Capitularia - Edition der fränkischen Herrschererlasse

Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek, Cod. Guelf. 97 Weiss.

Beschreibung der Handschrift nach Mordek

Aufbewahrungsort
Wolfenbüttel
Herzog August Bibliothek
Cod. Guelf. 97 Weiss.
Sigle: W7
Digitalisat verfügbar bei HAB
Entstehung und Überlieferung
Entstehung:

8. Jh., 2. Hälfte; von Agambertus geschrieben (siehe Vermerk fol. 87v), nach B. Bischoff in Nord- oder Ostfrankreich, nach E. A. Lowe in Burgund

Provenienz:

Die Hs. trägt keine Weißenburger Bibliothekskennzeichen. 1690 kam sie mit zahlreichen Weißenburger Codices nach Wolfenbüttel. Unter Napoleon vorübergehend in der Pariser Bibliothèque Impériale.

Äußere Beschreibung
Material: Pergament
Umfang: 86 foll. (numeriert 1-8, 10-87)
Maße: 215 × 125 mm
Schriftraum: 165-175 × 100-105 mm
Lagen:
2 IV17 + V27 + (IV-1)34 + IV42 + III43 + IV56 + (IV-1)63 + 2 IV79 + III85 + I oder 287
Kustoden: Buchstaben A (8v) bis L (85v); zusätzlich Zahlen II (?) (17v), IIII (34v) bis VII (56v)
Zeilen: 18, 20 und 24
Spalten: 1
Schrift: vorkarolingische Minuskel
Ausstattung:

Meist rote Unzialrubriken und rote Zahlen, 34r LXXVII PACTUS CHILDEBERTI REGIS und INCPT. TOTAS MALB. in Gelb; Initialen oft mit hübschen Tiermotiven (Vögeln, Schlangen, Fischen u. ä.), auch mit Band- und Blattmuster, gelb, rot und braun ausgemalt.

Einband:

moderner roter Ledereinband (a. 1963)

Inhalte
Anmerkung:

Nach K. A. Eckhardt, Pactus legis Salicae I 1, S. 133 f. u. ö. gehen die Codd. Wolfenbüttel Weißenb. 97, Paris Lat. 4404 und Leiden VLQ 119 im Bereich der Lex Salica und des Pactus pro tenore pacis „offensichtlich auf eine gemeinsame Vorlage zurück“, die sehr alt gewesen sein muß. Zu dieser Handschriftengruppe dürfte auch die Vorlage gehört haben, nach der Herold u. a. seine Capitula legi Salicae addita edierte; Eckhardt vermutete in ihr den verschollenen Fuldensis Ordo XLVI nr. 507 des Bibliothekskatalogs um 1550, vgl. MGH LL nat. Germ. 4, 1, S. XVI und Edition S. 239 ff.

Auch das auf die Lex Salica folgende römische Recht der Lex Romana Visigothorum zeichnet sich durch eine Besonderheit aus; es ist in dieser Form nur durch den Weissenburgensis überkommen.

  • Auf Vorsatzblatt angeklebt: kurze Inhaltsangabe von der Hand Ernst Peter Johann Spangenbergs, Celle 16. Januar 1823 (die Form des Breviarium Alaricianum z. B. findet er in der Hs. interessant, der Inhalt dagegen sei „ohne allen Werth“). Weitere Inhaltsverzeichnisse auf anderem Vorsatzblatt.

  • 1r
    (Andere Hand) Formula securitatis (nach dieser Hs. ed. MGH Formulae, S. 537 f. Nr. 8).

  • 1v-34r
    Lex Salica (Klasse A), Text und Capitula legi Salicae addita (MGH LL nat. Germ. 4, 1, S. 18-232, 238-241, 246-249, 254, 258-260; Sigle A 2; zur Hs. S. XIV).

  • 34r-37r
    LXXVII-LXL - Pactus Childeberti I et Chlotharii I (a. 511-558), ohne c. 1: PACTUS CHILDEBERTI REGIS. De retinore pacis apellauirit et negauerit iuratoris medius - et sta omnia ante dicta nostra sicut priora stare iubemus (MGH Capit. 1, Nr. 3, S. 4 Z. 29 - S. 7 Z. 19; MGH LL nat. Germ. 4, 1, S. 250-252); cc. 2 und 3, 5 und 6 sowie 7 und 8 sind jeweils zu einem Kapitel (LXXVII, LXXVIIII und LXXX) zusammengefaßt, außerdem ist der Beginn von c. 18 an c. 17 (LXXXVIIII) angehängt, während der zweite Teil als eigenständiges Kapitel LXL figuriert.

