Editorial Preface to the Transcription
Transkriptionsvorlage: Die Transkription wurde erstellt nach einem hochauflösenden
Farbdigitalisat, das die HAB Wolfenbüttel online zur Verfügung stellt.
Buchstabenformen
Foll. 34v-40r: Geschrieben von einer Hand in klassischer
karolingischer Minuskel mit kleinen, meist sorgfältig voneinander abgesetzten
Buchstaben und nur wenigen Standardligaturen (et, st).
Abkürzungen
Häufige Kürzung von Wortendungen auf -r. (für -rit, -rint, -runt etc.). Ungewöhnliche
Kürzung von excepto, -is mit excep., einmal auch ecclesiam mit ecclsm. (fol.
35r Z. 16). Teilweise mehrere Kürzungen für ein und dasselbe Wort, z. B.
conponat: cpon. (fol. 34v, Z. 9), conpn. (ebd., Z. 10),
conp. (ebd. Z. 11); noluerit: nolr. (fol. 34v, Z. 18,
21), noluer. (ebd. Z. 20). Die Kürzung prae-/pre- wurde
gemäß dem zweimal ausgeschriebenen praecipiendum auf fol. 36v Z. 20
und fol. 37r Z. 2 sowie praecident auf fol. 38v Z. 13
mit prae- aufgelöst, bis auf preuidere, das zweimal ausgeschrieben mit pre- erscheint
(fol. 38r Z. 15) und daher so aufgelöst wurde.
Gliederungsmerkmale
Foll. 34v-37r: BK 39 sowie Auszüge aus BK 40 und 57 sind hier in einer
Liste mit 21 gezählten Kapiteln zusammengestellt. Dabei wird BK 39 c. 1-11 als I-XI
gezählt, wobei c. 1 und 2 in einem Kapitel (I) zusammengefasst
sind und c. 6 auf zwei Kapitel (V und
VI) aufgeteilt ist. BK 40 c. 10-12, 15, 16 und 20
entsprechen den Nummern XII-XVII und BK 57 c. 7, 5, 3 und 4
den Nummern XVIII-XXI. Die Liste wird mit einer Rubrik in
Unziale (bzw. Capitalis für den Teil INCIPIVNT CAPITVLA)
eingeleitet, die zeilenweise abwechselnd in roter und schwarzer Tinte gehalten ist.
Sie bezieht sich inhaltlich auf BK 39, wobei auch die Kapitelzählung I
CAPITVLO und der Anfang von BK 39 c. 1 (De homicidiis
clericorum) noch in die Rubrik einbezogen und ebenso gestaltet wurden.
Nach einer Leerzeile wird der Kapiteltext zu c. 1 ab Si quis,
beginnend mit einer über zwei Zeilen reichenden Initiale in brauner Texttinte mit
roter Füllung, weitergeführt. Im folgenden werden die Kapitelzählungen jeweils in rot
und die Anfangsinitialen mehr oder weniger vergrößert bzw. mit breiterem Strich in
Texttinte ausgeführt (eine Ausnahme bildet die S-Initiale am Anfang von BK 39 c. 3,
gezählt als II, auf fol. 35r, die in roter und
brauner Tinte gestaltet ist, aber nicht optisch heraussticht). Die Kapitelzählung
steht dabei stets ausgerückt in der Marginalspalte, während der Wechsel zu einem
neuen Kapitel öfters mitten in der Zeile passiert, da keine Absätze gemacht werden.
Am Übergang von BK 39 zu 40 (auf foll. 36v vor c.
XII) steht am Anfang der Zeile in roter Tinte die Rubrik
ITEM ALIA CAPITVLA, der Übergang von BK 40 zu 57 (bei c.
XVIII) ist nicht gekennzeichnet.
