[fol. 65r]
[29]
TITULUM · II · ITEM KAROLI DE CAUSIS ECLESIASTICIS ·
III ·
Ut episcopi abbates comites singulos notarios habeant ˙
[fol. 65v]
IIII
De disciplina ęclesiastica
VI
De ęclesiis sine honore manentibus et de altaribus
superfluis ·
VII
De laicis nouiter
conuersis ˙
X De his qui
seculum relinqunt propter seruitium publicum ·
XI ·
De seruis uel ancillis eclesiarum iuxta quantitate loci
tondentibus uel uelantibus ˙
XII ·
De
congregationibus
superfluis ˙
XIII De his quę non fiunt secundum regulam pręparatę ˙
XIIII ·
De puellis non uelandis in ętate
infantili ˙
XV ·
De laicis ut non sint prępositi monachorum ˙
XVI
De incestuosis canonicę examinandis ˙
TITULUM · III · ITEM KAROLI GENERALITER AD OMNES ·
II ·
De iusticiis ęclesiarum · uiduarum · orfanorum et pupillorum ˙
III
De iusticiis regalibus ˙
IIII ·
De edicto dominico non expectando · si fames · clades · aut
inęqualitas aeris euenerit ˙
V ·
De armis infra patriam non portandis ·
et de faidosis pacificandis
etiam non uolentibus aut in
presentiam regis deducantur ˙
VI ·
Arma in exercitu portanda et ut de
decem mansis brunia habeatur ˙
VII
De negotiatoribus quousque
im [!] partes
sclauorum et auarorum pergere debeant ˙
VIII ·
De clamatoribus et causedicis qui iuditia scauinorum nec
adquiescere
nec reprobare uolunt ˙
VIIII ·
De sacrament
[o] non
faciendo nisi regi aut seniori aut his quibus lex pręcipit ˙
X De iudicio et disciplina conspiratoribus facienda ˙
XI
De periurio cauendo et testibus non assumendis ante
discussionem
et ut ieiuni testimonium dicant · et qui aliquem refutat probet
unde ·
et ut de proprio pago non de altero testes eligantur ˙
XII ·
De aduocatis uicedominis uicariis et centenariis prauis ˙
XIII ·
De teloneis diuersis non exigendis
nisi ubi antiqua fuit consuetudo ˙
XIIII De fugitiuis clericis siue laicis uel feminis ˙
XV
De liberis hominibus qui se ad seruitium dei tradere uolunt ˙
XVI De oppręsione pauperum a potentibus facta ˙
XVII
De ęclesiis seu sanctis nouiter sine auctoritate inuentis ˙
XVIII De falsis monetis ˙
XVIIII De haribanno ˙
[fol. 66r]
XX ·
De censu regali exigendo tam de personis hominum quamque de
rebus
et de quibuscumque causis ·
XVII
De liberis hominibus qui uxores de
ficis [!] regalibus habent · et feminę libere quę fiscalinos habent ˙
XXIII
De canonicis libris in ęclesia habendis ˙
XXIIII ·
De laicis ut simbolum et orationem dominicam pleniter discant ·
et legem suam
comites et iudices intellegant · et quę per singulos capitulares
constituta
sunt discere agere et obseruare studeant ˙
XXV · Epistola et institutio directa pipino regi in italiam pro diuersis iniustitiis
et oppręssionibus quę ad ministris publicis aliisque personis tam
ęclesiasticis
quamque reliquis hominibus inferebantur ˙
XXVI Item alia eiusdem comitibus et iudicibus ceterisque ministris
publicis pro hisdem rebus directa ·
rebus directa [!] ·
TITULUM · IIII · ITEM KAROLI DE CURIS ET CAUSIS ECLESIASTICIS ASSUMENDIS
ATQUE CUSTODIENDIS ·
I
De exenodochiis a quibus personis regnantur aut qualiter ˙
II
De eclesiis baptismalibus quomodo aut a quibus regantur ˙
III De aduocatis sacerdotum ˙
IIII
De diuersis generationum hominibus in italia manentibus qualiter se unus
quisque defendere aut
commissa emendare debeat ˙
V De monasteriis et senedochiis per diuersos
commitatus cuius esse debeant ˙
VI
De rebus foris factis per diuersos comitatus ˙
VII · De rebus in elemosina datis et non dispensatis ante obitum
donatoris ˙
VIIII ·
De filia cuius pater per
manus erogatoris omnes seruos suos iussit fieri liberos ˙
VIIII ·
De consuetudine ut nullatenus superponatur
· legi ·
X ·
De potestate feminis concessa
consentientibus uiris et res suas
uendere et donare ualeant ˙
XI De mundio non recipiendo pro mancipiis palatinis et ęclesiarum
AD OMNES
XII
De armis non portandis infra patriam ad placitum ˙
XIII · De latronibus in hospitio non recipiendis
etiam nec a propinquis propter
infidelitatem et uitę suę periculum ˙
XIIII ·
De animalibus uel aliud aliquid non comparandis
nisi uenditorem c
ognouerit
˙
XV ·
De falsis testibus ˙
XVI De non iurando per uitam regis ˙
[fol. 66v]
XVII · De iterantibus ut nemo eos
assilire [!] presummat ˙
XVIII ·
De herba tempore defensionis non
tollenda ˙
XVIIII ·
De mancipiis foris marcha non uendendis et hoc aut in
presentia
episcopi uel comitis aut ministrorum eius faciat ·
XX · De bruniis foris regno non uenundandis ˙
XXI ·
De comitibus si in suis ministeriis
iustitias facere contempserint ˙
XXII ·
De his qui pro faida pretium recipere rennuunt ˙
XXIII ·
De iudiciis latronum ˙
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 67v]
[2]
TITULUM VII · ITEM IUSSA
KAROLI PER UNIUERSUM REGNUM EPISCOPIS ABBATIBUS
PRESBITERIS PERTINENTIA ·
· I · De eruditione et doctrina
omnium eclesiasticorum examinanda ·
II · De episcopis abbatibus
presbiteris qualiter suum officium habeant
preparatum uel neglectum ˙
III
De presbiteris qualiter cursum suum in
psalmis custodiant ˙
IIII De presbiteris
qualiter catecuminos instruant uel missas speciales celebrent ˙
