Capitularia - Edition of the Frankish Capitularies

Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek, Cod. Guelf. 299 Gud. Lat.

Manuscript description according to Mordek

Repository
Wolfenbüttel
Herzog August Bibliothek
Cod. Guelf. 299 Gud. Lat.
Siglum W3
Digital image available at HAB
Origin and history
Origin:

9. Jh., 3. Viertel (Mordek, Bischoff); Frankreich (nordöstlich?) (Mordek, Bischoff)

Provenance:

Friedrich Lindenbruch († 1648) (1r unten abgekürzter Name nur noch schwer lesbar), der die Kapitularien mit Glossen versehen hat; die Hs. kam wohl über Lindenbruch an die 1606 gegründete Herzogliche Bibliothek auf Schloß Gottorp, an der Lindenbruchs Bruder Heinrich als Bibliothekar wirkte. Unter Napoleon zeitweilig in der Pariser Bibliothèque Impériale.

Physical description
Material: Pergament
Number: 54 foll. (1-11, 14-24, 29-40, 42-47, 49-56, 58-63), dazu 9 wohl von Gude eingelegte und kurioserweise mitgezählte Papierblätter, die den Blatt(nicht den Text)verlust ausgleichen sollen (12-13, 25-28, 41, 48, 57)
Size: 170-175 × 130 mm
Body text: 130-135 × 85 mm
Quires:
IV8 + (IV-2)16 + IV24 + IV36 + II40 + (IV-2)48 + IV56 + (IV-2)63
Lines: 21
Columns: 1
Script: karolingische Minuskel
Decoration:

meist rote Unzialrubriken, 34v auch schwarze Capitalis; rote Zahlen; braune oder braun/rote Initialen

Binding:

heller Pergamenteinband (17. Jh.)

Contents
Note:

Handlicher Gebrauchscodex des fränkischen Rechts mit der Lex Salica, einigen Kapitularien der Jahre 803 bis 816 und der Lex Ribuaria.

  • Auf dem Vorsatzblatt Inhaltsangabe von der Hand Heinrich Lindenbruchs († 1642).

  • 1r-34r
    Lex Salica (Karolina emendata), Titelverzeichnis und Text (MGH LL nat. Germ. 4, 1, S. 5-234; Sigle K 59; zur Hs. S. XXIII); wegen Blattverlusts fehlen Titel 22, 2 - 29, 3 und 44, 10 - 55, 7.

  • 34v-36v
    I CAPITVLO - X - Capitulare legibus additum (a. 803): DOMNUS AUGUSTUS CAROLUS ANNO AB INCARNATIONIS DOMINI NOSTRI IESU CHRISTI DCCCIII IMPERII UERO ANNO III PROPONENDO ADDERE IVSSIT. INCIPIVNT CAPITVLA QUE AD LEGE SALICA DICENDA SVNT. DE HOMICIDIIS CLERICORVM. Si quis subdiaconum occiderit CCC sol. conponat - possit indicere (MGH Capit. 1, Nr. 39, S. 112 Z. 4-6, S. 113 Z. 4 - S. 114 Z. 27); der Text weicht von dem der Edition mitunter stark ab, bei der Kapiteleinteilung sind cc. 1 und 2, sowie cc. 10 und 11 jeweils zu einem Kapitel (I und X) zusammengefaßt, während c. 6 in zwei Abschnitte (V und VI) unterteilt wird.

  • 36v
    XII-XVII - Capitulare missorum (a. 803), Inskription, cc. 10-12, 15, 16 und 20: ITEM ALIA CAPITVLA. Ut nec colonus nec fiscalinus possit aliubi foras mitio traditionis facere - ad omnia placita praeesse debent (MGH Capit. 1, Nr. 40, S. 115 Z. 32 - S. 116 Z. 2, S. 116 Z. 7-9, 17 f.).

  • 36v-37r
    XVIII-XXI - Capitula omnibus cognita facienda (a. 802/813), cc. 7 (Kurzform wie in Cod. St. Petersburg Q. v. II. 11, fol. 36r), 5, 3 und 4: Theloneus aut census non exigatur a quolibet - iudicare possit nec ipsam legem mutare (MGH Capit. 1, Nr. 57, S. 144 Anm. o, S. 144 Z. 16 f., 12-15).

  • 37r-39v
    I-VII, I-XIIII - Capitulare missorum in Theodonis villa datum secundum, generale (a. 805), cc. 2, 5, 9 (erster Teil), 11, 12, 16 (bis iustitiam obpressi, es folgt: sed diligenter inquirant eorum causa), 22 und - mit neuer Numerierung und vorangestelltem ITEM ALIA CAPL. - 1, 3, 4, 6-8, 10, 14-16, 18, 19, 21, 20 (es fehlen also die cc. 13 und 17): ITEM ALIA CAPITOLA. De iustitias ecclesiarum uel uiduarum orfanorum pupillorum - tam de propria persona hominis siue de rebus (MGH Capit. 1, Nr. 44, S. 122 Z. 30 - S. 126 Z. 3).

