Capitularia - Edition of the Frankish Capitularies

Bonn, Universitäts- und Landesbibliothek, S. 402

Manuscript description according to Mordek

Repository
Bonn
Universitäts- und Landesbibliothek
S. 402
Siglum Bo
Digital image available at MM
To the "Manuscript of the Month" blogpost
Origin and history
Origin:

12. Jh.; wohl Deutschland

Provenance:

Nach der im Spiegel des Vorderdeckels eingeklebten Notiz war die Hs. Ein Geschenk des Herrn Predigers Richter zu Rees (preuß. Herzogtum Kleve) an Herrn D. und Profess. Berg (Johann Peter Berg [1737-1800], seit 1762 Professor in Bremen, seit 1763 in Duisburg; vgl. Allgemeine Deutsche Biographie 2 [1875] S. 364); Universitätsbibliothek Duisburg, 1818 von der Universitätsbibliothek Bonn übernommen. Alte Signatur: 96a.

Physical description
Material: Pergament
Number: 94 foll. (paginiert 1-187; erste, nicht gezählte Seite ohne Text)1*
Size: 240 × 136-138 mm
Body text: 192 × 101-105 mm
Quires:
11 IV175 + 2179 + II187
Kustoden: A (15) bis L (175) am Ende der Lagen, M (176) am Anfang der Schlußblätter
Lines: 31
Columns: 1
Script: Gotische Minuskel
Decoration:

Text in brauner Tinte, Korrekturen dunkler. Rote Rubriken, Initialen und Zahlen, einige Anfangsbuchstaben mit Akanthusblättern verziert.

Contents
Note:

Die Bonner Sammlung ist nahe verwandt mit der kleineren Hs. Schaffhausen Min. 75, soweit die Texte dort überliefert sind bzw. sich dort erhalten haben (Ansegis-Worms-Block, Thegan), und mit dem Kapitularienteil von Cod. Paris Lat. 4417 , der dieselben Wormser Kapitularien (a. 829) tradiert wie die „Reimser Gruppe“ (siehe Cod. Paris Lat. 10758) und die Sammlung der Codd. Vatikan Pal. Lat. 582 und Paris Lat. 9654, ansonsten - was die Abfolge einiger Stücke und Textvarianten betrifft - Parallelen auch zum weitaus jüngeren Cod. Vatikan Reg. Lat. 1036.

  • 1-27
    Einhard, Vita Caroli Magni (MGH SS rer. Germ. [25], S. 1-41).

  • 28-47
    Thegan, Gesta Hludowici imperatoris in einer stark redigierten Sonderform (ed. G. H. Pertz, MGH SS 2 [Hannover 1829] S. 590-603, ohne Benutzung der Hs.; ed. E. Tremp, MGH SS Rer. Germ. [64]), S. 206-277 (Rezension B2).

  • 47-131
    Ansegisi abbatis capitularium collectio, Praefatio, Buch 1-4 und Appendix 2, cc. 1-3, 7-8, 16-17, 27, 34-36, 38 (MGH Capit. 1, S. 394-449), mit der Überschrift: INCIPIT PROLOGUS SALICĘ LEGIS LIBRI PRIMI. Zusatz wie in den Codd. Schaffhausen Min. 75 und Paris Lat. 4417:

  • 64
    (direkt anschließend an Ansegis 1, 77) Gelasius I., JK 637.

  • 131
    Constitutio de synodis anno 829 in regno Francorum habendis (a. 828): CAP. A PIO LVDHEVVICO EDITVM. Anno sexto decimo regnante domno luthouvico - in octauis paschę (MGH Capit. 2, Nr. 184, S. 2 Z. 9 f., S. 2 Z. 19 - S. 3 Z. 5; also mit dem Schlußabsatz, obwohl in MGH Capit. 2, S. 3 Anm. o nicht vermerkt).

  • 131-132
    I-VI - Capitula ab episcopis in placito tractanda (a. 829): HEC CAP. AB EPISCOPIS TRACT. SUNT. De decimis quę ad capellam dominicam - noticiam deferant (MGH Capit. 2, Nr. 186, S. 6 Z. 40 - S. 7 Z. 14); c. 7 (Capitulum de expeditione exercitali), das nach Form und Inhalt einem sonst unbekannten Kapitular Ludwigs des Frommen (a. 828/829) entstammen dürfte, ist unter VI subsumiert.

  • 132-134
    VII-XVII - Capitulare Wormatiense (a. 829): De his qui sine consensu episcopi presbiteros - ad palatium venire compellatur (MGH Capit. 2, Nr. 191, S. 12 Z. 17 - S. 14 Z. 13); c. 9 zweigeteilt (neues Kapitel ab Ut de frugibus).

  • 134-137
    XVIII-XXXII - Capitulare missorum Wormatiense (a. 829): De beneficiis destructis hoc obseruetur - ministerium amittat (MGH Capit. 2, Nr. 192, S. 14 Z. 35 - S. 17 Z. 9).

  • 137-140
    XXXIII-XXXVIIII - Capitulare pro lege habendum Wormatiense (a. 829): De homicidiis in ęcclesiis uel in atriis earum commissis - maius dampnum non adcrescat ex hoc (MGH Capit. 2, Nr. 193, S. 18 Z. 2 - S. 20 Z. 11); cc. 7 und 8 unter XXXVIIII subsumiert, doch c. 8 durch kleine Initiale in neuer Zeile abgesetzt.

  • 140
    XL - Tractoria de coniectu missis dando (a. 829): Volumus ut tale coniectum missi nostri accipiant - in octaVIS PENTECOSTEN (das letzte Wort ist sehr breit geschrieben und füllt fast eine ganze Zeile) (MGH Capit. 2, Nr. 189, S. 11 Z. 4-10).

  • 140-142
    II-VIII und Cap. primum - XII - Pactus Childeberti I et Chlotharii I (a. 511/558): PACTUM CHILDEBERTI REGIS PRO TENORE PACIS. CHildeberti et Clotharii emissum ut quia malorum insania conualuerat - periculum subiacere cognoscat (MGH Capit. 1, Nr. 3, S. 4 Anm. a (wie Cod. Vatikan Reg. Lat. 1036), S. 4 Z. 32 - S. 6 Z. 6, S. 6 Z. 11 - S. 7 Z. 1 und S. 7 Z. 15-19 [ohne Benutzung der Hs.]; K. A. Eckhardt, Pactus legis Salicae 112, S. 386-408); cc. 11 und 16 des separat numerierten DECRETUM CLOTARII REGIS fehlen, cc. 10 und 15 sind gekürzt, cc. 9, 12 und 14 zweigeteilt, c. 10 dreigeteilt, cc. 17 und 18 zusammengefaßt.

  • 142-145
    II-XII - Capitulare Haristallense (a. 779) in der Forma communis: INCIPIUNT DECRETA DOMNI KAROLI REGIS FRANCORUM. ANNO feliciter XI regni domni nostri karoli gloriosissimi regis facto capitulare in mense martio - consenserunt decretum. De metropolitanis ut suffraganei episcopi eis secundum decretum canonum - emendauerit moriatur (MGH Capit. 1, Nr. 20, S. 47 Anm. a, S. 47 Z. 16 - S. 51 Z. 26); cc. 1-10 gezählt als II-XI, cc. 11-23 unnumeriert; dazwischen wie in Cod. Vatikan Reg. Lat. 1036 eingeschoben:

  • 143-144
    XII - Capitula Italica Karls des Großen, c. 2, ohne Rubrik: De latronibus qui in custodiam missi sunt - qui ecclesiam infregerit moriatur (MGH Capit. 1, Nr. 105, S. 216 Z. 5-7, nur nach dem Reginensis ediert; sinnvolle Variante der Bonner Hs.: precium accipiat statt precium pendat).