V · Similiter
quale consilium confitentibus dare intellegant ˙
VI · De conuersatione et castitate
sacerdotum ˙
RELIQUO POPULO ˙
VII
De oboedientia et pace sacerdotum ˙
VIII De laicis ut intellegant
prelationem episcoporum suorum ˙
VIIII
De fide et credulitate laicorum examinanda ·
X De oratione dominica et symbolo
intellegendo ·
XI
De libris canonum ac pastorale uel omeliarum ˙
XII De clericis sine magisterio
episcopali uel absolute non ordinandis ˙
XIII
De presbiteris et diaconibus nullatenus in
domibus uel ęclesiis laicorum commorantibus
sine consensu episcopi ·
XIIII De simbolo et oratione dominica
discenda
XV
De infantibus a fonte non suscipiendis priusquam simbolum
et oratio dominica reddatur ·
XVI De incestis nuptiis et criminibus
uitandis ˙
XVII
De eclesiasticis contra regulam canonicam agentibus ˙
XVIII De monachis quibus secularis cura
uehementer interdicta est ·
XVIIII
Monasteria uel oratoria preter conscientiam
episcopi non ędificanda ˙
XX De causa pupillorum et orfanorum ˙
XXI · De sacramento fidelitatis ˙
XXII
De monasteriis minutis sine regula constitutis
XXIII De sortibus uel diuinationibus in
libris non faciendis ˙
XXIIII
De gloria iniusta ˙
XXV · De disciplina legali
premio non dimittenda
XXVI Testimonia non tollenda a
comitibus ˙
XXVIII
De licentia langobardis concessa
commendandi ˙
XXVIII · De rebus aut aliis causis sine
iuditio non tollendis ˙
XXVIIII
De seruo non dimittendo post damnum inlatum ˙
TITULUM · VIII · ITEM KAROLI
[fol. 68r]
I De subiectione episcoporum
metropolitanis exibenda ·
II
De episcopis ordinandis sine
tatarditate [!] ·
III De monasteriis puellarum et ut
abbatissę sine intermissione in ipsis resideant ˙
IIII
De potestate episcoporum super presbiteros ˙
V De potestate episcoporum super
incestuosos ˙
VI
De clerico alterius non recipiendo ˙
VII De decimis dandis et secundum
iussionem pontificis dispensandis ˙
VIII
De homicidis et reis si ad eclesiam confugerint ˙
VIIII De latronibus infra immunitatem
consistentibus ˙
X
De manu sine redemptione perdenda qui periurium
committit et de contemptione periurii ·
XI De uindicta et iudicio in latronibus
a comitibus facta ·
XII
Constituta
pipini seruanda ·
XIII De nonis et decimis et de censu
rerum ęclesiarum ˙
XIIII
De truste non facienda ·
XV · De cerariis et tabulariis ˙
XVI De sacramentis per geldoniam non
faciendis · licet utilis conuenientia intersit ˙
XVII
De teloneis ˙
XVIII De mulieribus sanctimonialibus
uiris copulatis aut adulterio †††††††† pollutis ·
TITULUM · VIIII
ITEM DOMNI KAROLI PRO CONTENTIONIBUS ET CAUSIS
ITALICIS DELIBERANDIS ˙
I De cartis donationum faciendis ˙
II · De heribanno ˙
III
De desertoribus ˙
IIII · De latronibus digni morte
dimissis ˙
V De mancatione qualibet uel castracione ˙
VI · De aldionibus ˙
VII
De latronibus conprehensis et dimissis ˙
VIII De hospitio iterantibus non negando ˙
VIIII
De obsequio et coniectu comitibus et ministris eorum a
populo non faciendo ˙
X De publicis baptisteriis ˙
XI
De modis excommunicationum
tam in clericis quam in laicis seu feminis ˙
XII De his qui paruulos ante legitimam
ętatem matrimonio sociant ˙
XIII
De coniunctione parentele ˙
XIIII De ęclesia sine dote non sacranda ˙
XV
De seruo alterius sacerdotum non faciendum ˙
XVI De e
clesia
sacrata et neglegentia desolata aut altari eius igne destructo ˙
[fol. 68v]
XVII De freda a iudicibus uel missis
non exigenda priusquam facinus componatur ˙
TITULUM · I · INCIPIUNT
Capitula quę ad legem salicam mittenda sunt ex institutione
domni hludouici imperatoris ˙
· I · De occisione clericorum ˙
II
De eo qui damnum infra immunitatem fecerit ˙
III
De confugio ad eclesiam facientibus ˙
IIII De homine iniuste in iudicio
aliquem adiuuante ˙
V
De homine qui ad seruitium interpellatus fuerit · et
propter hoc aliquem de propinquis occiderit ˙
VI De traditione rerum pro animam ad
eclesiam dei domi coram testibus facienda ˙
VII
De seruo si a domino suo libertatem consecutus fuerit ˙
VIII De homine libero qui se loco uuadii
in alterius potestate commiserit · et postea damnum fecerit ˙
VIIII
De causa iudicata minime repetenda ˙
X De optimis in pago uel in ciuitate in
testimonium assumendis ˙
XI
De eclesiis emendandis ·
XII De presbiteris non
ordinandis nisi examinentur ˙
XIII
De scauinis aduocatis et notariis ˙
XIIII De contemptoribus legis ˙
XV De coniectu haribannatorum ˙
XVI
De fugitiuis et peregrinis hominibus distringendis ˙
XVII De bauga et bruniis non dandis
negotiatoribus ˙
XVIII
De ęquitate mensurarum
XVIIII Testimonia non mittenda super
uestituram pipini regis ˙
XX
De homine ad iuditium non mittendo nisi
iudicatum fuerit ˙
XXI De colonis et fiscalinis foras
mitio traditionem facere non posse ˙
XXII
De libero homine qui in monasterio comam deposuerit ˙
XXIII De solidis · ut · XII ·
denariorum existant in debitis regalibus soluendis ˙
XXIIII
De misericordia facienda post
[it]ta uuadiationem legis ˙
XXV De episcopis abbatibus comitibus ˙
XXVI
De comitibus ut placita ieiuni teneant et ut nullus in
malo [!] ebrius aliquid adquirat ˙
