
De metropolitanis LX436*  
[BK 20a c. 1]
Vt suffraganei episcopi secundum canones metropolitanis437* subiecti sint et ea que erga ministerium illorum emendanda cognoscant · libenti animo emendent atque corrigant  
436*
Blasse Spuren einer radierten Kapitelzählung auf dem linken Rand; die neue Zählung steht auf dem rechten Rand.
437*
metropolitanis von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
LXI438* ·  
[BK 20a c. 2]
Vbi presentes episcopi ordinati non sunt sine tarditate439* ordinentur ·  
438*
Blasse Spuren einer radierten Kapitelzählung auf dem linken Rand; die neue Zählung steht auf dem rechten Rand.
439*
a1 korr. (?)
LXII440* ·  
[BK 20a c. 3]
De monasteriis qui regulares fuerunt · ut secundum regulam [fol. 290v] uiuant441* necnon et monasteriaa442* [!] puellarum ordine[m] sanctum custodiant · et unaquęque abbatissa in su[o]443* sine intermissione resideat ·  
440*
Blasse Spuren einer radierten Kapitelzählung auf dem linken Rand; die neue Zählung steht auf dem rechten Rand.
441*
uiua korr. (?)
442*
korr. aus monasteriao
443*
puellarum ordine[m] … in su[o] von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
LXXIII444* ·  
[BK 20a c. 4]
Vt episcopi de presbiteris et clericis infra illorum parrochiam potestatem habeant secundum canones ·  
444*
III korr. (?)
LXXIIII445* ·  
[BK 20a c. 8]
Vt homicidas aut ceteros reos qui legibus mori debent si ad ęcclesiam confugerint · non excusentur neque eis ibidem uictus detur  
445*
III korr. (?)
LXXV446* ·  
[BK 20a c. 9]
Vt latrones de infra inmunitatem · illi iudices ad comitis placita presentent · et qui hoc non fecerit beneficium et honorem perdat ·  
LXXVI447* ·  
[BK 20a c. 9]
Similiter et uassus noster si hoc non adimpleuerit · beneficium suum et honorem perdat et qui beneficium non habuerit bannum soluat ·  
446*
V korr. (?)
447*
VI korr. (?)
LXXVII448* ·  
[BK 20a c. 10]
De eo qui periurium fecerit nulla449* redemptio · nisi manum perdat ·  
448*
VII korr. (?)
449*
l2 von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
LXVIII450* ·  
[BK 20a c. 17]
De iterantibus qui ad palacium alicubi pergunt ut eos cum collata nemo sit ausus assallire ·  
LXVIIII451* ·  
[BK 20a c. 17]
Vt nemo alterius herbam defensionis tempore tollere presumat nisi in hostem pergendum aut missus noster sit · qui aliter452* facere presumat emendat  
450*
korr. (?)
451*
korr. (?)
452*
qui aliter korr. aus qualiter
LXX453*  
[BK 20a c. 21]
Si454* comes qui in suo ministerio iusticias non fecerit · missum nostrum obsoniat usque dum iustitias ibidem factas fuerint · et si uassus noster iusticias non fecerit455* tunc comes et missus ad ipsius casam sedeant et de suo uiuant quousque iustitiam faciant ·  
453*
korr. aus LXXX
454*
S korr. (?)
455*
it korr. (?)
[BK 23 Prolog]
Anno incarnationis456* DCCCLXXXVIII457* X · Kalendas458* APRILIS459* in aquis460* PALATIO461* ·462*  
LXXI463* ·  
[BK 23 c. 2]
De464* anachoretis melius est ut hortentur in congregatione permanere quam animos eorum alicubi ambulare tempnent [!] ·  
462*
Anno incarnationis … PALATIO · korr. aus [†]
456*
gek. incar
457*
C3 von anderer Hand ergänzt
458*
gek. K
459*
gek. APRL
460*
gek. aq
461*
gek. PALAT
463*
XI korr. (?)
464*
Auf dem linken Rand ein Nota-Zeichen sowie der Vermerk De Anach. von einem späteren Nutzer.
LXXII465* ·  
[BK 23 c. 4]
De obedientia quę abbatibus exhiberi debet · et ut absque murmuratione fiat · [fol. 291r]  
465*
II korr. (?)