  • 145- 146
    INCIPIT ORIGO FRANCORUM: Origo Francorum Bonnensis (MGH SS rer. Merov. 7, S. 528, nach dieser Hs.; tradiert, wie die folgende Lex Salica, auch in den Codd. Vatikan Reg. Lat. 1036, Reg. Lat. 1728 und Ottob. Lat. 3081 [15. Jh.]).

  • 146-182
    Lex Salica (Karolina emendata), Langer Prolog (ed. K. A. Eckhardt, Lex Salica. 100 Titel-Text, S. 82-90), Titelverzeichnis, Kurzer Prolog und Text mit Titel 2-71 (MGH LL nat. Germ. 4, 1, S. 5-15, S. 2 f. und S. 21-235; Sigle K65; zur Hs. S. XXIV); anschließend, als gehöre es noch zur Lex Salica:

  • 182
    Capitulare missorum (a. 803), c. 19: Vt populus interrogetur de capitulis quę in lege nouiter addita sunt - in ipsis capitulis faciant (MGH Capit. 1, Nr. 40, S. 116 Z. 14-16).

  • Nach freier Zeile, mit Initiale:

  • 182-186
    Exzerpte aus Regino von Prüm, Libri duo de synodalibus causis et disciplinis ecclesiasticis: 2, 247-256 (mit Auslassungen), 258, 260, 262 (nicht 261); 2, 6-9; 1, 329 und 330 (ed. Wasserschleben, S. 310-316, 216-218, 155 f.).

  • 187
    Neuzeitliche Inhaltsangaben; darüber (14./15. Jh.): set ab ore etiam redire concedat.

Bibliography
References:
Catalogues:
  • A. Klette - I. Staender, Chirographorum in bibliotheca academica Bonnensi servatorum catalogus 2 (Bonn 1858-1876) S. 118
Project-specific references:
1*
Nach moderner Neufoliierung nun foll. 1r-94v; fol. 1r bis auf wenige, nicht mehr lesbare Schriftreste leer.


Transcription

Editorial Preface to the Transcription

Transkriptionsvorlage: Die Transkription wurde anhand des in der Bonner ULB aufbewahrten Sicherungsfilms (s/w) der Hs. erstellt, die Nachkollationen konnten auf ein von der Hill Monastic Library angefertigtes, qualitativ besseres s/w-Digitalisat zurückgreifen. Unsichere Lesungen und Korrekturen sowie die Verwendung farbiger Tinte wurden bei einer Autopsie des Originals am 10.06.2026 in der ULB Bonn geprüft.

Schreiber

Der hier transkribierte Teil der Hs. wurde von einer Hand in gotischer Minuskel geschrieben.

Bei Worttrennungen am Zeilenende setzt der Schreiber dünne Schrägstriche als Trennungszeichen; gelegentlich finden sich diese aber auch nach einem Wort, das durch den Zeilenwechsel gar nicht getrennt wird. Fideiussores wird grundsätzlich fidei iussores geschrieben.

Ein zeitgleicher Korrektor, der im gesamten Codex tätig war, nahm einige Korrekturen in dunkelbrauner Tinte vor (vgl. Tischler 2001 S. 1579 Anm. 682); z. B. S. 133: zuvor ergänztes an über nona wieder gestrichen; S. 140: dein. ergänzt; S. 144: defecerit korrigiert zu deinterfecerit. An anderen Stellen korrigierte er auch falsche Kapitelzählungen (S. 106) oder falsch ausgeführte (S. 103) bzw. fehlende Initialen (S. 139). Offenbar verglich er andere Vorlagen, was man etwa im Teil mit der Sammlung des Ansegis an den in Notizen auf dem Seitenrand stehenden Ergänzungen ganzer Textpassagen erkennen kann (z. B. S. 117 bei Ans. 4, 16 oder auf S. 125, wo das fehlende Kapitel Ans. 4, 50 am Rand nachgetragen wurde). Im Text von BK 3 c. 12 ergänzte er offenbar das Wort placitum in einer freigebliebenen Lücke (S. 142 Z. 9).

Buchstabenformen

Einzelbuchstaben: gerades d überwiegt, gelegentlich findet sich auch unziales D am Wortbeginn (z. B. p. 132, 133). I-longa wird in der Regel am Wortende bei Vokalverdoppelung benutzt. Majuskel-R steht gerne am Wortende in Verbindung mit –ur.

Ligaturen: Es finden sich zahlreiche Ligaturen, u. a. ct, et, or, rt, st; et erscheint gleichzeitig auch als tironische Note in Form einer 7.

Besonderheiten: Für die Auszeichnungsschrift werden Capitalis- und Unzialbuchstaben verwendet.

Abkürzungen

Die Schrift weist zahlreiche Abkürzungen auf, die sich hauptsächlich auf die herkömmlichen Kürzungen für per-, pro-, -us, -ur, vero, vel, esse etc. beschränken. Für latro wird die Kürzung lat. mit über t übergeschriebenem o verwendet. Für Kürzungen mit q(ue) wird oft ein in das Mittelband eingepasstes Majuskel-Q eingesetzt (z. B. S. 131, Z. 21 und S. 132, Z. 1: gek. Qe. = que).

Das auf S. 135, Z. 28 gekürzte cap. wurde ausnahmsweise mit capitulari (statt, wie sonst üblich, mit capitulo) aufgelöst, da sich eine parallele Stelle in ausgeschriebener Form findet (in capitulari priori, S. 137, Z. 17 f.); allerdings wird in einem ähnlichen Kontext auf S. 134, Z. 30 auch einmal in capitulo priori ausgeschrieben. Auch Cap. in der Überschrift zu BK 184 auf S. 131, Z. 5 wurde analog mit Capitulare aufgelöst.

Interpunktion

Als Interpunktionszeichen wird die media distinctio verwendet. Gelegentlich wird alleinstehendes a mit einem dünnen Schrägstrich überschrieben (z. B. S. 133, Z. 26), der keine erkennbare Funktion hat (evtl. ein Betonungszeichen?).

Gliederungsmerkmale

S. 131-140:Die Zusammenstellung des mit den Wormser Versammlungen von 829 zusammenhängenden Materials wird durch die Einberufung zu den Synoden (BK 184) eröffnet, die eine eigene Überschrift in rot (Cap[itulare] A pio Lvdhevvico Editv[m]) aufweist und mit einer sich über drei Zeilen erstreckenden, reich ornamental verzierten Anfangsinitiale in roter Tinte eingeleitet wird. Die folgenden Kapitellisten (BK 186, 191-193, 189) sind in einer einzigen Liste mit 40 Kapiteln zusammengefaßt, die nicht weiter untergliedert und unter der (eigentlich nur BK 186 zuzuordnenden) Überschrift Hec cap[itula] ab epis[copis] Tract[anda] S[un]t (ebenfalls in roter Tinte) subsumiert werden. Die einzelnen Kapitel werden von vergrößerten, aber nur die Höhe einer Zeile umfassenden Initialen und vorangestellten römischen Ziffern in roter Tinte eingeleitet, wobei die Kapitelzahlen in der Regel in der Zeile, manchmal aber auch etwas ausgerückt am Rand stehen können (z. B. S. 134 Z. 1, S. 135 Z. 2, 23). Gelegentlich grenzen rote Paragraphenzeichen eine Kapitelzahl vom umgebenden Text ab, so auf S. 131, vorletzte Zeile, oder S. 134, Z. 2.