XXVII De non cogendo ad bibendum ˙
XXVIII
De mansione non uetanda missis aut iterantibus ˙ [fol. 69r]
XXVIIII De canibus in dextro armo
tonsis ˙
XXX
De consensu et subscriptione capitulorum ·
XXXI De non banniendo ad placitum nisi
qui causam suam querere uoluerit ˙
TITULUM · II · ITEM HLUDOUUICI IMPERATORIS
DE HONORE ECLESIARUM ·
I · De iniuriis
sacerdotum in eclesiis factis ˙
II De uiduis et pupillis et pauperibus ˙
III · De raptu uiduarum ·
IIII De homine
publicam poenitentiam agente ·
V Ut omnis homo liber potestatem habeat
ubicumque uoluerit res suas dare pro salute animę suę ·
VI De
homicidiis prohibendis ˙
VII Quid in compositione
uuidrigildi dare non debeat ·
VIII · De raptu
alienarum sponsarum ·
VIIII De falsis testibus conuincendis ˙
X De proprio
annum integrum in bannum misso ˙
XI · De mannire ˙
XII De faida pacificanda pro homicidio
commisso ˙
XIII De
sacramentis iurandis ˙
XIIII · De eo qui de furto accusatus
fuerit ˙
XV De despectu litterarum dominicarum ˙
XVI De
iniustis teloneis et consuetudinibus ˙
XVII De his qui bonos denarios accipere
nolunt ˙
XVIII De
adulteratoribus monete ˙
XVIIII De proprio dominico sine iussu
illius reddito ˙
XX De pueris
inuitis a parentibus tonsis aut puellis uelatis ˙
ITEM ALIA CAPITULA DOMNI IMPERATORIS HLUDOUUICI ˙
I De seruis ad sacrum ordinem non
promouendis ˙
II De mancipiis
fugitiuis sine pretio reddendis ˙
III De terra tributalia
IIII De beneficiis destructis ·
V De terra censali ·
VI De nonis et
decimis persoluendis et de restauratione eclesiarum ·
VII De mancipiis fugientibus in uillas
dominicas ˙
VIII De
forestibus nouiter institutis ˙
VIIII De sponsa alterius ipsa nolente
rapta ˙
X De
conuincenda ingenuitate cum pręcinctis ˙
XI · De omni controuersia coram
centenario definienda ·
TITILUM [!] · III · ITEM DOMNI HLUDOUUICI IMPERATORIS ˙ [fol. 69v]
I De abbatibus comitibus ad conuentum
metropolitani episcoporum conuenientibus ˙
II
De sacro baptismate prefixis temporibus
celebrando ˙
III De eucharistia corporis et sanguinis
domini deuote sumenda ˙
IIII
De reuerentia sacerdotum et honore eorum ˙
V De oppressionibus iniustis ab eclesia
remouendis ˙
VI
De his qui uariis criminibus sunt implicati et poeniteri
contemnunt
VII De aequitate mensurarum ˙
VIII
De obseruatione fidelium ut maiestas regalis placitis
publicis residere non spernat ˙
VIIII De institutione uitę canonicorum ˙
X
De teloneo ubi exigi debeat et ubi non oporteat ˙
XI De pontatico exigendo ˙
XII De hominibus liberis ne cogantur ad
pro illos operari ˙
XIII
Kapitula legis salicę addita addita [!] pro
lege tenenda ˙
TITULUM · I ·
PRELOCUTIO DOMNI HLUDOUUICI IMPERATORIS AD EPISCOPOS ET OMNEM
POPULUM ˙
I · De honore
eclesiarum et statu regni ˙
II De defensione et exaltationem eclesię
dei et seruorum eius ac iustitia populi ˙
III De religione et sanctitate
episcoporum ˙
IIII
De deuotione episcoporum studio regali adhibenda pro salute
populi ˙
V De sacerdotibus episcopis subiectis
qualiter uiuere debeant ˙
VI
De scolis instituendis ˙
VII De comitibus ut reuerentiam sanctę
dei eclesię exibeant ˙
VIII
De iustitiis a comitibus facientis absque munerum
acceptione ˙
VIIII De obseruatione diei dominici ˙
X
De subiectione abbatum et reuerentia eorum quam episcopis
suis exhibeant ˙
XI De adiutorio comitibus inpendendo ˙
XII De
adiutorio episcoporum et comitum uicissim impendendo ˙
XIII De caritate et pace habenda et de
reuerentia missorum ˙
XIIII De pace
in itinere seruanda ˙
XV De honestate regis et regni circa
missos exterarum gentium exhibenda ˙
XVI De monetae
mutatione ˙
XVII De iniustis teloneis ˙
XVIII De restauratione pontum ˙
XVIIII De
nonis et decimis persoluendis et restauratione eclesiarum ut comitis adiutorio
perficiatur ˙
XX Ut capitula quę constituta sunt
singulis temporibus ab omnibus transcribantur ˙ [fol. 70r]
ITEM ALIA CAPITULA ECLESIASTICA HLUDOUUICI IMPERATORIS ˙
· I ·
De rebus ęclesiasticis non diuidendis aut subtrahendis ˙
II De electione episcoporum ·
III De regula canonicorum et monachorum
obseruanda ·
IIII
De distributione oblationum a fidelibus eclesię conlatis ˙
V De consideratione in electione abbatum ˙
VI De
discretione seruorum ad sacros ordines promoueri oporteat ·
VII De his qui res suas eclesiasticis
conferunt · et pro hoc heredes eorum exheredantur ˙
VIII De non
tonsorandis uiris pro rebus adipiscendis ˙
VIIII De presbiteris et
clericis non constituendis in basilicis laicorum sine consensu episcopi ·
X De seruitio
non exquirendo ex manso eclesiae conlato ˙
XI Ut unaquęque eclesia suum
presbiterum habeat cum consensu episcopi ˙
XII De uillis
et ęclesiis nouiter constructis ˙
XIII De sacris eclesię uasis in pignus
non mittendis ˙
XIIII De
ęclesiis destructis ˙
XV De honore eclesiarum ·
XVI De muneribus non accipiendis qui ab
episcop[o] consecrantur ˙
XVII De
mulieribus cum presbiteris non habitantibus ˙
XVIII De presbiteris in
cęna domini crisma accipientibus ˙
XVIIII De
episcopis ne honeri sint populis tempore confirmandi ˙
XX De pueris non tondendis uel puellis