Foll. 37r-v: Die als I-VII gezählte Liste
enthält Auszüge aus BK 44, das in dieser Handschrift auf zwei separat gezählte Listen
aufgeteilt wurde, wobei die Reihenfolge der Kapitel umgestellt wurde; c. 13 und 17
fehlen ganz, c. 16 ist in beiden Listen vorhanden. Die erste Liste wird mit der
mitten in der Zeile stehenden Rubrik ITEM ALIA CAPITOLA
eingeleitet und umfasst BK 44 c. 2, 5, 9, 11, 12, 16 (verkürzte Fassung) und 22. Bei
BK 44 c. 9 ist der Kapitelanfang DE IURAMENTO wie eine Rubrik
in roter Unziale geschrieben und der Kapitelzählung III
vorangestellt. Ab fol. 36v, beginnend mit dem Kapitelbeginn
von BK 44 c. 5 (gezählt als II), sind die Majuskeln an den
Kapitelanfängen kaum noch deutlich als Initialen gestaltet.
Foll. 37v-39r: Die zweite Liste mit Auszügen aus BK 44 wird
eingeleitet mit mitten in der Zeile stehender roter Rubrik in Unziale IT.
ALIA CAPL.. Sie umfasst BK 44 c. 1, 3, 4, 6-8, 10, 14-16, 18, 19, 21
und 20, gezählt als I-XII.
Foll. 39v-40r: Die kurze Liste von drei Kapiteln von BK 135 ist nach
demselben Prinzip gegliedert, das auch schon auf den vorangehenden Seiten zu
beobachten ist: Die Überschrift in roter Tinte ist in Unziale geschrieben, die
Kapitel in römischen Ziffern sind ebenfalls rot. Nur das erste Kapitel wird von einer
über 3 Zeilen reichenden Initiale in Texttinte eingeleitet, während die beiden
folgenden mit nur leicht vergrößerten Majuskeln in Texttinte beginnen.
Benutzungsspuren
Foll. 36v: Das Wort mitio in BK 40 c. 10
(gezählt als XII) wurde von einem Bearbeiter mit dunkelroter
Tinte unterstrichen und am Rand mit einem Pfeil markiert.
Foll. 39v-40r: Offenbar derselbe Bearbeiter markierte zwei Stellen in
BK 135 c. 2 mit Nota bene-Zeichen (NB) am Seitenrand: Das
erste, wiederum mit dunkelroter Tinte, findet sich auf Höhe von fol. 40r Z.
4 und verweist auf das in derselben Tintenfarbe unterstrichene Wort
leudis, das zweite Zeichen (in schwarzer Tinte, aber mit
einem identischen NB-Zeichen) steht am Rand von fol. 40r Z. 6, die den
Schluß von BK 135 c. 2 enthält (XII dinarios ... siue de omnibus
re-[bus in der Zeile darunter]).
Die drei Kapitel von BK 135 sind von einem neuzeitlichen Leser mit Verweisen auf die
Edition von Baluze (am Rand in schwarzer Tinte) versehen worden. Bei Baluze finden
sich die drei Kapitel nicht als ein zusammenhängendes Kapitular, sondern als
Bestandteile von zwei verschiedenen Listen, die beide als Exzerpte aus
langobardischem Recht klassifiziert werden: BK 135 c. 1 = Capitula Ludovici Pii,
Imperatoris, excerpta ex lege Longobardorum c. III (Baluze 1677, Sp. 689 f.;
allerdings ohne den Passus, der Schwache und Alte vom Zweikampf befreit und ihnen
stattdessen die Kreuzprobe vorschreibt [Zitat nach BK]: Nam si flebiliores
fuerint - hoc tendunt), BK c. 2 und 3 = Capitula excerpta ex lege
Longobardorum [Karls des Großen, a. 801] c. XV und XIX (Baluze 1677, Sp. 351 f.).
Sonstiges
Auf fol. 35 befindet sich ein Pergamentloch, dem der Text
ausweicht.