LXXIII466* ·  
[BK 23 c. 6]
De cellariis monasterii ut non auari mittantur sed quales regula precipit ·  
466*
III korr. (?)
LXXIIII467* ·  
[BK 23 c. 10]
De468* uestimentis monachorum ubi superfluum est abscidantur et ubi minus augeatur469* ·  
467*
IIII korr. (?)
468*
Auf dem oberen Seitenrand rechts ein Nota-Zeichen sowie links der Vermerk DE VEST. MON. von einem späteren Nutzer.
469*
gek. aug
LXXV470* ·  
[BK 23 c. 15]
Vt nullus abbas per susceptionem monachi premium quęrat ·  
470*
V korr. (?)
LXXVI471* ·  
[BK 23 c. 16]
Vt disciplina monachis472* regularis inponatur non secularis · id est non orbentur · nec manicationes473* aliquas habeant nisi ex auctoritate regulę ·  
471*
VI korr. (?)
472*
s ergänzt
473*
i1 von anderer Hand ergänzt
LXXVII474*  
[BK 23 c. 18]
De sacramentis fidelitatis causam quod nobis et filiis nostris iurare debent quod his uerbis contestari debet sic promitto partibus domni mei Karoli et filiorum eius quia fidelis sum · et ero diebus uitę meę sine fraude et malo ·  
474*
VII korr. (?)
LXXVIII475*  
[BK 23 c. 20]
De tabulis uel codicibus requirendis · et ut nullus in psalterio · uel in euuangelio · uel in aliis rebus sortire presumat nec diunationes [!] aliquas obseruare ·  
475*
VIII korr. (?)
LXXVIIII476*  
[BK 23 c. 23]
Vt audiant episcopi baptisterium presbiterorum · ut secundum morem romanum baptizent ·  
476*
korr. (?)
LXXX  
[BK 23 c. 25]
Vt in diebus festis uel dominicis omnes ad ęcclesiam ueniant · et non inuitent presbiteros ad domos suas missam faciendam ·  
LXXXI  
[BK 23 c. 30]
Vt monachi et qui in sacerdotali constituti sunt gradu ad secularia negotia non transeant · de reliquis tonsoratis detur spacium usque in synodum nostrum ·  
LXXXII  
[BK 23 c. 31]
Vt episcopi et abbates · et abbatisse cuplas canum non habeant477* · nec falchones · nec accipitres nec loculatores ·  
477*
a2 von anderer Hand ergänzt
LXXXIII  
[BK 23 c. 32]
De pauperibus in plateis · uel in quadruviis iacentibus ut ad ecclesiam ueniant et illorum confessiones donent · [fol. 291v]  
LXXXIIII  
[BK 23 c. 33]
Vt super altaria teguria fiant uel laquearia ·  
LXXXV  
[BK 23 c. 34]
Vt codas [!] non baptizent478* · nec cartas per perticas pendant propter grandinem  
478*
korr. aus baptisent
LXXXVI  
[BK 23 c. 36]
De leprosis ut se non intermisceant alio populo ·  
LXXXVII  
[BK 95 c. 2]
De ęcclesiis baptismalibus ut nullatenus eas laici homines tenere debeant sed per sacerdotales homines fiant sicut ordo est gubernatas479* · et neque illi pagenses neglegentiam habeant · de hoc quod ibidem facere debeant et illi sacerdotes eas regant quomodo ordo canonicus exposcet ·  
479*
a2 korr. (?)