Eine leichte Abweichung vom geschilderten Gliederungsschema findet sich zweimal: Bei c. XXXVII (= BK 193 c. 5) reicht die einleitende Initiale über zwei Zeilen, und der Text des Kapitels ist nochmals untergliedert, indem die Anfangsmajuskel des Ansegis-Zitates (Ansegis 4, 55) deutlich als Versalie in den Rand ausgerückt ist; im gleichen Kapitel fehlt das erste der beiden Ansegis-Zitate (Ansegis >3, 40). Eine ebenso gestaltete Versalie markiert den Beginn von BK 193 c. 8 auf S. 140 Z. 7, das nicht als eigenes Kapitel gezählt wird, sondern in c. XXXVIIII (= BK 193 c. 7) integriert ist. Beide Versalien sind zudem in dunklerer/schwarzer Tinte (anstatt roter Auszeichnungsstinte oder dunkelbrauner Texttinte) ausgeführt, also evtl. nachgetragen.

Die letzte Zeile der Kapitelsammlung (S. 140, Z. 24: -VIS PENTECOSTEN.) wird durch weit auseinanderstehende Majuskeln (mit sporadisch dazwischen gesetzten Punkten) optisch hervorgehoben.

S. 140-142: Der Pactus pro tenore pacis (BK 3) ist auf zwei separat gezählte Listen für die Teile Childeberts und Chlothars aufgeteilt. Die erste Liste beginnt mit der Rubrik Pactum childeberti regis pro tenore pacis in roter Tinte und enthält BK 3 c. 1-8, gezählt als II-VIII (bei c. 1 wurde die Kapitelzahl weggelassen). Mit der roten Rubrik Decretum clotarii regis setzt die Zählung ab c. 9 neu ein (Cap. primum - XII). Das Gliederungsschema entspricht dem oben beschriebenen, allerdings wird ab S. 142 (beginnend mit BK 3 c. 9) die Kapitelzählung durchgängig in den Seitenrand ausgerückt.

S. 142-145: BK 20a wird mit der roten Rubrik INcipiunt decreta domni karoli regis francorum eröffnet. Die Liste enthält c. 1-10 gezählt als II-XI und c. 11-23 ohne Kapitelzählung. Die Zählung setzt mit dem als erstes Kapitel gezählten Prolog ein, die Kapitelzahl I wurde jedoch nicht hingeschrieben. Als XII nach BK 20a c. 11 ist BK 105 c. 2 eingeschoben. Danach, ab S. 144, wurde die Kapitelzählung (die auf S. 143, wie schon auf der vorangehenden Seite, ausgerückt auf dem Seitenrand steht) nicht mehr fortgeführt. Bei c. 12 wurde zudem vergessen, die Anfangsinitiale auszuführen (S. 144 Z. 8).

S. 182: Am Ende der Kopie der Lex Salica (S. 146-182) wurde BK 40 c. 19 (ohne Rubrik oder Zählung, aber mit rot hervorgehobener Anfangsinitiale) angeschlossen, als wäre es ein Bestandteil der Lex Salica.

Benutzungsspuren

Ein neuzeitlicher Benutzer unterstrich verschiedene Passagen (z. B. einzelne Ortsnamen aus BK 184 auf S. 131) und notierte am unteren Rand von S. 131: Nim. (oder Vim.?) Luthuvici (korr. aus Lotharii?) tempore q(uod?)(es folgt gestrichenes pt) ex verbis subvirgulatis l. 33. h. q(ua)m m(a)x(im)e c. hoc p(re)s(ens?) ...[ed?]ente.

Auf fol. 136, auf Höhe von Z. 9 (Beginn von c. XXVI = BK 192 c. 9) findet sich eine kreuzförmige Markierung in Blei.