[fol. 34v]
[1]
DOMNUS AUGUSTUS CAROLUS
ANNO AB IN
CARNATIONIS DOMINI NOSTRI IESU CHRISTI DCCCIII
IMPERII UERO ANNO III PROPONENDO ADDERE
IVSSIT ∴ , INCIPIVNT CAPITVLA QUE
AD LEGE SALICA DICENDA SVNT ∴
I
CAPITVLO
DE HOMICIDIIS CLERICORVM
Si quis subdiaconum
occiderit CCC
solidos
conponat
qui diaconum CCCC
solidos
conponat Qui presbiterum DC
solidos
conponat Qui episcopum DCCCC
solidos
conponat ·
Si
quis in e
munitatem dampnum aliquid
fecerit DC
solidos
conponat · Si autem eum furtum aut homicidi
um uel quolibet crimen foris
committens in
fra emunitatem
fugierit mandet eum comes uel
episcopi uel abbati uel uicedomino uel
quicumque locum
episcopi abbatis
tenuerit ad reddat ei reum si illum
contradixerit et
eum
reddere
noluerit in prima contra
dicione
solidis XV
culpabilis
iudicetur · Si ad secunda inquisitione
ei reddere
noluerit XXX
solidis
culpabilis
iudicetur Si ad tercia in
quisitione consentire
noluerit quicquid reus
[fol. 35r] dampnum
fecerat totum illi qui eum infra emuni
tatem retinet nec reddere uult
soluere cogatur
Et ipse comis ueniens licentiam habeat ipsum
hominem infra
emunitatem quaerendi ubicumque
eum inuenire
potuerit · Si autem statim in prima
inquisitione comiti responsum
fuerit quod reus
infra emunitatem quidem fuisset sed fuga lapsus est
sic
statim iuret quod ipse eum ad iustitiam cuius
libet disfaciendam fugire
non fecisset et sit ei
in hoc satisfactum · Si autem
intrauerit in ipsam
emitatem [!] comiti collecta manu quislibet resiste
re
temptauerit comis hoc ad regem uel ad principem
differat ibique iudicetur ut sicut
ille qui in emunita
tem dampnum
fecerit DC
solidos conponere debeat ita qui
comiti collecta manu resistere
praesumpserit DC
solidis
culpabilis
iudicetur
II
Si quis ad ecclesiam confugium
fecerit intra ipsius atria
ecclesiam
pacem habeat nec sit ei necesse ecclesiam ingredi et nul
lus eum
inde per uim abstrahere praesumat sed liceat
[e]i
confiteri
quod
fecit et inde per manus bonorum hominum ad discussionem in publi
co
perducatur ;
III
Si quis hominem in iudicio iniuste contra ali
um altercantem adiuuare
per malum ingenium
praesumpserit ·
[fol. 35v]
adque in die coram iudicibus uel comiti increpatus
fuerit et
negare non
potuerit XV
solidis
culpabilis
iudicetur ;
IIII
Si quis de libertate sua
fuerit
interpellatus et timens ne in seruitium cadat aliquod de
propinquis suis per quem se in seruicium causurum timens
occiderit
id est patrem matrem patruelem auunculum uel
quemlibet huiusmodi propinquitatis
persona ipsi qui
eum
perpetrauerit moriatur agnatio et san
guinitas
in
seruitium cadat et si
negauerit si eum occidisse ad VIIII
uomeres ignitus iudicio dei examinando
succedat
V
Qui res suas pro anima sua ad casam dei tradere
uoluerit
domi traditione faciat coram testibus legitimis atque
actenus in hoste facte
sunt traditiones de quibus nulla
est quisitio stabilis permaneant ·
VI
Si uero
aliquis alii
res suas
tradiderit et in hoste profectus
fuerit et ille cui res
tradite sunt interim mortuus
fuerit adhibites testibus
coram cuius traditio facta est res suas recipiat · si
au
tem ipse mortuus
fuerit heredes eius legitimi res
traditas recipiant ·
VII
Si quis per cartam ingenuitatis
a domino suo legitime libertate est consecutus
liber permaneat
Si uero
aliquis eum inseruire iniuste
temptauerit et ille
cartam ingen
uitatis
suae ostenderit et
aduer[fol. 36r]rium [!] iniuste se inseruire uelle eum
probauerit et
ille qui hoc
temptauerit multam que in cartam est solue
re cogatur ·
Si uero carta non
paruerit seu ab illo
qui eum inseruire
uoluerit disfacta est uuere
geldum eius
conponat duas partes regi · et ille iterum
per preceptum regis libertatem suam
conquirat ·
VIII
Liber qui se loco uuadii in alterius potestate
commiserit ibique
constitussum [!]