uelandis sine uoluntate parentum
XXI De feminis
non uelandis post obitum uiri ante conpletionem · XXXta ·
dierum ˙
XXII De raptis et raptoribus ˙
XXIII · De puellis raptis et necdum
desponsatis ˙
XXIIII De
desponsatis puellis et ab aliis raptis ˙
XXV De his qui sacris uirginibus se
sociant ·
XXVI De
puellis indiscrete non ueland
is
˙
XXVII · De crucis examinatione non
facienda ·
XXVIII
De pabulo uerbi diuini ab episcopo uel uicario eius
populis administrando ·
XXVIIII De
incestis nuptiis et de ęclesiis que inter coheredes diuiduntur ˙
ITEM ALIA CAPITULA ·
DOMNI HLUDOUUICI IMPERATORIS ·
I · Quo ordine
episcopus debeat inueniri
II · De officio et cura episcopi ˙
III De conuersatione clericorum in
episcopatu disposita ˙
IIII De
dispositione et officio presbiterorum ·
V De ordinatione rerum
episcopii [!] ˙
VI De ordine senedochiorum seruando ˙
VII · De ordine
canoni[c]orum ˙
VIII De
monasteriis regularibus ˙ [fol. 70v]
VIIII De electione abbatis ex
congregatione monachorum cum consensu episcopi
X Qualiter cum
monachis suis abbas conuersari debeat ·
XI De correctione abbatis neglegentis ˙
XII De
monasteriis feminarum in canonico uel regulari ordine constitutis ·
XIII De institutione sanctimonialium et
de scolis reformandis ˙
XIIII De
diuina clementia exhoranda pro statu regni ˙
XV De regulari ordine obseruando ·
ITEM ALIA
CAPITULA
HLUDOUUICI IMPERATORIS ˙
I · De humili
professione episcoporum ˙
II De doctrina et
predicatione ęclesiastic
a ·
III De scolis instituendis atque
emendandis ˙
IIII De studio
episcoporum in constituendis scolastis ·
V De potentibus qui · ad predicationem
uenire nolunt ·
TITULUM · I ·
INCIPIUNT
CAPITULA QUE
SUO TEMPORE
DOMNI HLOTHARI
US
IMPERATORIS
OLONNA CONSTITU
IT ˙
I
De episcopis qui propinquis suis res ęclesiasticas per
ensyetheosis indiscrete tribuunt ˙
II De laicis qui eclesias per consensu
episcopi sui in sua proprietate edificant ˙
III
De uiris qui uxores aliorum adulterauerint ˙
IIII De his qui uxores liberas habent et
propter aliquod crimen seruituti se subiciunt ˙
V
De feminis ueste mutatis et adulterantibus ˙
VI De his qui al
iter
testes
habere non possunt · ut per comitis iussionem
habeant uel auxilium ·
VIII · De
abbatibus ab episcopis electis ·
VIII De his qui nouiter monasteria
ingrediuntur qualiter prohibentur ˙
TITULUM · II · ITEM ALIA
CAPITULA
DOMNI HLOTHARII ˙
I De his qui proprietates habent et
hostem facere contemnunt ˙
II
De his qui res suas non propter paupertatem · sed ob
uitandam publicam utilitatem eclesiis delegant ·
III Ut et de predicta re in laicali
ordine similis potestas seruetur ˙
IIII
De fratribus qui in italię et romanię finibus paterne maternę succedunt hereditati et
hostem facere contemnunt ·
V De his qui in aliena potestate mobile
suum transferunt pro iustitia differenda ·
VI
De fratribus commune uiuentibus qui ob uitandam publicam
utilitatem suam nolunt diuidere hereditatem ·
VII Ut in maioribus criminibus uel
causis non recipiantur in testimonium nisi uuidrigild darii [!] ·
[fol. 71r]
VIII Ut omnes iuratores simul iurent ˙
VIIII De sacramento ante solis occasum
persoluto ·
X
De his qui se ingeniose in seruitium tradunt ˙
XI De his qui res suas sponte alicui
delegant et fraudolenter postmodum alio ignoranti uendunt ˙
XII
De pugna cum fustibus facienda ˙
XIII De fugitiuis mancipiis sine munere
reddendis ˙
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 71v]
[3]
TITULUM ·
IIII ·
ITEM ALIA
CAPITULA
DOMNI HLOTHARII
IMPERATORIS
I
· De rectoribus baptismalium ęclesiarum
II De exhibenda oboedientia et honore
episcopis ab archipresbiteris ˙
III
De solatio inpendendo et adiutorio episcopis ab
archipresbiteris iuxta quantitatem seruitii ·
IIII De senedochiorum testamentis
custodiendis ˙
V
De feminis cum presbiteris cohabitantibus ˙
VI De sinodali conuentu episcopi pro
huiuscemodi re
VII
· De monasteriis et senedochiis inordinatis atque
destructis ˙
ITEM ALIA
CAPITULA
DOMNI HLOTHARII
I De contemptoribus
excommunicatis ˙
II ·
De conseruatione emunitatum ·
III
De ordinatione rerum in ęclesiis factis et usufructu
reseruatis ˙
IIII De concessione duorum aduocatuum
episcopis et abbatissis facta ˙
V
De usurariis ab episcopo correctis et non emendatis ˙
VI De doctrina ęclesiastica neglecta uel
pene extincta ˙
VII
De conuersatione canonicorum ˙
VIII De restauratione ęclesiarum
baptismalium ˙
VIIII De decimis dandis ˙
X
De precariis a rectoribus eclesiarum inrationabiliter
factis ˙
XI Item de decimis dandis et de
correctione corruptoribus earum inpendenda ·
INCIPIUNT
CAPITULA ADMONITIONIS EUGENII PAPĘ CONSILIO ET SUB
SCRIPTIONE EPISCOPORUM FACTA
INANTEA SUNT CAPITULA
DOMNI HLOTHARII CIIII · QUĘ HIC NON SUNT SCRIPTI ·
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 72v]
[24]
ITEM INSTITUTIO DOMNI HLUDOVVICI IMPERATORIS ·
I De procuratione iustitiarum ·
II
Ut ea quę in preterito ab episcopis inuenta sunt de
ministeriis eclesiasticis omnimodis custodiantur ·
III De restauratione eclesiarum
baptismalium ·
IIII
De decimis in plebibus dandis ·
V De iudicibus