  • 39v-40r
    I-III - Item capitula legi addita (a. 816): INCIPIVNT CAPL. QVE. DOMNUS CHLUDOUUICUS IM. ANNO III ADDERE IUSSIT. Si duo testimonia de qualibet re testimoniauerit - non semper pauperes per placita premere debeant (MGH Capit. 1, Nr. 135, S. 269 Z. 16 f., S. 269 Z. 30 - S. 270 Z. 8).

  • 40r-v
    (Nachtrag von anderer Hand) Vier Verzeichnisse von Eigenleuten, die Lanbert seiner Schwester Imina gab; zunächst werden offenbar die Leute am Hof genannt (In mansionis uilla), dann die Hintersassen (in mansiones), die Erworbenen (qui fuerunt conquesti) und schließlich die serui von St. Martin (wohl Eigenkirche): isti sunt homines que (darüber i oder m-Haken) lanbertus dedit ad iminane sororem suam In mansiones (wohl i über e) uilla: frotberts - isenger (davor ein Buchstabe radiert) sunt In summa XLIIII. isti sunt in mansiones omines: labert - matalgaut. degaugeg frotlans - restetrunts. isti sunt qui fuerunt conquesti: tetberts - bernetrunts. isti sunt serui sancti martini: aua - flotbalde (ed. Buchner, Textkritische Untersuchungen, S. 91 f. Anm. 3).

  • 42r-63v
    Auf neuer Lage folgt: Lex Ribuaria (Klasse B), Titelverzeichnis und Text (mit Lücken durch Blattverlust; dazu Buchner, Textkritische Untersuchungen, S. 92) (MGH LL nat. Germ. 3, 2, S. 59-134; Sigle B 19; zur Hs. S. 38).

Bibliography
References:
Catalogues:
  • O. von Heinemann, Die Handschriften der Herzoglichen Bibliothek zu Wolfenbüttel. Vierte Abtheilung: Die Gudischen Handschriften ... Die lateinischen Handschriften bearbeitet von G. Milchsack (Wolfenbüttel 1913) = Nachdruck: Neue Bandzählung 9 (Frankfurt am Main 1966) Nr. 4606, S. 235
Project-specific references:


Transcription

Editorial Preface to the Transcription

Transkriptionsvorlage: Die Transkription wurde erstellt nach einem hochauflösenden Farbdigitalisat, das die HAB Wolfenbüttel online zur Verfügung stellt.

Buchstabenformen

Foll. 34v-40r: Geschrieben von einer Hand in klassischer karolingischer Minuskel mit kleinen, meist sorgfältig voneinander abgesetzten Buchstaben und nur wenigen Standardligaturen (et, st).

Abkürzungen

Häufige Kürzung von Wortendungen auf -r. (für -rit, -rint, -runt etc.). Ungewöhnliche Kürzung von excepto, -is mit excep., einmal auch ecclesiam mit ecclsm. (fol. 35r Z. 16). Teilweise mehrere Kürzungen für ein und dasselbe Wort, z. B. conponat: cpon. (fol. 34v, Z. 9), conpn. (ebd., Z. 10), conp. (ebd. Z. 11); noluerit: nolr. (fol. 34v, Z. 18, 21), noluer. (ebd. Z. 20). Die Kürzung prae-/pre- wurde gemäß dem zweimal ausgeschriebenen praecipiendum auf fol. 36v Z. 20 und fol. 37r Z. 2 sowie praecident auf fol. 38v Z. 13 mit prae- aufgelöst, bis auf preuidere, das zweimal ausgeschrieben mit pre- erscheint (fol. 38r Z. 15) und daher so aufgelöst wurde.