fuerit dampnum aliquid cuiuslibet
fecerit qui eum in loco uuadii suscepit aut dampnum
soluat aut hominem in mallum
productum in
mittat perdens simul debitum propter quod
eum uuadii
suscepit et qui dampnum fecerit dimissus iux
ta qualitatem rei cogatur
emendare · Si uero liberam
feminam
habuerit usque dum pignus
adstiterit et filias
habuerit liberi permaneant ·
VIIII
Omnia debita que ad
partem
regis solui debent
solidis XII
dinariorum soluant
excepto freda que in lege salica conscripta sunt illa eadem
solida que cetere conpositiones solui debent conpo
nantur ·
X
Si quis iudicata rem repetire
praesumpserit
in mallo ubi conuictus
fuerit aut XV
solidos
conponat aut
XV ictus ab scauinus qui causam superius
iudicauerunt
[fol. 36v] accipiat ;
XI
Ut nullus quisque in pago uel ciuita
te in
testimonium adsumatur et cui his contra
quem testimoniari debent nullum crimen
possit indicere
ITEM ALIA CAPITVLA
XII
Ut nec colonus nec fiscalinus possit aliubi
foras mitio traditionis facere
XIII
Ut nullus praesumat hominem ad iudicium mittere nisi iudicatum fiat
XIIII
Ut liber homo qui in mo
nasterio regulariter
comam
deposuerit et res su
as ibidem
deligauerit promissionem facta secundum
regula firmiter teneat
XV
Ut nullus ebrius causam suam posuit conquerere
in mallo nec testimonium dicere nec placitum comis habeat nisi
ieiunus ∴
XVI
Ut nemini liceat alium cogere adhibendum amplius nisi
quantum ei sufficiat
XVII
Ut nullus ad placitum banniatus nisi qui causam
suam
querit aut si alt
[er] querere debeat
exceptis sca
binus VII qui ad omnia placita praeesse
debent ·
XVIII
Theloneus aut census non exigatur a quolibet
ubi nec
aqua nauigio aut pontem transeun
dem
non est ·
XVIIII
Et hoc nobis praecipiendum est
ut
quicumque in dona regio caballus
destulerit
[fol. 37r] in unumquemque suam nomen habeat scriptum similiter
et in uestimenta
abbatissarum ·
XX
Et hoc nobis praecipiendum est ut
ubicumque inueniuntur uicarii aliqui mali
consentientes uel facientes ipsius eicere et meliores ponere
XXI
Ut comis uel uicarii eorum legem sciant
ut ante
os [!] quis nemini iudicare possit nec ipsam legem
mutar
e
ITEM ALIA CAPITOLA
· I ·
De iustitias ecclesiarum uel uiduarum orfanorum
pupillorum ut in publicis iudiciis non dispiciantur audientes seu diligenter
audiantur ·
II
De armis qui
infra patria
non portandis
id est scutis et lanceis et loricis et si faidosus
sit discutitur tunc quis e
duobus contrarius sit aut pa
gat sint ut distringantur ad pacem etiamsi
noluerint
et si aliter pacificare nolunt adducantur in nostram
praesentiam
et si aliquid post pacificationem alterum
occiderit
conponat illum et manum quem periurauit perdat et
insuper bannum dominicum soluat
Ut nulli altero per sacramento fidelitas promittat nisi
nobis et unicuique proprio seniore ad nostram utilitatem
et sui senioris
excepto his sacramentis que iuste secundum le
gem alter
altero debetur
IIII
De
periuriis ut caueantur
[fol. 37v] et non admittantur testes ad iuramentum antequam
duscutiantur [!]