  • 37r-v
    Lex Salica (Klasse A), Epilog (beginnt mit EXPLICIT LEX SALECA) und Königsliste (MGH LL nat. Germ. 4, 1, S. 253 f.; Sigle A 2; Königsliste auch in MGH SS rer. Merov. 7, S. 479 f., zur Hs. S. 471); dann unter der Rubrik INCPT. TOTAS MALB. das MGH LL nat. Germ. 4, 1, S. 254 gedruckte Kapitel.

  • 37v-87r
    Epitome Guelpherbytana der Lex Romana Visigothorum (ed. Hänel, S. 17-452; zur Hs. S. LXXX-LXXXII).

  • 87v
    Schreiberverse (nach Reagenzbehandlung z. T. unlesbar): Quisquis nescit scribere - ora pro scriptore se abias deum adiutorem mit Kolophon: ora pro agamberto. se te liberat... (ed. Buchner, Kleine Untersuchungen, S. 102).

Bibliographie
Literatur:
Abbildungen:
Projektspezifische Referenzen:


Transkription

Editorische Vorbemerkung zur Transkription

Transkriptionsvorlage:

Schreiber

Die Schrift ist eine vorkarolingische Minuskel mit zahlreichen Ligaturen, vor allem mit r (ra-, re-, ri-, ro-, ru-); et und ex; fi und fu; nt-Ligatur mit auf dem Deckbalken stehenden t (z. B. fol. 34v Z. 7: firment); er-Ligatur (z. B. fol. 34v Z. 9: seruo).

Buchstabenformen

Das a hat Doppel-c-Form; g in Form einer 3 ohne Unterlänge (z. B. fol. 35r Z. 4: uestigium); l wird wie ein c-Bogen mit darauf aufsetzendem, langem senkrechten Schaft geschrieben; t hat einen nach links umgebogenen Deckbalken, der an ein c erinnert. Am Wortende werden die Ausläufer des e und des r in einer Bogen- oder Wellenlinie nach rechts oben gezogen.

Gliederungsmerkmale

Fol. 34r-36v: BK 3 c. 2-18 wird mit fortgeführter Kapitelzählung (LXXVII-LXL) an die Lex Salica angehängt; danach folgen Ergänzungskapitel zur Lex Salica und deren Epilog. Die Kapitel werden eingeleitet durch eine rote Kapitelzählung und Rubriken in roter Unziale. Teilweise handelt es sich bei diesen Rubriken um den Anfang des folgenden Kapiteltextes, und manchmal wechselt innerhalb dieser Rubriken die Tintenfarbe von rot zu Texttinte und zugleich von Unziale zu Minuskel (z. B. fol. 35r, Z. 13-14). Die erste Rubrik, die nach der Kapitelzählung LXXVII die Überschrift zum Gesamtkapitular bietet (PACTUS CHILDEBERTI REGIS), ist in gelber Tinte ausgeführt. Die Zwischenüberschrift zur Decretio Chlotharii regis (vor BK 3 c. 9, gezählt als LXXXI) lautet INC(I)P(I)T LIB(ER) III DEINDE. Am Anfang des Kapiteltextes stehen vergrößerte Initialen in Texttinte mit gelber oder roter Füllung. C. 1 fehlt, cc. 2 und 3 werden zusammengefasst zu LXXVII, ebenso cc. 5 und 6 = LXXVIIII und cc. 7 und 8 = LXXX. BK 3 c. 14 ist aufgeteilt: LXXXV = c. 13 + 14 erster Teil, LXXXVI = c. 14 zweiter Teil ab sicut cum episcopis. Auch c. 17 und der Beginn von c. 18 werden zusammengefasst zu LXXXVIIII, während c. 18 zweiter Teil (ab Si quis a iudicibus) als eigenes Kapitel LXL folgt.