commonendis ut timorem dei habeant et iustitiam non peruertant ˙
VI
De pontibus restaurandis ·
ITEM STATUTA
DOMNI
HLUDOUUICI PRO Lege posita
I De prelocutione · [fol. 73r]
II De his qui pro iustitia dilatanda
quemlibet ad seruitium ingeniose interpellat aut pro testamento subuertendo
patronum illum habere dicit ·
III
· De his qui ad seruitium interpellati sunt infra quod
spatio dierum libertatem suam comprobent ·
IIII
· Placita ingeniosa non mutanda pro libertatem approbanda ·
V
De iudeis ab italia repellendis ˙
ITEM ALIA CAPITULA ·
I · De ordinatione inquirenda a
conditoribus monasteriorum et senedochiorum facta ·
II
De monetis a corruptoribus atque contemptoribus earum ·
III De mensuris antiquis instituendis ˙
IIII De sectatoribus usurarum ·
V
De iudicibus nobilibus sub sacramento constituendis ˙
VI De his qui necdum fidelitatem
imperatori promiserunt ˙
VII
De uillis et cortis unde regis expensa exire debet ˙
VIII De palatiis antiquis et domibus
publicis in ciuitatibus destructis ˙
VIIII
De beneficiis clericorum et uassallorum qui in palatio
deseruiunt ˙
X De restauratione baptismalium
eclesiarum et de decimis ibidem dandis ˙
XI
De ordinatione uitę et conuersationis †††††††††† canonicorum et de depredationibus episcopis
defunctis factis ˙
XII De sceleribus atque criminibus ˙
XIII · De uiis et pontibus ˙
EXPLICIUNT KAPITULA ·
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 79r]
[3]
CAPITULARE DOMINICVM DATUM
ANNO DOMINI DCCCVI AD THEODONIS VILLAM
ANNO IMPERII
DOMNI KAROLI VI ·
TITULUM · II · ITEM KAROLI DE CAUSIS
ECLESIASTICIS ·
I ·
Infra eclesiam
de lectionibus ˙
II
De cantu ut secundum ordinem
et morem romane eclesiae fiat cantatum ·
III
De
notariis ut ut [!] unusquisque episcopus aut abbas uel comes suum notarium
habeant ˙
IIII
De ceteris disciplinis eclesię ut secundum canones uel
regulam fiant ˙
V
De
medicinali arte ut infantes ad hanc discere mittantur ˙
VI
De ęclesiis sine
honore manentibus absque officiis et luminariis · et de his
qui decimas
assumunt et de ęclesiis non curant · ut hoc omnimodis
emendetur et de
altaribus ut non superflua sint in ęclesiis ˙
VII
De
laicis ut nouiter conuersis · ne antequam sua pleniter discant ad alia negotia
mittantur ˙
De scribis ut non uitiose scribant ˙
VIIII ·
De
computo ut ueraciter discant ˙
X
De
his qui seculum relinquunt propter seruitium inpendendum · et tunc neutrum
faciunt · ut unum et duobus eligant ut pleniter aut secundum canonicam aut
secundum regularem institutionem uiuant · aut seruitium dominicum faciant ˙
XI
De seruis propriis uel ancillis ut non amplius tundantur
uel uelentur nisi secundum mensuram et ut ibi satis fiat et uillę non sint
desolatę
XII
De
congregationibus superfluis ut nullatenus fiant sed tantos congreget · quantis
subsidium dare potest ˙
XIII
De his qui non fiunt secundum regulam
preparati ut deinceps emendentur ˙
Vt
infantilię aetatis puellę non uellentur antequam ille eligere sciant quid
uelint salua canonica auctoritate ˙
XV
Vt laici non sint prepositi monachorum infra
monasteria · nec archidiaconi sint laici ·
XVI
De
incestuosis ut canonice examinentur · et nec propter alicuius amicitiam quidam relaxentur quidam restringantur ˙
TITULUM · III · ITEM
KAROLI GENERALITER AD OMNES ·
· I ·
De pace ut omnes qui pro aliquo scelere
rebelles sunt constrin†gantur
II
De
iniustitiis eclesiarum dei uiduarum orfanorum et pupillorum ut in publicis
iuditiis non despiciantur clamantes sed diligenter audiantur · [fol. 79v]
III
De
iustitiis regalibus ut pleniter inquisite fiant ˙
IIII
De hoc si euenerit fames clades aut inęqualitas aeris uel
alia qualiscumque
tribulatio · u
t non expectetur edictum dominicum · sed statim
deprecetur dei misericordia ·
et in
presenti anno de famis inopia ut suos quisque
adiuuet prout potest · et ne
mo suam anonam nimis care uendat · et ne foras
imperium nostrum uendatur aliquid
alimoniae ˙
††††††††††††††††††††
V
De armis infra
patriam non portandis id est scutis et lanceis uel loricis · Si faidosus quis
fuerit discutiatur et tunc e duobus quis contrarius sit ut pacati sint
constringantur ad pacem etiamsi noluerint ˙ Et si aliter pacificari nolunt
adducantur in nostram pręsentiam · Et si aliquem post pacificationem occiderit
conponat illum · Et manum per quam iurauit absque ulla redemptione perdat et
insuper bannum dominicum soluat · Et ut serui lanceas non portent · et qui inuentus fuerit post bannum hasta frangatur in dorso eius ·
VI
De armatura in exercitu sicut antea in
alio capitulare mandauimus ita seruetur · Et insuper omnis homo de duodecim
mansis brunniam habebat · Qui uero bruniam habet et eam secum non dixerit omne
beneficium cum brunnia perdat ˙
VII
De negotiatoribus qui partibus sclauorum et
auarorum pergunt quousque procedere
debeant id partibus saxonię usque ad bardenuuich · ubi
preuideat
arethi et ad
kesla ubi madalgundus
preuideat · ad magadopuruch
preuideat
atto ·
ad hernesfurt
preuideat
madalgau
dus
·
et ad chalazstat similiter · ad forache
in ad breempert · et ad reganespuruch
preuidea [!]