LXXXVIII  
[BK 95 c. 3]
De aduocatis sacerdotum uolumus pro ecclesiastico honore et pro illorum reuerentia aduocatos habeant ·  
LXXXVIIII  
[BK 95 c. 4]
De uiri statu ingenuitatis aut aliis querelis unusquisque secundum suam legem se ipsum defendat ·  
XC  
[BK 95 c. 5]
De conpositionibus quę ad palacium pertinent · si comites ipsas causas commouerint ad querendum illam tertiam partem ad eorum recipiant opus · duas480* uero ad palacium · et si per suam neglegentiam remanserit · et missus dominicus ipsas causas cęperit inquirere · Tunc uolumus ut illam tertiam partem non habeat sed cum integritate481* ad palacium ueniat ·  
480*
korr. aus dua[†]
481*
korr. aus intertitate
XCI  
[BK 95 c. 8]
Si cui res in elemosina datę sunt et ipse mortuus fuerit · antequam eas dispenset · Tunc missus dominicus una cum episcopo parrochię illius · conreddat482* qualiter in domni regis mercedem ipsa elemosina fiat facta · et infra XXX · noctes impleta esse debeant ·  
482*
korr. aus conredd[†]
XCII  
[BK 95 c. 11]
Placuit etiam nobis ut quecumque femina potestatem habet per comia[fol. 292r]tum uiri sui emere · habeat potestatem et donare ·  
Capitulare483* quem constituit in papia ·  
Capitulo484* I  
[BK 94 c. 2]
Instituimus ut sicut domnus rex Karolus demandauit de illis monachis qui de frantia · uel de aliis locis deuenerunt485* et eorum monasteria dimiserunt ut presenti illis partibus reuertantur ad monasterium et nemo ex uobis ipsos secum detineat ·  
483*
i ergänzt
484*
gek. Cap
485*
gek. deuener
II  
[BK 94 c. 4]
De episcopis abbatibus486* comitibus seu uassis dominicis uel reliquis hominibus qui ad palacium ueniunt · et inde uadunt uel ubicumque per regnum nostrum pergunt ut non presumant ipsi aut homines eorum alicui homini suam causam tollere nec suum laboratum in tantum si non conparauerint · aut ipse homo per suam spontaneam uoluntatem eis non dederit · Et quando hibernum tempus fuerit nullus debeat mansionem uetare ad ipsos iter agentes · in tantum ut ipsi iniuste nullam causam tollant · Et si hoc aliquis facere presumpserit tam seniores et uasalli et ipse487* homo ibidem488* ad eos proclamauerit · Tunc uolumus ut ad presentialiter qui ipsum malum fecit · et hoc quod ipsi homini tulit · ei secundum suam legem emendet · Et si hoc euenit489* ut ipsa causa ibidem secundum legem presentaliter emendata non fiat · et ad palacium exinde peruenerit proclamatio · Tunc uolumus ut ipse qui hoc malum fecit contra ipsum hominem qui proclamat suam legem emendet et ad490* palacium pannum nostrum componat · pro quo491* super nostrum bannum hoc facere ausus fuit · [fol. 292v]  
486*
korr. aus abbatis
487*
korr. aus [†]
488*
korr. aus [†]
489*
korr. aus [†]
490*
ad mit Einfügungszeichen ergänzt
491*
q korr. (?)
III  
[BK 94 c. 5]
Stetit nobis de illis hominibus qui hic intra italia eorum seniores dimittent · ut nullus debeat recipere in uassaticum sine comiatu senioris sui · antequam sciat ueratiter492* · pro qua causa493* aut culpa seniorem dimisit · Et ille homo qui eum recipere uoluerit et ipsum secum habuerit · debeat eum in nostram presentiam presentare aut ipse aut missum intra noctes494* XL · postquam ipse homo ad eum uenerit · si nos intra italia sumus · Et si intra italia non fuerimus · Tunc postquam in dei495* nomine fuerimus reuersi similiter inter noctes XL · in nostram presentiam debeat presentari sicut diximus · Et qui super hoc facere contempserit · et ita non conpleuerit · exinde bannum nostrum ad partem nostram conponat ·  
492*
r1 korr. (?)
493*
korr. aus cu
494*
intra noctes korr. aus noctes intra
495*
ei korr. (?)
IIII  
[BK 94 c. 14]
Vt nullus alterius causam presumat sine iudicio tollere aut inuadere et qui hoc facere presumserit · exinde bannum nostrum conponat ad partem nostram496*  
496*
ad partem nostram ergänzt
V  
[BK 98 c. 3]
Si quis adeo contumax aut superbus extiterit ut dimisso497* exercitu absque iussu regis domi reuertatur et quod nos thiutisca lingua dicimus heresliz fecerit · ipse ut reus status uitę periculum incurrat498* et res eius fisco nostro socientur ·  
497*
korr. aus miss
498*
t von anderer Hand ergänzt
VI  
[BK 98 c. 4]
Si quis latronem mortis499* dignum sibi ad occidendvm500* traditum reseruauerit · uitam indigno concesserit medietatem damni propter quod traditus est pro latrone componat501* · et si idem latro iterum in latrocinio fuerit conprehensus · quod primum debuerat502* capitali sententiae debitum exsoluat ·  
499*
korr. aus mort[†]
500*
vm korr. (?)