[fol. 1v] [1]
INCIPIT LEX SALICA  
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 34r] [11]
LXXVII PACTUS CHILDEBERTI R[E]GIS  
[BK 3 c. 2 BK 3 c. 3]
De retinore pacis · apellauirit et negauerit iuratoris · medius letus · quod fuerit quod oligauiret uero sit · sic latro reuerendus · est si facultatem abit et si facultatem distribuit mallis1* parentibus · offeratur · si non redimitur uita correpit · de oculte sine iudice conponat · acceperit simile latrone sit  
1*
gek. mal
LXXVIII SI HOMINEM INGENUO IN FURTO APELLAUIRET TITULO2*  
[BK 3 c. 4]
Si quis3* ingenuus · in furtum inculpatus fuer[e]t et deinde manducatur et manum suam de quantum in culpa inuentur est conponat4*  
2*
gek. TL
3*
gek. q
4*
gek. conp
LXXVIIII [fol. 34v] CUIUS MANUM AD HENIVM INciderit  
[BK 3 c. 5 BK 3 c. 6]
Seruus · in furtum inculpatur · requeratur d[..] ut ad XV noctes5* in mallum presentit et si dubietas est ad sortem ponatur · quod si placitum sunnis detricauiret ad alias XV noctes6* ita fiat · et prosecutur cause de suos consimilis III elictus · alius III d[.]bet qui sacramentum firment · pro suplicacione7* debet eum liberare et si domnus non presentauiret legem unde inculpatur conponat · et cessionem · de seruo [fa]ciat · Si seruus minus · tremisse sortem nut8* preserit · dominus9* serui tres solidos10* soluat · et seruus ille CCC hictus11* accipiat ·  
5*
gek. noc
6*
gek. noc
7*
gek. suplicacion
8*
Nicht aufzulösende Kürzung.
9*
gek. dns
10*
gek. sol
11*
gek. hic
[BK 3 c. 7]
LXXX SI QUIS12* ALIENA  
[BK 3 c. 7 BK 3 c. 8]
mancipia · iniuste tenuerit · et infra dies XL non eas · reddederit latro mancipiarum teniatur · obnoxius Si lex de hoc quod inculpatur · ad sortem · adiacirit et mala sortem presserit medietatem · ingenui conponant · et septem iuratoris medius · elictus · dare debit ·  
12*
gek. Q
LXXXI · INCIPIT13* LIBER14* III DEINDE  
[BK 3 c. 9]
Chlotarius · rex posuit decreta · ut qui ad uigilias15* · hoc est ad qua et constitutas nocturnas diuersi furis non ca[pe]re [fol. 35r] et quod deuersa interr[u]dentem conludio scelera sua pretermittat costodias exercerent centenas fierent in cuius Centena · aliquid deperiet caput trustes restituat ˙ uel in alterius centenam uestigium proponat · aut deduxerent et ad hoc admuniti si necle[x]erent quinus solidos16* conponat17* capitale tamen qui prodederat a centena illa accipiat absque dubio est de secunda · uel tercia · si uestigius conprobatur · latronis tamen per presencia · aut longe multandus · et si persequens latronem suum conprehenderit ˙ integram sibi conposicionem accipiat · et si per trustem inuenitur media conposicionem18* · trustes ad se recipiat et capitalem exeat ad latronem ·  
13*
gek. INCPT
14*
gek. LIB
15*
g korr. (?)
16*
gek. sol
17*
gek. conp
18*
gek. conposicion
[BK 3 c. 10]
LXXXII SI QUIS19* IN ALTERIUS domum ubi clauis est · furtum inuinerit  
[BK 3 c. 10]
Dominum domui · de uita conponat · Secum furtum ubicumque capitur · antedicte subiaceat legem · et de suscepcionum inculpatur · ad sortem ueniat et si malam sortem priserit ita tamen ut utraque partis ternas personas elictas duas nec cost[o]dia fieri possit20* ,  
19*
gek. Q
20*
i korr. (?)
[BK 3 c. 11]
LXXXIII DE SERUOS ECLESIE  
[BK 3 c. 11]
Aut uel cuiuslibet si ad quecumque inculpa[n]tur aut ad sortem · aut ad pleuium · promoueantur · aut ipse aut precium domino21* refurmetur · probacio periculum [fol. 35v] subiaciunt ;  
21*
gek. dno
[BK 3 c. 12]