et si aliter discuti non possint separantur ab inuicem et singulariter
inquirantur et non solum accusatore licet testes elegere ab
sente suo
accusatore et omnino nullus nisi ieiunus ad iuramentum
uel ad testimonium
admittantur et ille qui testimonium addu
citur si refutatur dicat ille
qui eum refutat probet quare illum
recipere nolet et si de pago non de altero
testes eligantur nisi
forte longius extra comitatu causa sit inquirenda et
si
quis conuictus
fuerit periuri manum perdat aut redimat
V
De aduoca
tis
id est ut praui aduocati uicedomini uicarii et centenarii tollan
tur
et talis eligantur quales sciant et uellent iuste causas dicere
et terminare et si
comis prauis inuentus
fuerit nobis nuntietur
VI
De obpressione pauperum liberorum omnium ut non fiant a
potentioribus per aliquid malum ingenium contra iustitiam obpressi
sed diligenter inquirant eorum causa
VII
De liberis
hominibus qui uxores fiscalinas regias similiter feminas liberas qui hominis
fiscalinus regius accipiunt ut de hereditate uel de causa querenda hoc testimonio
pro hac re non abiciantur sed tales etiam nobis in hac causa honor seruetur
quales et antecessoribus nostris regibus uel imperatoribus seruatum esse
cognouimus
· I
De pace ut omnes qui per aliqua scelera ei rebelli sunt
constringantur ·
II
De
iustitias domni [fol. 38r] imperatoris ut pleniter sint inquesiti
· III
De hoc si
uenerit fames
glades pestilentiae inaequalita aeris uel alia
qualescumque tribula
tio ut non expectetur edictum
nostrum sed statim deprecetur dei mi
sericordia et in
praesente anno de famis inopia ut suis
unusquisque ad
iuuet prout potest ut suam annonam ut non nimes care uendat
et ne fo
ras imperium nostrum uendatur aliquid alimonia
IIII
De armatura
in exercitu sicut iam antea in alio
capitolare commenda
uimus ita seruetur ut insuper omnes homo de XII
mansis brune
am habeat qui uero bruneam habens et eam secum non
tulerit
omnem beneficium cum bruneam perdat
V
De
negotiatori
bus qui partibus sclauorum et auarorum
pergunt queusque proce
dere cum negotiis debeant
id est partibus saxoni eiusque bardun
uuich ubi preuideat
hredi et a schzela ubi madalgaudus
pre
uideat et ad
magagaburch [!]
preuideat
hatto et ad herbis
furt
preuideat madalgaudus et ad aletat
preuideat
item ma
dalgaudus et ad furtham et ad
brembercg
et
ad raginisburch
preuideat
autulfus et ad lauriago
uuar
narius et ut arma et brunias non
duca
nt
ad uenundendum
quod si inuenti
fuerint portantes ut omnem substantiam eorum
auferantur ab eis dimedia quidem
pars partibus palacii
Alia uero meditas inter missus et inuentorem diuidant
[fol. 38v]
VI
De clamatoribus uel causadicis qui nec iudicium scabi
norum adquiiscere uel blasphemare nolunt antiqua
[m]
consu
etudo seruetur
id est ut in custodia recludantur donec unum ut
duobus faciant et si ad
placitum pro hac re postea
reclamauerint et litteris detulerint non quidem eis credatur
nec tamen in carcere
ponatur sed cum custodia et cum ipsis
litteris pariter ad placitum nostrum
remittatur ut ibi
discutiantur sicut dignum est ·
VII
De conspirationibus
uero quicumque facere
praesumpserit
et sacramento quamcumque conspiratione uero facere praesumpserit · firmauerunt ut triplici
racione iudicentur primo ut ubicumque aliquid malum
hoc perpetratum fuit auctores
facti interf
acienter
adiuto
res uero eorum singuli alter ab altero flagellentur et
nares
sibi inuicem praecident ubi uero nihil perpetratum est similiter
flagellentur et capillos sibi uicessem detundant ·
Si
uero per dextras aliqua conspiratione firmata
fuerit si liberi
sunt
aut iurant cum idoneis iuratoribus hoc pro malum non fecisse aut si fa