[p. 131] [5]
Capitulare1* · A pio Lvdhevvico Editvm ·  
[BK 184 Abschnitt A BK 184 Abschnitt B]
Anno sexto decimo regnante domno luthouvico · conuentus episcoporum debet fieri in · IIIIor · locis · id est2* Maguntiaco · in quo isti archiepiscopi cum suis suffraganeis conuenire debent · Audgarius · Hatheboldus · Hetto · Bernoinus · In parasiaco [!] · Ebbo · Ragnoardus · Lantramnus · archiepiscopus senonis qui fuerit cum eorum suffraganeis · In lugduno · Agobardus · Bernardus Andreas · Benedictus cum suis suffraganeis · In tolosa · Notho · Bartholomeus · Adelhelmus · Aiulfus · cum suis suffraganeis · In his conuentibus querere · tractare et inuestigare · et inuenire cum dei adiutorio debent de causis ad religionem christianam et ad eorum curam pertinentibus · et quid a principibus uel reliquo populo uel ita ut diuina auctoritas docet aut aliter teneatur · uel quid exinde ex parte uel ex toto dimissvm sit ut non teneatur · Deinde quid in ipsorum qui pastores populi constituti sunt morum conuersatione et actibus inueniri possit · quod diuinę regulę uel auctoritati non concordet · simulque inuenire Que occasiones in utroque ordine id effecerint ut a recto tramite deuiassent · et quicquid ab eis de his causis inuentum fuerit · tam sollerti cura custodiatur · ut nullatenus ad aliorum noticiam peruenire permittant ante episcopos constitutum Et ideo unus notarius inter omnes eligatur · et quicquid ipsi inuenerint subtiliter describat · et sub iuramento constrictus fideliter conseruet · Volumus etiam ipsorum conuentum fieri in octauis pentecosten Missi vero nostri suam incipiant legationem peragere in octauis paschę ·  
1*
gek. Cap
2*
id est gek. ide
Hec capitula3* ab episcopis Tractanda4* · Sunt  
 · I ·  
[BK 186 c. 1]
De decimis quę ad capellam dominicam dantur · et homines [p. 132]qui eas habent in suos usus conuertunt ·  
3*
gek. cap
4*
gek. Tract
II  
[BK 186 c. 2]
De feminis Que in quibusdam locis inrationabiliter sanctum uelum sibi inponunt5* ·  
5*
gek. inpont
III  
[BK 186 c. 3]
Similiter de monasteriolis puellarum in legatione audgarii in quibus nullus ordo bonę conuersationis tenetur ·  
IIII  
[BK 186 c. 4]
De monasteriolis etiam diuersis in missiatico [!] albrici ·  
V  
[BK 186 c. 5]
De iudicio aque frigidę ·  
VI  
[BK 186 c. 6 BK 186 c. 7]
De his qui usuris inseruiunt uolumus atque iubemus ut missi nostri diligenter inquirant · quanti homines liberi in singulis comitatibus maneant qui per se queant [!] expeditionem facere · uel quanti de his quibus unus alium adiuuet · quanti etiam de his quibus a duobus tercius adiuuetur et preparetur · ut eandem expeditionem et exercitale opus facere possint · et eorum summam ad nostram noticiam deferant ·  
VII ·  
[BK 191 c. 1]
De his qui sine consensu episcopi presbiteros in ęcclesiis suis constiiunt6* [!] · uel de ęcclesiis eiciunt · et ab episcopo uel quolibet misso dominico admoniti obedire noluerint · ut bannum nostrum reuadiare cogantur · et fidei iussores ad palatium nostrum uenire iubeantur · et tunc nos decernamus utrum nobis placeat · ut aut illum bannum soluat · aut aliam legem armiscaram sustineat ·  
6*
Oder constuunt?
VIII ·  
[BK 191 c. 2]
De ęcclesiis quę inter coheredes diuisę sunt considerandum est · quatinus si secundum prouidentiam et admonitionem episcopi ipsi coheredes eas uoluerint tenere · honorare faciant · Si autem hoc contradixerint · in potestate episcopi maneat utrum eas ita consistere permittat · aut reliquias inde auferat · et ubi ad nostrum beneficium ęcclesię pertinentes inuentę fuerint ut describantur et nobis renuntientur ·  
VIIII  
[BK 191 c. 3]
De ęcclesiis destructis ut episcopi et missi inquirant utrum per negligentiam aut per inpossibilitatem destructę sint · et ubi negligentia inuenitur · episcopali auctoritate emendare cogantur · hi qui eas restaurare debuerant · Si vero per inpossibilitatem · ut aut plures sint quam necesse sit · aut maioris magnitudinis · quam ut ex rebus ad eas pertinentibus restaurare possint · episcopus modum inueniat qualiter congrue emendari et consistere possint ·  
X ·  
[BK 191 c. 4]
De uno manso ad ęcclesiam dato · de quo aliqui homines [p. 133]contra statuta sibi seruitium exigunt · Quicumque pro hac causa accusatus fuerit · comes uel missi hoc quod inde subtractum est presbiteris cum sua lege restituere faciant ·  
XI ·  
[BK 191 c. 5]
De his qui nonas et decimas iam per multos annos aut ex parte aut ex toto dare neglexerunt7* · uolumus ut per missos nostros constringantur · ut secundum priorem capitularem soluantur unius anni nonam et decimam · cum sua lege · et insuper bannum nostrum · Dehinc eis andenuntietur8* [!] quod quicumque hanc negligentiam iterauerit · beneficium unde nona9* et decima persolui debuit amissurum se sciat · Ita enim continetur in capitulari bonę memorię genitoris nostri in libro primo capitulo LVII · ut qui ęcclesiarum beneficia habent · nonam et decimam ex eis cuus [!] ęcclesię res sunt donent · Et qui tale beneficium habent ut medietatem laborent · de eorum portione proprio presbitero decimas donent · Item in capitulo XXoIIo · libri · II · De nonis quidem et decimis unde et genitor noster et nos frequenter et in diuersis placitis admonitionem fecimus · et per nostra capitula qualiter hęc obseruentur ordinauimus · uolumus atque iubemus · ut de omni conlaboratu et de uino et de fęno fideliter et pleniter ab omnibus nona et decima10* persoluatur · De nutrimine vero pro decima sicut hactenus consuetudo fuit · ab omnibus obseruetur · Si quis episcoporum fuerit qui argentum pro hoc accipere uelit · in sua potestate maneat · iuxta quod ei et illi qui hoc persoluere debet conuenerit ·  
7*
gek. neglexert
8*
de mit Einfügungszeichen ergänzt. Offenbar wollte der Schreiber annuntietur zu denuntietur korrigieren, vergaß aber, das an- zu tilgen.
9*
korr. zu annona, Korrektur von einem späteren Korrektor wieder rückgängig gemacht durch Streichung des übergeschriebenen an-.
10*
m korr. (?)
XII ·  
[BK 191 c. 6]
Qvicumque decimam abstrahit de ęcclesia ad quam per iusticiam debet dari · et eam presumptuose [!] et propter munera aut amiciciam cuiuslibet per occasionem ad ęcclesiam alteram dederit · a comite uel a misso nostro distringatur · ut eiusdem decimę quantitatem eum cum sua lege restituat ·  
XIII ·  
[BK 191 c. 7]
De decimis quas populus dare non uult nisi quolibet modo ab eo redimantur · ab episcopis prohibendum est · ne fiat · Et si quis contemptor inuentus fuerit · et nec episcopum · nec comitem audire uult · si noster homo est · ad nostram presentiam uenire compellatur · cęteri vero constringantur [p. 134]ut inuiti ęcclesię restituant · quod uoluntarie dare neglexerunt ·  
XIIII  
[BK 191 c. 8]
Vt de rebus ęcclesiarum quę ab his per XXX annorum spacium sine ulla interpellatione possesse sunt testimonia non recipiantur · sed eo modo contineantur · sicut res ad fiscum dominicum pertinentes contineri solent ·  