Gliederungsmerkmale

Foll. 34v-37r: BK 39 sowie Auszüge aus BK 40 und 57 sind hier in einer Liste mit 21 gezählten Kapiteln zusammengestellt. Dabei wird BK 39 c. 1-11 als I-XI gezählt, wobei c. 1 und 2 in einem Kapitel (I) zusammengefasst sind und c. 6 auf zwei Kapitel (V und VI) aufgeteilt ist. BK 40 c. 10-12, 15, 16 und 20 entsprechen den Nummern XII-XVII und BK 57 c. 7, 5, 3 und 4 den Nummern XVIII-XXI. Die Liste wird mit einer Rubrik in Unziale (bzw. Capitalis für den Teil INCIPIVNT CAPITVLA) eingeleitet, die zeilenweise abwechselnd in roter und schwarzer Tinte gehalten ist. Sie bezieht sich inhaltlich auf BK 39, wobei auch die Kapitelzählung I CAPITVLO und der Anfang von BK 39 c. 1 (De homicidiis clericorum) noch in die Rubrik einbezogen und ebenso gestaltet wurden. Nach einer Leerzeile wird der Kapiteltext zu c. 1 ab Si quis, beginnend mit einer über zwei Zeilen reichenden Initiale in brauner Texttinte mit roter Füllung, weitergeführt. Im folgenden werden die Kapitelzählungen jeweils in rot und die Anfangsinitialen mehr oder weniger vergrößert bzw. mit breiterem Strich in Texttinte ausgeführt (eine Ausnahme bildet die S-Initiale am Anfang von BK 39 c. 3, gezählt als II, auf fol. 35r, die in roter und brauner Tinte gestaltet ist, aber nicht optisch heraussticht). Die Kapitelzählung steht dabei stets ausgerückt in der Marginalspalte, während der Wechsel zu einem neuen Kapitel öfters mitten in der Zeile passiert, da keine Absätze gemacht werden. Am Übergang von BK 39 zu 40 (auf foll. 36v vor c. XII) steht am Anfang der Zeile in roter Tinte die Rubrik ITEM ALIA CAPITVLA, der Übergang von BK 40 zu 57 (bei c. XVIII) ist nicht gekennzeichnet.

Foll. 37r-v: Die als I-VII gezählte Liste enthält Auszüge aus BK 44, das in dieser Handschrift auf zwei separat gezählte Listen aufgeteilt wurde, wobei die Reihenfolge der Kapitel umgestellt wurde; c. 13 und 17 fehlen ganz, c. 16 ist in beiden Listen vorhanden. Die erste Liste wird mit der mitten in der Zeile stehenden Rubrik ITEM ALIA CAPITOLA eingeleitet und umfasst BK 44 c. 2, 5, 9, 11, 12, 16 (verkürzte Fassung) und 22. Bei BK 44 c. 9 ist der Kapitelanfang DE IURAMENTO wie eine Rubrik in roter Unziale geschrieben und der Kapitelzählung III vorangestellt. Ab fol. 36v, beginnend mit dem Kapitelbeginn von BK 44 c. 5 (gezählt als II), sind die Majuskeln an den Kapitelanfängen kaum noch deutlich als Initialen gestaltet.

Foll. 37v-39r: Die zweite Liste mit Auszügen aus BK 44 wird eingeleitet mit mitten in der Zeile stehender roter Rubrik in Unziale IT. ALIA CAPL.. Sie umfasst BK 44 c. 1, 3, 4, 6-8, 10, 14-16, 18, 19, 21 und 20, gezählt als I-XII.

Foll. 39v-40r: Die kurze Liste von drei Kapiteln von BK 135 ist nach demselben Prinzip gegliedert, das auch schon auf den vorangehenden Seiten zu beobachten ist: Die Überschrift in roter Tinte ist in Unziale geschrieben, die Kapitel in römischen Ziffern sind ebenfalls rot. Nur das erste Kapitel wird von einer über 3 Zeilen reichenden Initiale in Texttinte eingeleitet, während die beiden folgenden mit nur leicht vergrößerten Majuskeln in Texttinte beginnen.

Benutzungsspuren

Foll. 36v: Das Wort mitio in BK 40 c. 10 (gezählt als XII) wurde von einem Bearbeiter mit dunkelroter Tinte unterstrichen und am Rand mit einem Pfeil markiert.

Foll. 39v-40r: Offenbar derselbe Bearbeiter markierte zwei Stellen in BK 135 c. 2 mit Nota bene-Zeichen (NB) am Seitenrand: Das erste, wiederum mit dunkelroter Tinte, findet sich auf Höhe von fol. 40r Z. 4 und verweist auf das in derselben Tintenfarbe unterstrichene Wort leudis, das zweite Zeichen (in schwarzer Tinte, aber mit einem identischen NB-Zeichen) steht am Rand von fol. 40r Z. 6, die den Schluß von BK 135 c. 2 enthält (XII dinarios ... siue de omnibus re-[bus in der Zeile darunter]).