aotolfus · ad lauoriacam
uuarnarius · ut arma et brunnias non ducant ad uendendum ·
Quod si inuenti
fuerint portantes · omnis substantias eorum auferatur ab eis ·
dimidia quidem
pars partibus palatii · Alia uero medietas inter iamdictos
missos et uenditorem
diuidatur ˙
VIII ·
De
clamatoribus quidem uel causedicis · qui nec iudicio scauinorum adquiescere
et
bla
bsphemare
uolunt antiqua consuetudo seruetur · id est ut in
custodia
recludantur · donec unum e duobus faciant · Et si ad palatium pro hac
re proclamaue
rint · et litteras detulerint · non quidem credantur ·
nec tunc tamen in carcerem
mittantur · sed cum custodia et cum ipsis litteris ad palatium nostrum remittantur ·
et ibi discutiantur
ut dignum est ·
VIIII
De iuramento ut nulli alteri per
sacramentum fidelitas promittantur nisi nobis ·
[fol. 80r] et
unicuique proprio
seniori · ad utilitatem nostram et sui senioris · excepto his
sacramentis quę
iustę secundum legem alteri ab altero debentur ˙ Infantes qui ante
non
potuerunt propter iuuenilem aetatem iurare · modo fidelitatem promittant ·
X
De
conspirationibus uero quicumque facere presumpserit ·
et sacramento quicumque conspirationem firmauerint ut triplici ratione
iudicentur · Primo ut ubicumque
aliquod malum propter hoc perpetratum fuerit · auctores facti interficiantur ˙
Adiutores uero eorum singuli alter ab altero flagellentur et
nares sibi inuicem precidant ˙
Ubi uero nihil mali perpetratum est · similiter quidem
inter se flagellentur · et capillos sibi inuicem detondant ˙ Si uero per
dextras aliqua conspiratio firmata fuerit · si liberi sunt aut iurent cum
idoneis iuratoribus quod hoc pro malo non fecissent ˙ Et si hoc facere non
potuerint secundum suam legem componant ˙ Si uero serui sunt
flagellentur · et ut de cetero in regno nostro nulla huiusmodi
conspiratione nec per sacramentum neque sine sacramento fiat ·
XI
De periuriis ut caueantur · et non admittantur testes ad
iuramentum antequam discutiantur · et si aliter discuti non possunt
ab inuicem separati singulariter inquirantur Et non solum accusatori liceat
testes eligere absente suo causatore · et omnino nullus nisi ieiunus ad iuramentum
uel a testimonium admitatur ˙ Et ille
qui ad testimonium adducitur · si refutatur · dicat illi qui eum
refutat · et probet quare illum recipere nolet ˙ Et de ipso pago non de altero
testes eligantur · nisi forte longius extra comitatum causa sit inquirenda ·
et si quis conuictus fuerit periurii perdat manum aut redimat ·
XII ·
De aduocatis uicedominis · uicariis ·
centenariis · prauis ut tollantur · et tales eligantur · qui et sciant et
uelint iuste causas discernere et terminare · Et quisquis prauus inuentus
fuerit nobis pro certo nuntiet ˙
XIII
De teloneis placet nobis ita · Ut antiqua et iusta telonea
a negotiatoribus exigantur · tam de pontibus quam de nauigiis seu mercatis ·
Noua uero siue
iniusta ubi uel funes tenduntur uel uero cum nauibus sub pontibus transitur ·
seu his similia in quibus nullum adiutorium iterantibus pręstatur ut
non exigantur ˙ Similiter etiam nec de his · qui sine negotiandi causa
substantiam suam de una domo sua ad aliam aut ad palatium aut in exercitum
ducunt ˙ Si quid uero fuerit unde dubitetur · ad placitum nostrum quod cum
missis nostris habituri sumus interrogetur ˙
XIIII
De fugitiuis clericis siue laicis uel
etiam feminis sicut iam in alio capitulari [fol. 80v] nostro precepimus ita
seruetur ˙
XV
De liberis
hominibus qui ad seruitium dei se tradere uolunt ut prius hoc non faciant quam
a nobis licentiam postulent ˙ Hoc ideo quia audiuimus aliquos ex illis non tam
causa deuotionis quam exercitus siue alia functione regali
fugiendo · quosdam uero cupiditatis causa ab his qui res illorum concupiscunt
circumuentos audiuimus et hoc ideo fieri prohibemus ·
XVI
De
oppressione pauperum liberorum hominum ut non fiant a potentioribus · pro
aliquo malo ingenio contra iustitiam oppressi · ita ut coacti res suas uendant
aut tradant ˙ Ideo hęc ut supra et hic de liberis hominibus diximus · ne forte
parentes contra iustitiam fiant exheredati · et regale obsequium
minuatur · et ipsi heredes propter indigentiam mendici uel latrones
seu malefactores efficiantur · Et ut sepius
non fiant moniti ad placitum · nisi sicut in alio capitulari
pręcepimus ˙
XVII ·
De eclesiis seu
sanctis nouiter sine auctoritate inuentis nisi episcopo probante minime uenerentur · salua etiam de hoc et de omnibus eclesiis canonica auctoritate ·
XVIII
De falsis monetis quia in multis locis
contra iustitiam et contra edictum fiunt · uolumus ut in nullo alio loco
moneta sit nisi in palatio nostro · nisi forte iterum aliter a nobis fuerit
ordinatum ˙ Illi tamen denarii qui modo monetati sunt si pensantes et meri
fuerint habeantur ˙
XVIIII ·
De heribanno uolumus ut missi nostri hoc fideliter exigant
absque illius
personę gratia blanditia seu terrore secundum
iussionem nostram id est ut de homine
habenti libras · VI · in auro in argento
brunniis aeramento pannis integris
caballis bubus ouibus uaccis uel alio
peculio · ita ut uxores eorum uel infantes
non fiant dispoliati pro hac re de
uestimentis eorum accipiat legitimum hari
bannum id est libras · III · Qui uero non habuerit amplius in supra
scripto pretio ualente nisi
libras · III ·
solidi · XXX · ab eo exigantur ˙ Qui autem
non habuerit amplius nisi duas
libras decem
solidi exsoluat ˙ Si uero non nisi unam
libra habuerit
solidi · V · ita ut iterum se ualeat preparare ad dei seruitium et