cere non potuerint eorum legem conponant ·
Si uero serui sint fla
gellentur et ut de ceter
o imperio nostro null
a huiusmodi
conspiratio fiat nec per sacramentum nec sine sacramentum
VIII
De fugitiuis clericis uel laicis uel etiam et feminis sicut
iam in alio capitulare praecipimus ita seruetur
VIIII
De liberis
[fol. 39r] hominibus qui ad seruicium dei
se tradere uolunt ut prius
hoc non faciant quem a nobis postulent
hoc ideo quia audiuimus
aliquis ex illis non tam causis deuotionis quam exercitu seu alia func
tione regali fugiendo quosdam uero cupiditatis causis ab his
qui res eorum
concupiscunt circumuentus audiuimus et hoc ideo
fieri prohibemur
X
De obpressione pauperum liberorum hominum ut nulli fiant
a potentioribus per aliquod malum ingenium contra iustitiam obpressi ita
ut coacti res eorum uendant aut tradant ideo haec et supra et hic de liberis
hominibus diximus ne forte parentes contra iustitiam fiant exhereditate
et regali obsequium minuatur et ipsi heredes · Propter iudigentiam [!] mendici uel latrones seu malefactores efficiantur et ut sepius non
seant maniti nisi sicut in alio capitulare iussimus ita seruetur
XI
De falsis monetis qui
a in multis locis con
tra iustitiam et contra edictum nostrum
fiunt uolumus ut
nullo alio loco moneta sit nisi in palatio nostro nisi forte
iterum
a nobis aliter
fuerit ordinatur
illi tamen dinarii quomodo monetati sunt
si pensantes et meri fuerint
habeantur ·
XII
De herebanno uolu
mus ut missi nostri hoc
anno fideliter exactare debeant absque ullius
persona ingrata blandicie
seu terrore secundum iussionem
nostram
id est ut de
homine
libras VI in auro in argento in bruneas eramento
[fol. 39v] pannis integris
caballis boues uaccas uel alio peculio et uxores
et infantes non seant dispoliati
pro hac re de eorum uestimen
tis recipiant legitimum herebannum Id est
qui libras · III · qui uero
non
habuerint amplius III · suprascripto pretio ualente nisi
libras · III ·
solidi XXX exigatur
id est
libra et dimedia · Qui autem non
habuerit amplius nisi
libras · II ·
solidi Si uero non
habuerit
solidi VI ·
ita ut eorum se ualeat praeparare ad
de [!]
seruicium et nostram
utilitatem et nostri missi caueant et diligenter inquirunt
ne per aliquod malum ingenium subtrahant nostram iusticiam
alteri tradendo
aut commendendo
XIII
De latronibus sicut iam inantea in alio capitulare
commendauimus ita maneat ·
XIIII
Census regalis ut de quacumque legitima exibat uolumus ut
inde soluatur tam de propria persona hominis siue de rebus
INCIPIVNT
CAPITVLA QVEM DOMNUS CHLUDOUUI
CUS
IMPERATOR
ANNO · III · ADDERE IUSSIT
I
Si duo testimonia de qualibet re testimoniauerit Inter se
discor
dant comis eligat unum ex una parte et alium e
x alia parte
et illi duo decertent cum fustibus
Nam qui
flibilioribus [!] ipsi
testes
fuerint tunc ad crucem examinentur Nam si maioris aetati sunt
et non
possent ad crucem stare tunc mittant aut filios aut pa
rentes aut
qualescumque homines possent qui pro eis hoc
[fol. 40r] te
ndunt
et illi qui de ipsa falsitate hoc conuictus
fuerit dextera ma
num perdat
II
De omnibus
debitis soluendi sicut an
tiquitas fuit constituti per XII dinarios
soluentur per totam salicam legem
excepto
leudis si saxo aut friso
salicum
occiderit per XL dinarios soluant solidi
infra salicus uero ex utraque
parte de omnibus debitis sicut diximus
XII dinarii per solidum soluantur siue de
homicidiis siue de omnibus re
bus
III
De
manitionibus uero nisi de Ingenuitate aut de hereditatem non sit opus obseruandum
de ceteris uero atque per districtionem comis ad mallum ueniat et iuste examinentur ad iustitias faciendum comis uero non semper pauperes per placita premere debeant