XV11* ·  
[BK 191 c. 9]
Qvicumque de rebus ęcclesiarum quas in beneficium habent · restaurationes earum facere neglexerint · iuxta capitulum anterius in quo de operibus ac nonis et decimis12* et constitutum est · sic de illis adimpleatur · quomodo in libro quarto capitulo XXXVIII · de opere et restauratione ęcclesiarum consideratum est ·  
XVI ·  
[BK 191 c. 9]
Vt de frugibus terrę et animalium nutrimine decime persoluantur · De opere vero uel restauratione ęcclesiarum comes et episcopus siue abbas · una cum misso nostro quem ipsi sibi ad hoc elegerint · considerationem faciant · ut unusquisque eorum tantum inde accipiat · ad operandum et restaurandum quantum ipse de rebus ęcclesię habere cognoscitur · Similiter et uassi nostri aut in commune tantum operis acipiant13* quantum rerum ęcclesiasticarum habent uel unusquisque per se iuxta quantitatem quam ipse tenet · aut si inter eos conuenerit · ut pro opere faciendo argentum donent · iuxta estimationem operis in argento persoluant · cum quo precio rector ęcclesię ad predictam restaurationem operarios conducere et materiam emere possit · Et qui nonas et decimas dare neglexerit · primo quidem illas cum sua lege restituat · et insuper bannum nostrum soluat · ut ita castigatus · caueat ne sepius iterando beneficium amittat ·  
11*
Zwischen X und V steht, sehr gedrängt, ein Strich wie ein i-longum; evtl. wurde ein I mit dem nachfolgenden V überschrieben, also XI... ad hoc korr. zu XV.
12*
et decimis mit Einfügungszeichen ergänzt
13*
korr. aus a[†]iant
XVII ·  
[BK 191 c. 10]
De illo qui agros dominicos propterea neglexerit excolere · ut nonas et decimas exinde persoluat · et alienas terras ad excolendum accepit · uolumus ut de tribus annis ipsam annonam cum sua lege persoluat · Et si quis contemptor aut comitis aut missorum nostrorum propter hoc exstiterit · per fidei iussores ad palatium venire compellatur ·  
XVIII  
[BK 192 c. 1]
De beneficiis destructis hoc obseruetur · quod in capitulo priori continetur · id est14* in libro quarto capitulo XXXVI · quicumque beneficium suum per occasionem desertum habuerit · [p. 135]et intra annum postquam ei a comite uel misso nostro15* notvm factum fuerit · illud emendatum non habuerit · ipsum beneficium amittat ·  
14*
id est gek. ide
15*
nostro mit Einfügungszeichen ergänzt
XVIIII  
[BK 192 c. 2]
Vt missi nostri ubicumque malos scabinos inueniunt eiciant · et totius populi consensu in locum eorum bonos eligant · Et cum electi fuerint · iurare eos faciant ut iniuste scienter iudicare non debeant ·  
XX ·  
[BK 192 c. 3]
Vt in omni comitatu hi qui meliores et ueratiores inueniri possunt eligantur a missis nostris ad inquisitiones faciendas et rei ueritatem dicendam16* et ut adiutores comitum sint ad iusticias faciendas ·  
16*
korr. aus discendam
XXI ·  
[BK 192 c. 4]
Volumus ut quicumque17* de scabinis deprehensus fuerit propter munera aut propter amiciciam uel inimiciciam iniuste iudicasse · per fidei iussores missus ad presentiam nostram ueniat · De cętero omnibus scabinis denuntietur · ne quis deinceps iustum iudicium peruertere presumat ·  
17*
Über dem u zwei Kürzungsstriche.
XXII ·  
[BK 192 c. 5]
Vbicumque commutationes tam tempore nostro quam genitoris nostri legitime et racionabiles atque utiles ęcclesiis dei facte sunt · permaneant · Ubicumque autem inutiles et incommode atque irrationabiles18* facte sunt · dissoluantur · et unusquisque quod dedit recipiat · Vbi vero mortua manus interiacet · aut alia quelibet causa quę rebellis esse uideatur · inuenta fuerit · diligenter describatur · et ad nostram noticiam perferatur ·  
18*
bi mit Einfügungszeichen ergänzt
XXIII19* ·  
[BK 192 c. 6]
Qvicumque fuerit comprobatus de eo quod scienter testes in periurium duxisset · sub fidei iussione ad nostrum palatium uenire compellatur · ut ibi cum fidelibus nostris consideremus quid de tali homine faciendum sit ·  
19*
III übergeschrieben, aber wohl nicht nachträglich ergänzt.
XXIIII20* ·  
[BK 192 c. 7]
De his qui discordiis et contentionibus studere solent · et in pace uiuere nolunt · et inde uicti fuerint · uolumus ut fidei iussores ad nostrum placitum ueniant · ubi consideremus quid de eis facere debeamus ·  
20*
IIII übergeschrieben, aber wohl nicht nachträglich ergänzt.
XXV ·  
[BK 192 c. 8]
De bonis denariis quos populus recipere non uult · uolumus ut hoc obseruetur et teneatur · quod in priori capitulari21* nostro constitutum est · id est22* in libro quarto capitulo XXX · Quicumque liber homo uel in emptione · uel in debiti solutione denarium merum et bene pensantem recipere noluerit · nostrum bannum id est23* LX solidos compo[p. 136]nat · Si vero serui ęcclesiastici aut fiscalini nostri aut comitum · aut uassallorum nostrorum hoc facere presumpserint · LX ictibus uapulent · Et si actores nostri aut aliorum uel aduocati eos missis nostris uel comitibus iussi · presentare noluerint · predictum bannum id est24* LX solidos componant · et ad hanc constitutionem nostram adimplendam episcopi · et abbas25* · siue reliqui qui beneficia nostra habent · adiuuent comites in suis hominibus distringendis · Et si comites hanc constitutionem nostram neglexerint · hoc per missos nostros ad nostram noticiam perferatur ·  
21*
gek. cap
22*
id est gek. ide
23*
id est gek. ide
24*
id est gek. ide
25*
gek. abb., also mit einer Standardkürzung. Es ist jedoch nicht auszuschließen, dass der Schreiber diese hier ausnahmsweise für den Plural verwenden wollte, was der Satzzusammenhang (episcopi, reliqui) nahelegen würde.
XXVI  
[BK 192 c. 9]
Qvia se ea inpune committere posse existimant · nos actoribus nostris precipiendum esse decernimus · ne ultra inpune fiant · ita ut ubicumque facta fuerint soluere cum disciplina precipiantur ·  
XXVII  
[BK 192 c. 10]
Collecte ad malefaciendum fieri omnimodis prohibeantur · et ubicumque huiusmodi presumptiones factę fuerint · digna emendatione corrigantur · Et si per negligentiam comitis facte sunt uel inemendatę remanserunt26* · hoc ad noticiam nostram perferatur · Auctor vero facti si fuerit prepositus uel aduocatus · siue centenarius · uel qualibet alia dignitate predita libera persona · post legalem emendationem in loco factam sub fidei iussores ad nostram presentiam ueniat · Multitudo vero siue de seruis · siue de liberis legitima emendatione multetur ·  
26*
gek. remansert
XXVIII ·  
[BK 192 c. 11]
Volumus atque iubemus · ut omnes illi homines nostri · qui iussionem nostram in reparandis pontibus contempserunt27* in nostram presentiam28* ueniant rationem reddere · cur nostrum preceptum ausi sunt contempnere · Comites autem rationem de suis pagensibus reddant · cur eos aut non constrinxerint · ut hoc facerent · aut nobis nuntiare neglexerunt · Similiter et de iniustis theloneis ubicumque accipiuntur · sciant se exinde rationem nobis reddituros ·  
27*
gek. cotempsert
28*