Die drei Kapitel von BK 135 sind von einem neuzeitlichen Leser mit Verweisen auf die Edition von Baluze (am Rand in schwarzer Tinte) versehen worden. Bei Baluze finden sich die drei Kapitel nicht als ein zusammenhängendes Kapitular, sondern als Bestandteile von zwei verschiedenen Listen, die beide als Exzerpte aus langobardischem Recht klassifiziert werden: BK 135 c. 1 = Capitula Ludovici Pii, Imperatoris, excerpta ex lege Longobardorum c. III (Baluze 1677, Sp. 689 f.; allerdings ohne den Passus, der Schwache und Alte vom Zweikampf befreit und ihnen stattdessen die Kreuzprobe vorschreibt [Zitat nach BK]: Nam si flebiliores fuerint - hoc tendunt), BK c. 2 und 3 = Capitula excerpta ex lege Longobardorum [Karls des Großen, a. 801] c. XV und XIX (Baluze 1677, Sp. 351 f.).

Sonstiges

Auf fol. 35 befindet sich ein Pergamentloch, dem der Text ausweicht.

[fol. 34v] [1]
[BK 39 c. 1]
DOMNUS AUGUSTUS CAROLUS ANNO AB INCARNATIONIS DOMINI NOSTRI1* IESU CHRISTI DCCCIII IMPERII UERO ANNO III PROPONENDO ADDERE IVSSIT ∴ ,2* INCIPIVNT CAPITVLA QUE AD LEGE SALICA DICENDA SVNT ∴ I CAPITVLO DE HOMICIDIIS3* CLERICORVM  
[BK 39 c. 1 BK 39 c. 2]
Si quis subdiaconum occiderit4* CCC solidos5* conponat6* qui diaconum CCCC solidos7* conponat8* Qui presbiterum DC solidos9* conponat10* Qui episcopum DCCCC solidos11* conponat12* · Si quis13* in emunitatem dampnum aliquid fecerit14* DC solidos15* conponat16* · Si autem eum furtum aut homicidium uel quolibet crimen foris committens infra emunitatem fugierit17* mandet eum comes uel episcopi uel abbati uel uicedomino uel quicumque locum episcopi abbatis tenuerit18* ad reddat ei reum si illum contradixerit19* et eum20* reddere noluerit21* in prima contradicione solidis22* XV culpabilis23* iudicetur24* · Si ad secunda inquisitione ei reddere noluerit25* XXX solidis26* culpabilis27* iudicetur28* Si ad tercia inquisitione consentire noluerit29* quicquid reus [fol. 35r] dampnum fecerat30* totum illi qui eum infra emunitatem retinet nec reddere uult soluere cogatur Et ipse comis ueniens licentiam habeat ipsum hominem infra emunitatem quaerendi ubicumque eum inuenire potuerit31* · Si autem statim in prima inquisitione comiti responsum fuerit32* quod reus infra emunitatem quidem fuisset sed fuga lapsus est sic statim iuret quod ipse eum ad iustitiam cuiuslibet disfaciendam fugire non fecisset et sit ei in hoc satisfactum · Si autem intrauerit33* in ipsam emitatem [!] comiti collecta manu quislibet resistere temptauerit34* comis hoc ad regem uel ad principem differat ibique iudicetur ut sicut ille qui in emunitatem dampnum fecerit35* DC solidos36* conponere debeat ita qui comiti collecta manu resistere praesumpserit37* DC solidis38* culpabilis39* iudicetur40*  
1*
gekürzt NRI, korrigiert aus NO-
2*
IVSSIT ∴ , ergänzt
3*
C korr. (?)
4*
gek. occider
5*
gek. sol
6*
gek. cpon
7*
gek. sol
8*
gek. conpn
9*
gek. sol
10*
gek. conp
11*
gek. sol
12*
gek. conp
13*
gek. q
14*
gek. fecer
15*
gek. sol
16*
gek. conp
17*
gek. fugier
18*
gek. tenuer
19*
gek. ctradixer
20*
e korr. (?)
21*
gek. nolr
22*
gek. sol
23*
gek. cul
24*
gek. iud
25*
gek. noluer
26*
gek. sol
27*
gek. cul
28*
gek. iud
29*
gek. nolr
30*
gek. fecer
31*
gek. potuer
32*
gek. fuer
33*
gek. intrauer
34*
gek. temptauer
35*
gek. fecer
36*
gek. sol
37*
gek. psupser
38*
gek. sol
39*
gek. cul
40*
gek. iud
II  
[BK 39 c. 3]
Si quis41* ad ecclesiam confugium fecerit42* intra ipsius atria ecclesiam43* pacem habeat nec sit ei necesse ecclesiam ingredi et nullus eum inde per uim abstrahere praesumat sed liceat [e]i confiteri quod fecit44* et inde per manus bonorum hominum ad discussionem in publico perducatur ;  
41*
gek. q
42*
gek. fecer
43*
gek. ecclsm
44*
gek. fec
III  
[BK 39 c. 4]
Si quis45* hominem in iudicio iniuste contra alium altercantem adiuuare per malum ingenium praesumpserit46* · [fol. 35v] adque47* in die coram iudicibus uel comiti increpatus fuerit48* et negare non potuerit49* XV solidis50* culpabilis51* iudicetur52* ;  