501*
gek. comp
502*
korr. aus debuerit
VII  
[BK 98 c. 7]
Si quis furem uel latronem conprehenderit et eum indemnem dimiserit neque [fol. 293r] illum ad presentiam ducis uel comitis · aut ad locum seruatoris qui missus comitis est adduxerit · et de hoc factu uel nequitia in presentia503* post hoc iudicum conuictus fuerit · ipse damnum ad estimationem pro quo fur504* uel latro conprehensus est conponere cogatur ·  
503*
pre von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
504*
korr. (?)
VIII  
[BK 98 c. 5]
Si quis alterum presumtiose505* uel sponte castrauerit · et ei ambos testiculos amputauerit · integrum uuidrigildum suum iuxta conditionem personę conponat · Si uirgam abscideret506* similiter · Si unum testiculum medietatem persoluat · De occulis · Manibus ac pedibus uel de lingua sanctimus · si unum eorum abscisum fuerit · medietas uuidrigildi Si ambo integritas pro facti emendatione conponatur ·  
505*
korr. (?)
506*
korr. aus abscide[†]
VIIII  
[BK 20b c. 6]
Vt nulli liceat alterius clericum recipere et ordinare in aliquo gradu · nisi de suis hominibus clericum habuerit · nullatenus ad ordinandum ducere presumat · nisi ad illum episcopum de cuius parrochia · aut in cuius parrochia postea habitare debet  
X  
[BK 157 c. 3]
Si quis adulter cum adultera conprehensus fuerit secundum edicta legis longobardorum · marito adultere ambo ad uindictam traditi fuerint · si eos quispiam emerit eosque coniunctos in eodem scelere habere repertum fuerit ipsos fiscus adquirat ·  
XI  
[BK 157 c. 4]
Si quis liber homo uxorem habens liberam propter aliqod crimen aut debitum · seruitio alterius se subdit eademque coniunx manere cum ipso uoluerit · ipsorum procreatio quę tali coniugio sit libertatis statum non omittat si uero ea defuncta fuerit sęcunda uxor et [fol. 293v] tamen libera tali se sciens iunxerit507* coniugio · liberi illorum seruituti subdantur ·  
507*
n mit Einfügungszeichen ergänzt
XII  
[BK 157 c. 6]
Decernimus508* ut quisquis aliter testes509* habere non potuerit · uolumus ut per comitis iussionem quos in suo testimonio necessarios510* quisque habuerit ueritatem prolaturi plublico [!] conuentu adducantur · ut per511* ipsos rei ueritas cum iuramento ualeat inquiri ·  
508*
Das Kapitel ist auf dem Rand mit einem Notazeichen und der Glosse De testibus markiert.
509*
Der Rest der Zeile ist leer, evtl. Freiraum für eine nicht ausgeführte Rubrik?
510*
korr. aus necessarius
511*
per ergänzt
XIII  
[BK 163 c. 1]
Placuit nobis ut si pro quibuslibet culpis atque criminibus quecumque persona tociens512* fuerit correpta ut iam excommunicatione513* episcopali per contemptum dignus habeatur · Commitem suum episcopus sibi consociet et per amborum in consensum huiuscemodi distringatur contemptor : ut iussione episcopi sui oboediens existat · Si uero consensum non dederit bannum nostrum persoluat · Quod si adhuc contumax perstiterit tunc ab episcopo excommunicetur · Si uero excommunicatur corrigi nequiuerit a comite uinculis distringatur quousque nostrum is contemptor suscipiat iudicium · Si uero ita uagus existat vt nequaquam conprehendi possit postquam excommunitatus [!] fuerit et nec sic corrigi neqviuerit res eius fiscus514* acquirat515* ·  
512*
n von anderer Hand ergänzt
513*
korr. aus excommutatione
514*
c korr. (?)
515*
ita ... acquirat auf Rasur von anderer Hand; folgende leere Zeile auch radiert.
XIIII  
[BK 163 c. 4]
Singulis episcopis516* abbatibus abbatissis517* duos concedimus518* aduocatos eosque quam diu aduocationem tenuerint · ab hoste relaxamus ·  
516*
korr. aus episcopus (gek. eps).