Das Kürzungszeichen über p wird vom Schreiber üblicherweise für -er- verwendet; siehe eine Zeile tiefer reddere, contempnere.
XXVIIII  
[BK 192 c. 12]
Vt examen aquę frigidę · quod hactenus faciebant a missis nostris omnibus interdicatur ne ulterius fiant ·  
XXX  
[BK 192 c. 13]
Postquam comes et pagenses de qualibet expeditione hostili reuersi fuerint · [p. 137]ex eo die super XL annos sit bannus resisus · quod lingua theodisca scatlegu [!] id est29* armorum depositio uocatur ·  
29*
id est gek. ide
XXXI30*  
[BK 192 c. 14]
Hoc missi nostri notum faciant comitibus et populo · quod nos in omni ebdomada unum diem ad causas audiendas31* sedere uolumus · Comites autem et missi nostri magnum studium habeant · ne forte propter eorum negligentiam pauperes crucientur · et nos tedium propter eorum clamores patiamur · si nostram graciam habere uelint · Populo32* autem dicatur · ut caueat de aliis causis se ad nos reclamare · nisi de quibus missi nostri aut comites eis iusticias facere noluerint ·  
30*
I ergänzt
31*
korr. aus audirendas
32*
korr. aus Pobulo
XXXII ·  
[BK 192 c. 15]
Qvicumque uicarius uel alius minister comitum tributum quod inferenda uocatur maioris precii a populo exigere presumpsit quam a missis bonę memorię genitoris nostri constitutum fuit · hoc est duos solidos pro una uacca · hoc quod iniuste superposuit atque abstulit sibique retinuit · cum sua lege restituat · et insuper fredum nostrum componat et ministerium amittat ·  
XXXIII ·  
[BK 193 c. 1]
De homicidiis in ęcclesiis uel in atriis earum commissis obseruetur et teneatur · quod in capitulari priori constitutum est in libro · IIIIo · capitulo XIIIo · Si quis ex leui causa ut sine causa hominem in ęcclesia interfecerit · de uita componat · Si vero foris rixati fuerint et unus alterum in ęcclesia fugerit · et ibi se defendendo eum interfecerit · et si huius facti testes non habuerit · cum XII · coniuratoribus suis legitime per sacramentum affirmet se defendendo eum interfecisse · Et ipse auctor si commote inter eos rixe extiterint · leodem interfecti et insuper bannum nostrum id est33* LX solidos soluere cogatur · et publicam exinde habeat pęnitentiam · Sin autem non ille qui alterum interfecit · sed is qui occisus est eandem rixam commouit · absque compositione iaceat · et is qui eum interfecit secundum iudicium canonicum publicam pęnitentiam agat · Si cuiuslibet proprius seruus hoc commiserit · iudicio aquę feruentis examinetur · utrum hoc sponte an se defendendo fecisset · Et [p. 138]si manus eius exusta fuerit · interficiatur · Si autem non fuerit · publica pęnitentia multetur · nisi forte et ipse auctor commote inter eos rixe fuerit inuentus · Tunc dominus eius iuxta quod vvergeldus illius est ad ęcclesiam persoluat · aut eum si uoluerit eidem ęcclesię tradat · De ęcclesiastico et fiscalino et beneficiario seruo uolumus · ut pro una uice vvergeldus eius pro eo componatur · altera uice ipse seruus ad supplicium tradatur · hereditas tamen liberi hominis qui propter tale facinus ad mortem fuerit iudicatus · ad legitimos heredes illius perueniat · Si in atrio ęcclesię cuius porta reliquiis sanctorum consecrata est homicidium huiuscemodi perpetratum fuerit · simili modo emendetur et componatur · Si vero porta ęcclesię non est consecrata · eo modo componatur quod in atrio committitur · sicut componi debet · quod in inmunitate uiolata committitur ·  
33*
id est gek. ide
XXXIIII34*  
[BK 193 c. 2]
Qvicumque propter cupiditatem rerum · patrem aut matrem aut fratrem aut sororem uel nepotem · aut alium propinquum suum interfecerit · hereditas interfecti ad alios suos legitimos heredes perueniat · interfectoris vero hereditas in fiscum redigatur · ipse autem ordinante episcopo publicę pęnitentię subdatur ·  
34*
II1,2 korr. (?)
XXXV  
[BK 193 c. 3]
Qvicumque propria uxore derelicta uel sine culpa interfecta aliam sibi copulauerit uxorem · armis depositis publicam exinde faciat pęnitentiam · Et si contumax fuerit · comprehendatur a comite · et ferro uinciatur · et in custodiam mittatur · donec res ad noticiam nostram deducatur ·  
XXXVI ·  
[BK 193 c. 4]
Qvicumque alienas res cuilibet homini uendiderit · et ipse homo easdem res alicui alteri dederit · uel uendiderit · et ipse tunc res easdem comparatas habet per malum ingenium proprio filio aut alteri cuilibet necdum legitimos annos habenti iusticię tollende causa35* tradiderit · uolumus atque firmiter precipimus · ut si pater eiusdem paruuli uixerit · ipse intret in causam rationem reddendo pro filio suo · Si autem ipse mortuus est · tunc legitimus eius propinquus qui iuste ei tu[p. 139]tor ac defensor esse uidetur · pro puero rationem reddere compellatur · Similiter de omnibus aliis iusticiis ad eum pertinentibus · excepta legitima sua hereditate quę ei per successionem parentvm suorum legitime uenire debuit · Quodsi quis nostram iussionem contempserit uel neglexerit · sicut de cęteris omnibus contemptoribus ita de eo agatur · Is vero qui res easdem primus inuasit · et iniuste uendidit · necnon et emptores excepta sola persona paruuli · hoc quod fraudulenter admiserunt36* infra patriam emendare cogantur · et postea sicut contemptores iussionis nostrę sub fidei iussoribus ad presentiam nostram uenire compellantur ·  
35*
korr. aus cause
36*
gek. admisert
XXXVII ·  
[BK 193 c. 5]
De uicariis et centenariis qui magis propter cupiditatem quam propter iusticiam faciendam sepissime placita tenent et exinde37* populum nimis affligunt38* · ita teneatur39* · sicut in capitulari domni karoli imperatoris continetur · in libro · IIIIo · capitulo LV · De placitis siquidem quę liberi homines obseruare debent · constitutio genitoris nostri pęnitus obseruanda atque tenenda est · ut in anno uidelicet40* tria generalia placita obseruent solummodo et nullus eos placita amplius obseruare compellat · nisi forte quilibet aut accusatus fuerit · aut alium accusauerit · aut ad testimonium perhibendum uocatus fuerit · Ad cętera vero quę centenarii tenent · non alius uenire iubeatur · nisi qui aut litigat · aut iudicat · aut testificatur · Et quicumque huius testificationis transgressor a missis nostris inuentus fuerit · bannum nostrum id est41* LX solidos iam sepe dictum persoluat ·  
37*
x korr. (?)
38*
gek. affligt
39*
-antur korr. zu -atur
40*
gek. uidel
41*
id est gek. ide
XXXVIII  
[BK 193 c. 6]
De liberis hominibus qui proprium non habent · sed in terra dominica resident · ut propter res alterius in testimonium non recipiantur · Coniuratores autem illorum liberorum hominum ideo esse possunt · quia liberi sunt · Illi vero qui et proprium habent · et tamen in terra dominica resident · propter hoc non abiciantur · quia in terra dominica resident · sed propter hoc ad testimonium recipiantur · quia proprium habent ·  
XXXVIIII ·  
[BK 193 c. 7 BK 193 c. 8]