45*
gek. q
46*
gek. psupser
47*
gek. adq
48*
gek. fuer
49*
gek. potuer
50*
gek. sol
51*
gek. cul
52*
gek. iud
IIII  
[BK 39 c. 5]
Si quis53* de libertate sua fuerit54* interpellatus et timens ne in seruitium cadat aliquod de propinquis55* suis per quem se in seruicium causurum timens occiderit56* id est57* patrem matrem patruelem auunculum uel quemlibet huiusmodi propinquitatis persona ipsi qui eum perpetrauerit58* moriatur agnatio et sanguinitas59* in seruitium cadat et si negauerit60* si eum occidisse ad VIIII uomeres ignitus iudicio dei examinando succedat  
53*
gek. q
54*
gek. fuer
55*
gek. ppinq
56*
gek. occider
57*
id est gek. ide
58*
gek. ppetrauer
59*
g korr. (?)
60*
gek. negauer
V  
[BK 39 c. 6]
Qui res suas pro anima sua ad casam dei tradere uoluerit61* domi traditione faciat coram testibus legitimis atque actenus in hoste facte sunt traditiones de quibus nulla est quisitio stabilis permaneant ·  
VI  
[BK 39 c. 6]
Si uero aliquis62* alii res suas tradiderit63* et in hoste profectus fuerit64* et ille cui res tradite sunt interim mortuus fuerit65* adhibites testibus coram cuius traditio facta est res suas recipiat · si autem ipse mortuus fuerit66* heredes eius legitimi res traditas recipiant ·  
61*
gek. uoluer
62*
gek. aliq
63*
gek. tradider
64*
gek. fuer
65*
gek. fuer
66*
gek. fuer
VII  
[BK 39 c. 7]
Si quis67* per cartam ingenuitatis a domino suo legitime libertate est consecutus liber permaneat Si uero aliquis68* eum inseruire iniuste temptauerit69* et ille cartam ingenuitatis70* suae ostenderit et aduer[fol. 36r]rium [!] iniuste se inseruire uelle eum probauerit71* et ille qui hoc temptauerit72* multam que in cartam est soluere cogatur · Si uero carta non paruerit73* seu ab illo qui eum inseruire uoluerit74* disfacta est uueregeldum eius conponat75* duas partes regi · et ille iterum per preceptum regis libertatem suam conquirat ·  
67*
gek. q
68*
gek. aliq
69*
gek. teptauer
70*
u korr. (?)
71*
gek. probauer
72*
gek. temptauer
73*
gek. paruer
74*
gek. uoluer
75*
gek. conp
VIII  
[BK 39 c. 8]
Liber qui se loco uuadii in alterius potestate commiserit76* ibique constitussum [!] fuerit77* dampnum aliquid cuiuslibet fecerit78* qui eum in loco uuadii suscepit aut dampnum soluat aut hominem in mallum productum inmittat perdens simul debitum propter quod eum uuadii suscepit et qui dampnum fecerit dimissus iuxta qualitatem rei cogatur emendare · Si uero liberam feminam habuerit79* usque dum pignus adstiterit80* et filias habuerit81* liberi permaneant ·  
76*
gek. comiser
77*
gek. fuer
78*
gek. fecer
79*
gek. habuer
80*
gek. adstiter
81*
gek. habuer
VIIII  
[BK 39 c. 9]
Omnia debita que ad partem82* regis solui debent solidis83* XII dinariorum84* soluant excepto85* freda que in lege salica conscripta sunt illa eadem solida que cetere conpositiones solui debent conponantur ·  
82*
Über m ein Tintenfleck; möglicherweise eine anschließend wieder getilgte Korrektur?
83*
gek. sol
84*
gek. din
85*
gek. excep
X  
[BK 39 c. 10]
Si quis86* iudicata rem repetire praesumpserit87* in mallo ubi conuictus fuerit88* aut XV solidos89* conponat90* aut XV ictus ab scauinus qui causam superius iudicauerunt91* [fol. 36v] accipiat ;  
86*
gek. q
87*
gek. psupser
88*
gek. fuer
89*
gek. sol
90*
gek. conp
91*
gek. iudicauer
XI  
[BK 39 c. 11]
Ut nullus quisque in pago uel ciuitate in testimonium adsumatur et cui his contra quem testimoniari debent nullum crimen possit92* indicere  
92*
gek. posst
ITEM ALIA CAPITVLA  
XII  
[BK 40 c. 10]
Ut nec colonus nec fiscalinus possit aliubi foras mitio traditionis facere  
XIII  
[BK 40 c. 11]
Ut nullus praesumat hominem ad iudicium mittere nisi iudicatum fiat  
XIIII  
[BK 40 c. 12]
Ut liber homo qui in monasterio regulariter comam deposuerit93* et res suas ibidem deligauerit94* promissionem facta secundum regula firmiter teneat  