nostram
utilitatem ˙ Et missi nostri caueant et diligenter inquirant · ne per
aliquod
malum ingenium nostr
am subtrahant iustitiam alteri tradendo aut commendando ˙
XX
Census regalis undecumque legitimę
exiebat uolumus ut inde soluatur siue de propria persona hominis siue de rebus ˙ [fol. 81r]
XXI ·
De latronibus sicut
iam ante in alio capitulare commendauimus ita maneat
XXII ·
De
liberis hominibus qui uxores de fiscis regalibus habent · et feminis quę
liberę sunt et homines similiter fiscalinos regios habent aut accipiunt · ut
de hereditate parentum uel de causa querenda nec de testimonio pro hac re
abiciantur ˙ Sed talis etiam nobis in hac causa honor seruetur · qualis et
antecessoribus nostris regibus uel imperatoribus seruatus esse cognoscitur
XXIII ·
Volumus et ita missis nostris mandare precepimus ut in
ęclesiis libri canonici ueraces habeantur · sicut iam in alio capitulare
sepius mandauimus ˙
XXIIII ·
[BK 60 c. 2 BK 60 c. 3 BK 60 c. 4]
Vt laici symbolum et orationem dominicam
pleniter discant ˙
Comites quoque
et
centenarii et ceteri nobiles uiri legem suam
pleniter discant sicut in alio
loco decretum est ˙
Pręcipimus autem missis
nostris ut ea quę a multis iam annis
per capitularios nostros in toto regno
nostro mandauimus agere discere · obser
uare uel in consuetudine
habere · ut hęc omnia nunc diligenter inquirant ·
et omnino innouare ad
seruitium dei et ad utilitatem nostram uel ad omnium
christianorum
†
hominum profectum innouare studeant · et quantum domino donante
preualent · ad
perfectum usque perducant · et nobis omnino annuntient
quis inde certamen
bonum hoc adimplere habuisset · ut a deo et a nobis
gratum habeat ˙ Qui autem
neglegens inde fuerit talem disciplinam percipiat ·
qualem talis sit
contemptor percipere dignus · ita ut ceteri metum habe
habeant amplius ˙
INCIPIT EPISTOLA
KAROLI
[BK 103 Prolog BK 103 Abschnitt A BK 103 Abschnitt B]
IN nomine patris et filii et spiritus
sancti Karolus serenissimus augustus a deo
coronatus
magnus et pacificus imperator · romanum gubernans imperium
qui
et per misericordiam dei rex francorum et langobardorum
dilectissimo filio nostro
pipino glorioso regi sempiternam in domino salutem ˙
Peruenit ad aures
clementię nostrę quod aliqui duces et eorum iuniores gastaldii uicarii · cente
narii · seu reliqui ministeriales · falconarii · uenatores et ceteri
per sin
gula territoria habitantes ad discurrentes mansionaticos et
parua
redos accipiant · non solum super liberos homines · sed
etiam in eclesias dei monaste
ria uidelicet uirorum ac puellarum et
senedochia atque per diuersas plebes ·
et super reliquos seruientes eclesię ·
et insuper homines atque seruientes ęclesiarum
dei in eorum opera · id est in
uineis et
campis seu pratis necnon et in eorum
aedificiis illos faciant
operare et carnaticos et uinum contra
[fol. 81v] omnem
iustitiam ab eis exactari non cessant ˙ Et multas oppressiones patiuntur
ipse
eclesiae dei uel seruientes earum ˙ Ideoque karissime fili has litteras ad tuam
dilec
tionem direximus · ut hanc causam diligenter ac prudenter
inquirere facias ˙
Et si uerum est quod ita factum sit · deinceps omnimodis
emendare et corrigere
studeas · quatenus in diebus nostris ac tuis pax
eclesiarum dei siue illarum seruientium
in omnibus conseruetur et ut merces
copiosa nobis ac tibi exinde iugiter acrescat ·
Audiuimus etiam quod quedam capitula quę in lege scribi
iussimus per aliqua loca
aliqui ex nostris ac uestris dicunt quod nos
nequaquam illis hanc causam ad notitiam
per
no
smetipsos
esse dictam habeamus · Et ideo nolunt e
a
oboedire nec con
sentire neque pro lege tenere ˙ Tu nosti quomodo uel
qualiter tecum locuti fuimus
de ipsis capitulis · et ideo monemus tuam
amabilem dilectionem · ut per uniuersum
regnum tibi a deo
commissum ea nota facias et oboedire atque inplere pręcipias ˙
De episcopis et sacerdotibus occisis sicut statutum
habuimus · et de reliquis quibuslibet
causis ˙ Verumtamen de
presbiteris uidetur nobis · si
liber
natus est per triplam compo
sitionem secundum suam legem · fiat
compositus ˙ Et si plagatus fuerit secundum qualitatem
uel
quantitatem plagarum uel disciplinę tripla compositione emendetur ab
eo qui hoc
perpetratus fuerit ˙ Si autem presbiter seruus natus
fuit · secundum illius natiuitatem tripla
compositione soluatur in plagis et disciplinis · et de diaconibus similiter
fiat ·
His expletis ˙ bene uale semper in domino karissime fili ˙
Item eiusdem alia
epistola ˙
[BK 97 Prolog BK 97 BK 97 Epilog]
Karolus
gratia dei rex francorum et langobardorum ac
patricius romanorum ·
dilectis comitibus
se [!] iudicibus et uassis nostris uicariis centenariis
uel omnibus
missis nostris et agentibus
Cognoscat utilitas uestra
quia resonuit in auribus
nostris quorumdam presumptio non modica · quod non
ita obtemperetis pontificibus
uestris seu sacerdotibus quemadmodum canonum et
legum continetur auctoritas ·
ita ut presbiteros nescio qua
temeritate presentari episcopis denegetis insuper et aliorum
clericos usurpare
non pertimescatis · et absque consensu episcopi in uestras eclesias
mittere
aud
[ea]tis · necnon et in uestris ministeriis pontifices
nostros talem
potestatem habere non permittatis qualem rectitudo eclesiastica
docet ˙ Insuper
nonas et decimas uel census inproba cupiditate de eclesiis
unde ipsa benefi
cia sunt abstrahere nitimini · Et pręcariis de ipsis
rebus sicut a nobis
dudum in nostr
[o] capitulare institutum