LXXXIIII SI QUIS22* QUODLIBIT DE POTENtis pro suo seruo admoniatur ·  
[BK 3 c. 12]
UT per diuersa possedent · loca de crimine habere susceptus domino23* secricius cum testibus24* cumdicatur · ut intra XV · noctes25* ipsum ante iudicem · debiat presentare quod si intra statutum tempus intercedentem conludium non ei fecerit · ipsi dominus26* statutus · sui iusta modo · sui culpe inter fre[tum] et feitum conpensetur · Seruus autem admonitum domino27* defuerit · capitalem · dominus28* restituat et de seruum dominus29* faciat cessionem · futurum · et cum inuentus fuerit detur uindictam ,  
22*
gek. Q
23*
gek. dno
24*
es korr. (?)
25*
gek. noc
26*
gek. dns
27*
gek. dno
28*
gek. dns
29*
gek. dns
[BK 3 c. 13]
LXXXV SI QUIS30* OCULTE REM SIUE CONPOSICIONEM  
[BK 3 c. 13 BK 3 c. 14]
At quelibet latronem · acciperet ut res · quem latronis · culpam subiaceat fures · tamen iudicibus · presentetur · nullus · latronis ut quem libet culpabilem ocultare presumat Cui si ficerit similis · illi subiaceat culpe ,  
30*
gek. Q
[BK 3 c. 14]
LXXXVI · NULLUS QUElibet culpabilem ·  
[BK 3 c. 14]
Sicut cum episcopis conuenit de atrio eclesie extrahere presumpserit · Cannonibus feriatur · quod si sunt eclesie quorum clause non sunt ab utrasque partebus parietum terre expacium · aripennis · pro adrio obseruentur · et nullatinus · fugiens · foras antedicta loca · properarum [!] · cupi [fol. 36r] [..]tatis se dicat quod non sit et capti fuerint31* · ad dignum sibi subplicium condem†nentur ·  
31*
n ergänzt
[BK 3 c. 15]
LXXXVII · SI CUILIBIT seruus ad quocumque deserat confugium fecerit  
[BK 3 c. 15]
Primum dominus32* eius aduenerit · cito excusatus reddatur futurum ut si de precium cumuenerit ˙ precius redatur tamen ad municionem · perientes redere noluerit · precium soluat futurum cum inuenitur si placit · receptum precium seruus dominum33* refurmetur ·  
32*
gek. dns
33*
gek. dnm
LXXXVIII Ut in truste electi centenarius ponantur  
[BK 3 c. 16]
Pro fiscalibus et omnium domibus censimus · pro timore pacis iubemus · in truste electi · centenarius ponantur · per eorum · adque solicitudinem pax interdicta · obseruetur · et quia deo propicio · germanitas · uinculum caritatis costoditur · centenarius · ergo · uel qui in troste esse dicuntur · abent latronis persequere uel uestigia · adsignata tamen menare et in truste · quod34* defuerint sicut dictum est cum sarciatur · ut continuo · capitale et qui perdedit · refurmetur · Ita tamen ut latronis · perquirantur · quem si truste per se inuenerent · medietatem conposicionem · sibi uindicit capitale uel dilatura35* si fuerit de facultatem latronis ei qui furtum · [fol. 36v] pertullit sarciatur · nam si per se latrone coeperit integra sibi conposicione uel dissulucione uel quidquid dispendite · fueret reuocauerit fretus tamen iudecibus · in cuius · prouencia est latror stratetur · requerenti ·  
34*
gek. q
35*
gek. dilt
LXXXVIIII CAPITULO36*  
[BK 3 c. 17 BK 3 c. 18]
Si quis37* ad uestigium uel ad latrone · prosequendo ire noluerit Si moniti fuerunt et si eos sunnis non detenuerit solidis38* XV culpabilis39* iudicetur40* et in dei nomine41* pro temore pacis constituemus · et in perpetuo · uolumus costodire interdicentes ·  
36*
gek. CAP
37*
gek. q
38*
gek. sol
39*
gek. cul
40*
gek. iud
41*
gek. nom
LXL  
[BK 3 c. 18]
Si quis42* a iudicibus hec uiolare presumpserit Uita incurrat periculum et sta omnia ante dicta nostra sicut priora stare iubemus ,  
42*
gek. q