93*
gek. deposuer
94*
gek. deligauer
XV  
[BK 40 c. 15]
Ut nullus ebrius causam suam posuit conquerere in mallo nec testimonium dicere nec placitum comis habeat nisi ieiunus ∴  
XVI  
[BK 40 c. 16]
Ut nemini liceat alium cogere adhibendum amplius nisi quantum ei sufficiat  
XVII  
[BK 40 c. 20]
Ut nullus ad placitum banniatus nisi qui causam suam querit aut si alt[er] querere debeat exceptis95* scabinus VII qui ad omnia placita praeesse debent ·  
95*
gek. excep
XVIII  
[BK 57 c. 7]
Theloneus aut census non exigatur a quolibet ubi nec aqua nauigio aut pontem transeundem96* non est ·  
96*
korr. aus transeunt
XVIIII  
[BK 57 c. 5]
Et hoc nobis praecipiendum est ut quicumque in dona regio caballus destulerit97* [fol. 37r] in unumquemque suam nomen habeat scriptum similiter et in uestimenta abbatissarum ·  
97*
gek. destuler
XX  
[BK 57 c. 3]
Et hoc nobis praecipiendum est ut ubicumque inueniuntur uicarii aliqui mali consentientes uel facientes ipsius eicere et meliores ponere  
XXI  
[BK 57 c. 4]
Ut comis uel uicarii eorum legem sciant ut ante os [!] quis nemini iudicare possit nec ipsam legem mutare98*  
98*
e korr. (?)
ITEM ALIA CAPITOLA  
 · I ·  
[BK 44 c. 2]
De iustitias ecclesiarum uel uiduarum orfanorum pupillorum ut in publicis iudiciis non dispiciantur audientes seu diligenter audiantur ·  
II  
[BK 44 c. 5]
De armis qui infra patria non portandis id est99* scutis et lanceis et loricis et si faidosus sit discutitur tunc quis e duobus contrarius sit aut pagat sint ut distringantur ad pacem etiamsi noluerint et si aliter pacificare nolunt adducantur in nostram praesentiam et si aliquid post pacificationem alterum occiderit100* conponat101* illum et manum quem periurauit perdat et insuper bannum dominicum soluat  
99*
id est gek. ide
100*
gek. occider
101*
gek. conp
[BK 44 c. 9]
DE IURAMENTO III  
[BK 44 c. 9]
Ut nulli altero per sacramento fidelitas promittat nisi nobis et unicuique proprio seniore ad nostram utilitatem et sui senioris excepto102* his sacramentis que iuste secundum legem alter altero debetur  
102*
gek. excep
IIII  
[BK 44 c. 11]
De periuriis ut caueantur [fol. 37v] et non admittantur testes ad iuramentum antequam duscutiantur [!] et si aliter discuti non possint separantur ab inuicem et singulariter inquirantur et non solum accusatore licet testes elegere absente suo accusatore et omnino nullus nisi ieiunus ad iuramentum uel ad testimonium admittantur et ille qui testimonium adducitur si refutatur dicat ille qui eum refutat probet quare illum recipere nolet et si de pago non de altero testes eligantur nisi forte longius extra comitatu causa sit inquirenda et si103* quis104* conuictus fuerit105* periuri manum perdat aut redimat  
103*
korr. (?)
104*
gek. q
105*
gek. fuer
V  
[BK 44 c. 12]
De aduocatis id est106* ut praui aduocati uicedomini uicarii et centenarii tollantur et talis eligantur quales sciant et uellent iuste causas dicere et terminare et si comis prauis inuentus fuerit107* nobis nuntietur  
106*
id est gek. ide
107*
gek. fuer
VI  
[BK 44 c. 16]
De obpressione pauperum liberorum omnium ut non fiant a potentioribus per aliquid malum ingenium contra iustitiam obpressi sed diligenter inquirant eorum causa  
VII  
[BK 44 c. 22]
De liberis hominibus qui uxores fiscalinas regias similiter feminas liberas qui hominis fiscalinus regius accipiunt ut de hereditate uel de causa querenda hoc testimonio pro hac re non abiciantur sed tales etiam nobis in hac causa honor seruetur quales et antecessoribus nostris regibus uel imperatoribus seruatum esse cognouimus  
ITEM ALIA CAPITVLA108*  
 · I  
[BK 44 c. 1]
De pace ut omnes qui per aliqua scelera ei rebelli sunt constringantur ·  
108*
gek. CAPL
II  
[BK 44 c. 3]
De iustitias domni [fol. 38r] imperatoris ut pleniter sint inquesiti  
 · III  
[BK 44 c. 4]