Volumus atque iubemus ut missi nostri diligenter inquirant · [p. 140]quanti liberi homines in singulis comitatibus42* maneant · Hinc vero ea diligentia hęc ratio examinetur · per singulas centenas · ut ueraciter sciant illos atque describant · qui in exercitalem ire possunt expeditionem · ac deinde43* uidelicet44* secundum ordinem de his qui per se ire non possunt · ut duo tercium adiutorium parent · Et qui necdum fidelitatem nobis promiserunt45* · iam cum sacramento nobis promittant · De faidis cohercendis obseruetur et teneatur · quod in capitulari nostro uel in libro · IIIIo · capitulo XX continetur · Si quis aliqua necessitate cogente homicidium commisit · comes in cuius ministerio res perpetrata est · et compositionem facere · et faidam per sacramentum paci46* studeat · Quodsi una pars ei ad hoc consentire noluerit · id est47* aut ille qui homicidium commisit · aut is qui compositionem recipere debet · illum qui contumax fuerit · ad presentiam nostram uenire faciat · ut ad tempus quod nobis placuerit eum in exilium mittamus · donec ibi castigetur · ut comiti suo inobediens esse ulterius non audeat48* · et maius dampnum non adcrescat ex hoc ·  
42*
a korr. (?)
43*
deinde von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
44*
gek. uidel
45*
gek. pmisert
46*
vor Zeilenwechsel; vermutlich sollte der fehlende Rest von paci(ficare) in der nächsten Zeile folgen, wurde aber vergessen?
47*
id est gek. ide
48*
korr. aus ualeat, wobei audeat übergeschrieben wurde, ohne daß eine Tilgung des ualeat (durch Streichung, Expungierung o.ä.) zu erkennen wäre.
XL ·  
[BK 189 Abschnitt A BK 189 Abschnitt B]
Volumus ut tale coniectum missi nostri accipiant · quando per missiaticum [!] suum perrexerint · hoc est unusquisque accipiat panes XL frixingias · II · porcellum aut agnellum · pullos · IIII · oua XX octo sextarios uini modios duos sicerę · modios duos49* auenę · Et quando prope sunt domibus suis · nullum accipiant coniectum · Uolumus autem ut in octauis paschę incipiant suam agere legationem · Episcopi vero suum habeant conuentum in octaVIS PENTECOSTEN ·  
49*
d korr. (?)
Pactum childeberti regis pro tenore pacis ·  
[BK 3 c. 1]
CHildeberti et Clotharii emissum · ut quia malorum insania conualuerat · malis pro inmanitate scelerum · digna reddantur · idcirco decretum est · ut apud quemcumque post interdictum latrociniis comprobatur · uitę incurrat periculum ·  
II ·  
[BK 3 c. 2]
Si quis hominem ingenuum pro furto ligauerit · et negat · XV · iuratores donet · quod furtum [p. 141] quod obicit uerum sit · et sic latro redimendi se habeat facultatem · Si facultas deest tribus mallis parentibus offeratur · et si non redimitur · de uita componat ·  
III  
[BK 3 c. 3]
Qvi furtum suum inuenit · et occulte sine iudice compositionem acceperit · latroni similis erit ·  
IIII  
[BK 3 c. 4]
Si quis homo ingenuus in furto inculpatur · et ad eneum prouocatus manum incenderit · de quanto furto inculpatur componat ·  
V  
[BK 3 c. 5]
Si seruus pro furto culpatur · requiratur a domno50* · ut XX noctes ipsum in mallum presentet · et si dubietas est · ad sortem ponatur · Quod si placitum sunnis non detricat · ad alias XX noctes ita faciat · et prosecutor causę de suis consimiles · III · et alios electos · III · dabit · qui sacramenta firment per placita · quod lex salica habet51* · fuisse completum et domnus52* seruum non presentauerit · legem unde inculpatur componat · et cessationem de seruo faciat ·  
50*
gek. dno
51*
gek. ht
52*
gek. dns
VI ·  
[BK 3 c. 6]
Si seruus minor transmisso furto · et sortenua prendiderit · domnus53* suus solidos54* · III · soluat · et seruus CCC · ictus accipiat flagellorum ·  
53*
gek. dns
54*
gek. sol
VII ·  
[BK 3 c. 7]
Si quis mancipia aliena iniuste tenuerit · et infra dies XL non reddiderit55* ut latro mancipiorum teneatur obnoxius  
55*
di ergänzt
VIII  
[BK 3 c. 8]
Si litus de quo culpatus est ad sortem prendiderit · medietatem ingenii i56* legis componat · et VI · iuratores electos de medio dare debet ·  
56*
Statt ingenii i wäre hier ingenui zu erwarten; über den beiden letzten i von ingenii stehen aber zwei i-Striche und das zweite ist in der für den Schreiber typischen Weise unter die Zeile verlängert (vgl. z. B. uestigiis zehn Zeilen tiefer), so dass eine Lesung als u nicht in Frage kommt.
Decretum clotarii regis ·  
Capitulum57* · primum ·  
[BK 3 c. 9]
Decretum est ut uigilias constitutas nocturnas fures non caperent · eo quod per diuersas intercedente conludio scelera sua pretermissa · custodias exercent fieri centenas · In cuius centena si aliquid deperierit capitale qui perdiderit accipiat · et latronem insequatur · uel si in altera centena appareat · Si neglexerint quinos solidos58* compellantur soluere · capitale tamen qui perdiderat a centena illa accipiat · absque dubio hoc est de secunda uel tercia custodia · Si uestigiis comprobatur · latronis tamen presentia nichil longe militando aut supersequens latronem suum comprehenderit · integram sibi compositionem percipiat · [p. 142]  
II ·  
[BK 3 c. 9]
Si per truste59* inuenitur · mediam compositionem trustis adquirat · et capitale exigatur a latrone ·  
57*
gek. Cap
58*
gek. sol
59*
korr. aus struste
III ·  
[BK 3 c. 10]
Si quis in domo alterius ubi clauis est furtum inuenerit · domnus60* domus de uita componat ·  
IIII ·  
[BK 3 c. 10]
Si quis cum furto capitur · antedictę subiaceat legi ·  
V ·  
[BK 3 c. 10]
Si de suspitione culpatur · ad sortem ueniat · et si malam sortem preediderit [!] · culpabilis61* iudicetur ·  
60*
gek. dns
61*
gek. culpabil
VI ·  
[BK 3 c. 12]
Si quis quemlibet de potentioribus seruis de crimine suspectum habuerit · domno62* secretius cum testibus condicatur · ut infra XX noctes ipsum seruum ante iudicem debeat presentare · Quod si in statutum placitum63* faciente conluditione fecerit · ipse domnus64* statum sui iuxta modum culpę inter fredum et faciedum [!] compensabitur  
62*
gek. dno
63*
Das Wort wurde in der dunkelbraunen Tinte des zeitgleichen Korrektors offenbar in einer freigebliebenen Lücke ergänzt.
64*
gek. dns
VII ·  
[BK 3 c. 12]
Si seruus ante admonitus coram domno65* defuerit · capitale domnus66* restituat · et de seruo faciat cessationem ut cum inuentus fuerit detur ad uindictam ·  
65*
gek. dno
66*
gek. dns
VIII ·  
[BK 3 c. 13]
Si quis occulte de re sibi furata · a quolibet latrone compositionem acceperit · utrique latronis culpę subiaceat · fur tamen iudicibus presentetur ·  
VIIII  
[BK 3 c. 14]
Nullus latronem uel quemlibet culpabilem sicut episcopis conuenit · de atrio ęcclesię trahere presumat · Quod si sunt ęcclesię quibus atria clausa non sint · ab utrisque partibus parietum terrę spatium aripennis pro atrio obseruetur ·  
X  
[BK 3 c. 14]
Nullus fugiens foris antedicta loca pro persequentium cupiditate se dicat exire uelle · Quod si fecerit et captus fuerit · ad dignum sibi supplicium condempnentur ·  
XI ·  
[BK 3 c. 15]
Si cuiuslibet seruus deserens domnum67* suum ad ęcclesiam confugerit · et ibi domnus68* eius prius adueniens contentus excusatione reddat futurum pro ipso precium ·  