517*
korr. aus abbas
518*
conc korr. (?)
XV519*  
[BK 163 c. 5]
Prohibemus ut nemo usuram facere presumat post episcopi sui contestationem · Quod si quis post eius interdictum facere presumpserit · a comitibus sicut supra de contemptoribus precepimus distringantur ·520*  
519*
Das c. XV (= BK 163 c. 5) hat der Schreiber bei der Kopie zunächst ausgelassen. Einem Korrektor scheint dies aufgefallen zu sein. Er hat das Fehlen mit der Notiz hic deest auf dem linken Rand zwischen c. XIIII und XVI (= BK 163 cc. 4, 8) vermerkt. Das fehlende Kapitel hat schließlich Hand X unter den Schriftspiegeln der foll. 293v-294r seitenübergreifend nachgetragen und es auf dem Rand mit einem Zeichen (Kreuz mit vier Punkten) markiert. Oben auf dem rechten Rand, gegenüber von hic deest, hat die nachtragende Hand ein s (= signum?) als ein Verweiszeichen gesetzt.
520*
Prohibemus ut … distringantur · ergänzt
XVI  
[BK 163 c. 8]
Precipimus ut singulę plebes secundum antiquam consuetudinem fiant restauratę quod si521* filii eiusdem ecclesię eas restaurare noluerint a ministris rei publice distringantur ut uolentes nolentesque nostram obseruent preceptionem ·  
521*
si ergänzt
XVII  
[BK 163 c. 10]
De precariis quoque quę a rectoribus ęcclesiarum inrationabiliter522* fiebant suosque successores poena graui obligant523* · ut facta ipsius nequiret dissoluere · precipimus [fol. 294r] ut nemo successor in antecessoris sui pena statuta sit obligatur · sed sue prouidentię sit concessum · et si antecessor eius res ecclesię inrationabiliter distribuit · ab eo ad cuius tenenda sunt reuocentur ·  
522*
b korr. (?)
523*
n korr. (?)
XVIII  
[BK 165 c. 1]
De524* mediocribus quippe liberis525* qui non possunt per se hostem facere · comitum fidelitati committimus526* · ut inter · II uel III · aut IIII · seu si necesse fuerit amplius uni qui melior esse uidetur · adiutorium prebeant ad nostrum seruitium faciendum · De his quoque qui propter nimiam paupertatem neque per se hostem facere nec adiutorium prestare possunt conseruentur quousque ualeant recupere ·527*  
524*
Die Initiale hat der Rubrikator versehentlich eine Zeile zu tief ausgeführt (Zeilenwechsel nach fidelitati). Ein Korrektor hat den Sachverhalt bemerkt, die rote Initiale radiert und schließlich eine neue mit schwarzer Tinte am richtigen Ort positioniert.
525*
li mit Einfügungszeichen ergänzt
526*
t1 ergänzt
527*
recupere · von anderer Hand korr. aus reputare ·
XVIIII528*  
[BK 165 c. 2]
Placet nobis ut liberi homines qui non propter paupertatem sed ob uitandam rei plublicę [!] utilitatem fraudolenter · ac ingeniosę res suas ęcclesiis delegant easque denuo529* sub censu utendas recipiunt ut quousque ipsas res possident hostem et reliquas publicas functiones faciant · Quodsi iussa facere neglexerunt licentiam eis distringendi530* comitibus permittimus · per ipsas res nostra non resistentem munitate ut status et utilitas regni huiusmodi adinuentionibus non infirmetur  
528*
I4 ergänzt
529*
von anderer Hand korr. aus de uno
530*
r mit Einfügungszeichen ergänzt
XX  
[BK 165 c. 3]
Volumus ut similis mensura in laicali ordine · de hac re seruetur · uidelicet si quis alterius proprietatem qui contra531* hostem facere potest emerit · aut quouis modo ad eum peruenerit eique ad utendum eas dimiserit · si neglegens de hoste fuerit per ipsas res a comite distringatur · ut in quocumque puplica non minoretur utilitas  
531*
contra von anderer Hand ergänzt
XXI  
[BK 165 c. 4]