De hoc si uenerit109* fames glades pestilentiae inaequalita aeris uel alia qualescumque tribulatio ut non expectetur edictum nostrum sed statim deprecetur dei misericordia et in praesente anno de famis inopia ut suis unusquisque110* adiuuet prout potest ut suam annonam ut non nimes care uendat et ne foras imperium nostrum uendatur aliquid alimonia  
109*
gek. uener
110*
gek. unqq
IIII  
[BK 44 c. 6]
De armatura in exercitu sicut iam antea in alio capitolare commendauimus ita seruetur ut insuper omnes homo de XII mansis bruneam habeat qui uero bruneam habens et eam secum non tulerit111* omnem beneficium cum bruneam perdat  
111*
gek. tuler
V  
[BK 44 c. 7]
De negotiatoribus qui partibus sclauorum et auarorum pergunt queusque procedere cum negotiis debeant id est112* partibus saxoni eiusque bardunuuich ubi preuideat hredi et a schzela ubi madalgaudus preuideat et ad magagaburch [!] preuideat hatto et ad herbisfurt preuideat madalgaudus et ad aletat preuideat item madalgaudus113* et ad furtham et ad brembercg114* et ad raginisburch preuideat autulfus et ad lauriago uuarnarius et ut arma et brunias non ducant115* ad uenundendum quod si inuenti fuerint116* portantes ut omnem substantiam eorum auferantur ab eis dimedia quidem pars partibus palacii Alia uero meditas inter missus et inuentorem diuidant [fol. 38v]  
112*
id est gek. ide
113*
korr. aus magaldus
114*
Das Zeichen über g in Form eines c könnte auch ein Kürzungszeichen für eine nicht näher zu bestimmende Endung sein. Pertz liest breembercg, bei BK breembereg.
115*
n ergänzt
116*
gek. fuer
VI  
[BK 44 c. 8]
De clamatoribus uel causadicis qui nec iudicium scabinorum adquiiscere uel blasphemare nolunt antiqua[m] consuetudo seruetur id est117* ut in custodia recludantur donec unum ut duobus faciant et si ad placitum pro hac re postea reclamauerint118* et litteris detulerint non quidem eis credatur nec tamen in carcere ponatur sed cum custodia et cum ipsis litteris pariter ad placitum nostrum remittatur ut ibi discutiantur sicut dignum est ·  
117*
id est gek. ide
118*
gek. reclamauer
VII  
[BK 44 c. 10]
De conspirationibus uero quicumque facere praesumpserit119* et sacramento quamcumque conspiratione uero facere praesumpserit120* ·121* firmauerunt ut triplici racione iudicentur primo ut ubicumque aliquid malum hoc perpetratum fuit auctores facti interfacienter122* adiutores uero eorum singuli alter ab altero flagellentur et nares sibi inuicem praecident ubi uero nihil perpetratum est similiter flagellentur et capillos sibi uicessem detundant · Si uero per dextras aliqua conspiratione firmata fuerit123* si liberi sunt aut124* iurant cum idoneis iuratoribus hoc pro malum non fecisse aut si facere non potuerint eorum legem conponant · Si uero serui sint flagellentur et ut de cetero125* imperio nostro nulla huiusmodi126* conspiratio fiat nec per sacramentum nec sine sacramentum  
119*
gek. psupser
121*
et sacramento … praesumpserit · mit Einfügungszeichen ergänzt
120*
gek. psupser
122*
korr. aus interficientur
123*
gek. fuer
124*
gek. a
125*
korr. aus ceter[†]
126*
nulla huiusmodi korr. aus nullus
VIII  
[BK 44 c. 14]
De fugitiuis clericis uel laicis uel etiam et feminis sicut iam in alio capitulare praecipimus ita seruetur  
VIIII  
[BK 44 c. 15]
De liberis [fol. 39r] hominibus qui ad seruicium dei se127* tradere uolunt ut prius hoc non faciant quem a nobis postulent hoc ideo quia audiuimus aliquis128* ex illis non tam causis deuotionis quam exercitu seu alia functione regali fugiendo quosdam uero cupiditatis causis ab his qui res eorum concupiscunt circumuentus audiuimus et hoc ideo fieri prohibemur  
127*
se ergänzt
128*
gek. aliq
X  
[BK 44 c. 16]