67*
gek. dnm
68*
gek. dns
XII ·  
[BK 3 c. 17 BK 3 c. 18]
Si quis ad uestigium latronem prosequendum admonitus ire noluerit · V · solidos69* a iudice condempnetur · et quę in dei nomine pro pacis tenore constituimus · in perpetuo uolumus custodiri · item dicentes · ut si quis ex iudicibus hoc decretum uiolare presumpserit · uitę periculum subiacere cognoscat ·  
69*
gek. sol
INcipiunt decreta domni karoli · regis francorum  
ANNO feliciter XI · regni domni nostri karoli gloriosissimi regis · facto capitulare in mense martio · qualiter congregatis [p. 143] in unum synodali concilio · episcopis · abbatibus · uirisque illustribus · comitibus · una cum piissimo domno70* nostro secundum dei uoluntatem · pro causis oportunis consenserunt71* decretum ·  
70*
gek. dno
71*
gek. csensert
II ·  
[BK 20a c. 1]
De metropolitanis ut suffraganei episcopi eis Secundum72* decretum canonum subiecti sint · et ea quę erga ministerium illorum emendanda cognoscunt73* · libenti animo emendent atque corrigant ·  
72*
korr. aus c
73*
gek. cognosct
III  
[BK 20a c. 2]
De episcopis ubi presentes episcopi ordinati non sunt sine tarditate ordinentur ·  
IIII  
[BK 20a c. 3]
De monasteriis qui regulares fuerunt74* ut secundum regulam uiuant · necnon et monasteria puellarum ordinem suum sanctum custodiant · et unaqueque abbatissa in suo monasterio sine intermissione resedeat · nec duo monasteria habeat ·  
74*
gek. fuert
V  
[BK 20a c. 4]
Vt episcopi de presbiteris et clericis infra illorum parrochiam potestatem habeant secundum canones ·  
VI  
[BK 20a c. 5]
Vt episcopi de incestuosis hominibus licentiam habeant emendandi · et si aliquis eos defendit ut non adpresententur · cum sua lege emendet · seu et de uiduis infra suam parrochiam potestatem habeant corrigendi ·  
VII ·  
[BK 20a c. 6]
Vt nulli liceat alterius clericum recipere aut ordinare in aliquo gradu ut ullus homo presbiterum recipiat sine commeatu episcopi sui · Et si hoc fecerit cum sua lege emendet ·  
VIII  
[BK 20a c. 7]
De decimis ut unusquisque suam decimam donet · atque per iussionem pontificis dispensetur ·  
VIIII ·  
[BK 20a c. 8]
Vt homicidas uel cęteros reos qui legibus mori debent · si in ęcclesia fugerint non excusentur · nec uictus eis ibidem detur ·  
X  
[BK 20a c. 9]
Vt latrones de infra inmunitate illi iudices75* ad comitem placita presententur · et qui hoc non fecerit · beneficium et honorem perdat · Similiter et uassi nostri si hoc non adinpleuerint · beneficium et honorem perdat · et qui beneficium non habuerint · bannum soluant ·  
75*
folgt getilgtes de
XI ·  
[BK 20a c. 10]
De eo qui periurium fecerit · nullam redemptionem nisi manum perdat · Quod si accusator contendere uoluerit · de ipso periurio stent ad crucem · et si iurator uicerit · legem suam accusator emendet · Hęc vero de minoribus obseruandum causis · de maioribus vero rebus aut de statu ingenuitatis secundum legem custodiant ·  
XII ·  
[BK 105 c. 2]
De latronibus qui in custodiam missi sunt · ut nullus iudex publicus de eis pre[144]cium accipiat · et si hoc fecerit · honorem suum perdat · et qui ecclesiam infregerit moriatur ·  
[BK 20a c. 11]
De uindicta et iuditio in latrones facto · testimonio episcoporum absque peccato76* esse comitis dicunt77* · ita tamen ut absque inuidia aut ocasione mala · et nichil aliud ibi interponatur · nisi uera iusticia ad perficiendum · et si per odium aut malo ingenio nisi per iusticiam faciendam hominem deinterfecerit78* · honorem suum perdat · et legem contra quam iniuste fecit79* secundum pęnam quam intulit · emendetur ·  
76*
gek. pecco
77*
gek. dict
78*
inter von anderer Hand mit Einfügungszeichen ergänzt
79*
gek. fec
[BK 20a c. 12]
apitula80* vero que benę memorię genitor meus in suis placitis constituit · conseruari uolumus ·  
80*
Die hier am Wortanfang zu erwartende C-Initiale wurde nicht ausgeführt.
[BK 20a c. 13]
De rebus vero ęcclesiarum · unde nunc censa exeunt · decima et nona cum ipso censu sit soluta · unde ante non exierunt81* similiter nona et decima detur · atque de casatis L solidum82* I et de casatis XXX · dimidium83* solidum84* · et de XX · tremisso · I precariis ubi modo sunt renouentur · et ubi non sint scribantur · et sit discretio inter precarias de uerbo nostro factas · et inter eas qui spontanea uoluntate de ipsis rebus ęcclesiarum faciunt ·  
81*
gek. exiert
82*
gek. sol
83*
gek. dim
84*
gek. sol
[BK 20a c. 14]
De truste faciendum nemo presumat ·  
[BK 20a c. 15]
De cerareis et tabulariis atque cartulariis sicut a longo tempore fuit obseruetur ·  
[BK 20a c. 16]
De sacramentis gildonię in inuicem consentientibus nemo facere presumat · Alio vero modo de illorum elemosinis aut de incendio · aut de naufragio quamuis conuenientiam faciant · nemo in hoc iurare presumat ·  
[BK 20a c. 17]
De iterantibus qui ad palatium aut alicubi pergunt · ut eos cum collecta nemo sit ausus adsallire · et nemo alterius herbam defensionis tempore tollere presumat · nisi in hoste pergendum · aut missus noster sit · et qui aliter facere presumpserit · emendetur ·  
[BK 20a c. 18]
De theloneis qui iam antea forbanniti fuerunt85* · nemo tollat · nisi sint ibi ubi antiquo tempore fuerunt86* ·  
85*
gek. fuert
86*
gek. fuert
[BK 20a c. 19]
De mancipiis quę uenduntur ut in presentia episcopi uel comitis sint · aut in presentia archidiaconi et centenarii · aut in presentia uicedomni87* et iudice comitis · aut ante bene nota testimonia · et foris marca nemo mancipia uendat · Qui hoc fecerit · tantas uices banno soluat · quanta mancipia uendidit · et si non habet88* · [p. 145] pretium in uadium pro seruo semetipsum comiti donet · usque dum ipsum bannum soluat ·  
87*
gek. uicedni
88*
gek. ht
[BK 20a c. 20]
De bruniis ut nullus foras regno nostro uendere presumat ·  
[BK 20a c. 21]
Si comes in suo ministerio iusticias non fecerit · missos nostros de sua casa89* soniare faciat · usque dum iusticię ibi factę fuerint · et si uassi nostri iusticias non fecerint · tunc et comes et missus noster ad ipsius casam sedeant · et de suo uiuant · quousque iusticias faciant ·  
89*
korr. aus causa
[BK 20a c. 22]
Si quis pro faida precium recipere noluerit · tunc ad nos sit transmissus · et nos eum dirigemus · ubi dampnum minime possit facere ·  
[BK 20a c. 22]
Simili modo et qui pro faida pretium soluere noluerit · nec iusticias exinde facere · in tali loco eum mittere uolumus · ut pro eodem maius dampnum non crescat ·  
[BK 20a c. 23]
De latronibus ita precipimus obseruandum · ut pro prima culpa non moriatur · sed oculum perdat · De secunda vero culpa nasus ipsius capuletur · De tercia vero culpa · si non emendauerit moriatVR ·  
[p. 182] [10]
[BK 40 c. 19]
Vt populus interrogetur de capitulis quę in lege nouiter addita sunt · et postquam omnes consenserint · subscriptiones et manufirmationes suas · in ipsis capitulis faciant ·