Precipimus de his fratribus qui in nostris et romane finibus paterne seu materne sucedunt hereditati · si contigerit quod unus eorum aecclesiasticę militię sit mancipatus et idcirco is qui sęculariter militare debuerat · ut se [fol. 294v] a deffensione regni nostri subtrahat in nostris finibus partem substanti[ę] in portionem suscipere dissimilauerit · idcirco ut nequeat constringi ubicumque comes suus eum inuenerit · licentiam ei distringendi concedimus · ita ut primum fideiussores donet usque ad palacium suum · et bannum nostrum persoluat · Si uero fideiussores non inuenerit · tam diu sub custodia per comitem teneatur quousque fideiussores inueniat · aut bannum nostrum solutum habeat ·  
XXII  
[BK 165 c. 5]
De liberis uero hominibus qui in alienam potestatem mobilem uero suum transferunt · ut causator eorum eos pignorare non possit · Placet nobis ut res eorum infiscentur quousque uenientes ad audientiam532* iustitiam faciant · Si uero uenire contempserint secundum capitulare domni de eorum rebus agatur · Nam et de ipsis rebus habita existimatione damnum quaesitoris533* sartiatur · Qui uero illud mobile recepit si hoc sacramento probare non potuerit quod propter iustitiam alterius differendam illud non recepisset bannum nostrum persoluat ·  
532*
von anderer Hand korr. aus audientium
533*
gek. qsitoris
XXIII  
[BK 165 c. 6]
De fratribus534* namque qui simul in paterna seu materna535* hereditate commune uiuunt nolentes substantiam illorum diuidere hac occasione · ut unus tantum eorum in hostem uadat · uolumus ut si solus est uadat · Si autem duo sunt similiter536* · Si tres fuerint unus remaneat · et si ultra tres numerus fratrum creuent unus semper propter domesticam537* curam atque rerum communium excolentiam remaneat · Si uero inter eos aliqua orta fuerit contentio quis eorum expeditionem facere debeat · prohibemus ut nemo illorum remaneat · In etate quoque illorum lex per propria seruetur · Similiter538* [fol. 295r] et in nepotibus hęc conditio teneatur ·  
534*
a korr. (?)
535*
a1 ergänzt
536*
gek. simil
537*
ti mit Einfügungszeichen ergänzt
538*
Unter dem Schriftspiegel radierte Reklamante mit Text von ca. einer halben Zeile: et in [nepotibus hęc conditio tenea]tur.
XXIIII  
[BK 165 c. 7]
Ut in testimonium non recipiantur de his capitulis · id est de libertate de hereditate uel proprietate in mancipiis · et terris siue de homicidio539* et de incendio · illi qui non habent si conuicti fuerint fal[s]um dixisse testimonium · unde secundum legem conpositionem plenam reddere possint ·  
539*
o2 korr. (?)
XXV  
[BK 165 c. 8]
Statuimus ut iuratores omnes simul iurent ·  
XXVI  
[BK 165 c. 9]
Vt qui sacramentum uel debitum ante solis occasum persoluerit securus inde sit ·  
XXVII  
[BK 165 c. 10]
Videtur nobis ut quicumque liber ingeniose se in seruitio tradiderit is qui eum recipit · hoc quod ille qui in seruitium se tradidit · in publico per antiquam consuetudinem facere debuit impleat ·  
XXVIII  
[BK 165 c. 11]
De his qui proprietates suas habent et spontanee alicu [!] delegant · et postea fraudulenter ab alio aliquo ignoranti · precium easdem res uenundantes540* accipiunt · et is cui easdem res traditę fuerunt cognito negotio · annum integrum silens non contradixit · sed per inlusionem tacens sinit emptorem inludere · si infra anni spacium patriam541* ut dictum est fuerit · prior traditio nihil ei ualeat · Ille uero [fol. 295v] qui post primam traditionem res uendiderit · si uiuens conprobatus fuerit · hanc inlusionem fecisse bannum persoluat id est LX · solidos · Si uero bannum non habet unde componat · uerberetur ·  
540*
n2 mit Einfügungszeichen ergänzt
541*
darüber von anderer Hand eine (evtl. wieder getilgte?) unklare Korrektur: lc(?)
XXVIIII  
[BK 165 c. 12]
Quibuscumque per legem propter aliquam contentionem pugna fuerit iudicata praeter de infidelitate · cum fustibus pugnent sicut in capitulare dominico constitutum fuit ·