De obpressione pauperum liberorum hominum ut nulli fiant a potentioribus per aliquod malum ingenium contra iustitiam obpressi ita ut coacti res eorum uendant aut tradant ideo haec et supra et hic de liberis hominibus diximus ne forte parentes contra iustitiam fiant exhereditate et regali obsequium minuatur et ipsi heredes · Propter iudigentiam [!] mendici uel latrones seu malefactores efficiantur et ut sepius non seant maniti nisi sicut in alio capitulare iussimus ita seruetur  
XI  
[BK 44 c. 18]
De falsis monetis quia129* in multis locis contra iustitiam et contra edictum nostrum fiunt uolumus ut nullo alio loco moneta sit nisi in palatio nostro nisi forte iterum a nobis aliter fuerit130* ordinatur illi131* tamen dinarii quomodo monetati sunt si pensantes et meri fuerint habeantur ·  
129*
korr. aus qui[†]
130*
gek. fuer
131*
gek. il
XII  
[BK 44 c. 19]
De herebanno uolumus ut missi nostri hoc anno fideliter exactare debeant absque ullius persona ingrata blandicie seu terrore secundum iussionem nostram id est132* ut de homine133* libras134* VI in auro in argento in bruneas eramento [fol. 39v] pannis integris caballis boues uaccas uel alio peculio et uxores et infantes non seant dispoliati pro hac re de eorum uestimentis recipiant legitimum herebannum Id est qui libras · III · qui uero non habuerint135* amplius III · suprascripto pretio ualente nisi libras · III · solidi136* XXX exigatur id est137* libra138* et dimedia · Qui autem non habuerit139* amplius nisi libras140* · II · solidi141* Si uero non habuerit142* solidi143* VI · ita ut eorum se ualeat praeparare ad de [!] seruicium et nostram utilitatem et nostri missi caueant et diligenter inquirunt ne per aliquod malum ingenium subtrahant nostram iusticiam alteri tradendo aut commendendo  
132*
id est gek. ide
133*
gek. hom
134*
gek. lib
135*
gek. habuer
136*
gek. sol
137*
id est gek. ide
138*
gek. lib
139*
gek. habuer
140*
gek. lib
141*
gek. sol
142*
gek. habuer
143*
gek. sol
XIII  
[BK 44 c. 21]
De latronibus sicut iam inantea in alio capitulare commendauimus ita maneat ·  
XIIII  
[BK 44 c. 20]
Census regalis ut de quacumque legitima exibat uolumus ut inde soluatur tam de propria persona hominis siue de rebus  
INCIPIVNT CAPITVLA144* QVEM DOMNUS CHLUDOUUICUS IMPERATOR145* ANNO · III · ADDERE IUSSIT  
I  
[BK 135 c. 1]
Si duo testimonia de qualibet re testimoniauerit Inter se discordant comis eligat unum ex una parte et alium ex146* alia parte et illi duo decertent cum fustibus147* Nam qui flibilioribus [!] ipsi testes fuerint tunc ad crucem examinentur Nam si maioris aetati sunt et non possent ad crucem stare tunc mittant aut filios aut parentes aut qualescumque homines possent qui pro eis hoc [fol. 40r] tendunt148* et illi qui de ipsa falsitate hoc conuictus fuerit149* dextera manum perdat  
144*
gek. CAPL
145*
gek. IM
146*
korr. aus et
147*
Es folgt ein senkrechter Strich in dunklerer Tinte, mit dem scheinbar etwas durchgestrichen wurde (ein Interpunktionszeichen?). Evtl. fungiert der Strich auch als Markierung für eine inhaltliche Zäsur bzw. für den Beginn des folgenden Satzteils, in dem die Anwendung der Kreuzprobe als Alternative zum Zweikampf für bestimmte Personengruppen vorgeschrieben wird. Diese zusätzliche Bestimmung findet sich z.B. in der bei Baluze gedruckten Fassung des Kapitels nicht, vgl. dazu die Vorbemerkung ("Benutzungsspuren").
148*
korr. aus temdunt
149*
gek. fuer
II  
[BK 135 c. 2]
De omnibus debitis soluendi sicut antiquitas fuit constituti per XII dinarios soluentur per totam salicam legem excepto150* leudis si saxo aut friso salicum occiderit151* per XL dinarios soluant solidi infra salicus uero ex utraque parte de omnibus debitis sicut diximus XII dinarii per solidum soluantur siue de homicidiis siue de omnibus rebus  
150*
gek. excep
151*
gek. occider
III  
[BK 135 c. 3]
De manitionibus uero nisi de Ingenuitate aut de hereditatem non sit opus obseruandum de ceteris uero atque per districtionem comis ad mallum ueniat et iuste examinentur ad iustitias faciendum comis uero non semper pauperes per placita premere debeant