est accipere neglegitis et ipsam
sanctam dei eclesiam una cum ipsis episcopis
uel abbatibus emendare iuxta uires uestras
[fol. 82r] denegetis ˙ Quapropter nos
una cum consensu episcoporum nostrorum abbatum necnon et aliorum
sacerdotum
hęc instituta partibus
uestris direximus · precipientes enim
iubemus ut nullus quislibet ex fidelibus nostris
a
minimo usque ad ma
ximum in his quę ad deum pertinent episcopo suo
inoboediens parere audeat de supra
dictis capitulis seu aliis
eruditionibus ad illorum ministeria pertinentibus sed cum
bona uoluntate et
omni mansuetudinis subiectione unusquisque sacerdoti
s
suo propter deum et pacis studium obtemperare studeat ˙ Si quis autem quod
absit
ullus ex uobis de nonis et decimis censibusque reddendis atque
precariis renouandis
neglegens apparuerit et inportunis
episcopis nostris de his quę ad ministerium
illorum pertinere noscuntur uel
sicut in capitulare dudum a nobis f
actum
conti
netur
contradicere presumpserit · sciat se procul dubio nisi se cito
correxe
rit · in conspectu nostro exinde deducere ad rationem ˙
Et ut has litteras
certius credatis · de anulo nostro subter eas decreuimus roborare ˙
TITULUM · IIII · ITEM
KAROLI DE CURIS ET CAUSIS ECLESIASTICIS
ADSUMENDIS ATQUE CUSTODIENDIS
I ·
De exenodochiis iussit ut quicumque
senedochia habent · si ita pauperes pascere uoluerint et consilium facere
quomodo a antea fuit · habeant ipsa senedochia et regant ordinabiliter ˙ Si
hoc facere noluerint · dimittant ipsa · et per tales homines inantea sint
gubernata qualiter deo et nobis exinde [co]mplaceant
II
De
eclesiis baptismalibus ut null[ate]nus eas laici homines tenere
debeant sed per sacerdotes fiant sicut ordo est gubernatę et canonica
instituta sententia ˙ Et neque illi pagenses neglegentiam habeant de hoc quod
ibidem facere debent · et illi sacerdotes eas sic regant quomodo canonicus
ordo exposcit ·
III ·
De aduocatis sacerdotu[m] uolumus ut pro
eclesiastico honore et pro illorum reuerentia aduocatos habeant ·
IIII ·
De diuersis generationum hominibus qui in
italia manent uolumus ut ubicumque culpa contigerit
unde faida crescere potest pro satisfactione hominis illius contra
quem culpauit · secundum ipsius legem cu[i]
neglegentiam commisit ei emendet ˙ De uero
st[at]u ingenuitatis aut aliis querelis unusquisque
secundum suam legem semetipsum defendat ˙ [fol. 82v]
V
De
monasteriis et senedochiis quę per diuersos comitatus esse regulares uidentur
ut regalia sint et quicumque ea habere uoluerit per beneficium domni regis
habeat ˙
VI
De rebus foris factis per diuersos comitatus uolumus ut ad
palatium pertineant ·
VII
Si cuius res in elemosina datę sunt · et ipse mortuus
fuerit antequam
eas dispenset · tunc missus dom
nicus
una cum
episcopo parroechię illius
conredet [!] qualiter in domni regis mercede ipsa elemosina facta fiat
et infra XXX noctes impleta sit ˙
VIII
De filia cuius pater
per manus erogatoris omnes seruos suos iussit fieri liberos · et quia contra
legem esse uidetur · instituimus ut ipsa filia in tertiam portionem de
prefatis seruis iterum introire possit ·
VIIII
Placuit inserere ut ubi lex est pręcellatur
consuetudine · et nulla consuetudo preponatur legi ˙
X
Placuit etiam e nobis ut quęcumque
femina per potestatem habet · per comeatum uiri sui res suas uendere habeat
potestatem et donare ·
XI
De mancipiis palatii nostri et eclesiarum
nolumus mundium recipere · sed ipsa nostra mancipia habere ·
XII ·
Vt nullus ad ma
llum
uel ad
placitum infra patriam arma id est scutum
nec lanceam portet ˙
De latronibus
XIII
Quicumque latroni mansionem dederit · si francus est cum XII · similibus francis iuret · quod latronem eum fuisse non
sciret · licet pater eius sit uel frater aut propinquus ˙ Si hoc iurare non
potuerit · et ab aliquo conuictus fuerit quod latronem in hospitio susceperit · quasi latro et infidelis iudicetur ˙ Quia qui latro est infidelis est noster
et francorum · et qui illum suscepit · similis est illi ˙ Si autem
audiuit quod latro fuisset et tamen non sciuit pro firmiter · aut iuret solus
quod numquam eum audisset nec per ueritatem nec per mendacium latronem · Aut
sit paratus · si ille de latrocinio postea conuictus fuerit ut
similiter damnetur ˙
XIIII ·
[BK 67 c. 3 BK 67 c. 4 BK 67 c. 5 BK 67 c. 6]
Ut nullus comparet caballum bouem iumentam uel alia res
nisi illum
hominem cognoscat qui ei uendidit aut de quo pago est uel ubi manet
[fol. 83r] aut
quis est eius
senior ˙
De aduen
titiis
˙ De aduenticiis ut cum
missi nostri ad placitum nostrum uenerint habeant descriptum quanti aduen
ticii sunt in eorum missatico et de quo pago sunt et nomina eorum et
qui sunt eorum
seniores ˙
Similiter direximus missos in aquitaniam et langobardiam
ut omnes fugitiuos et aduenticios ad nostrum placitum adducant ˙
Qui
cumque ista capitula habet aliis missis ea
transmittat qui non habent ut nulla
excusatio de ignorantia fiat · et hoc
missi nostri omnimodo ante nati
uitatem domini omnibus cognitum
faciant ·
XV
De falsis testibus ut non recipiantur ˙
XVI
Ut nullus pręsummat per uitam regis et filiorum eius iurare ·
XVII ·
De iterantibus qui ad palatium aut alicubi pergunt ut eos
cum collecta nemo sit ausus asalire ˙
XVIII ·
Ut nemo alterius
herbam defensionis tempore tollere presummat nisi in hoste
pergendum aut missus sit si aliter facere presummit emendet ˙
XVIIII
De mancipiis quę uenduntur ut in presentia
episcopi uel comitis sit aut in presentia archidiaconi et centenarii
siue uicedomini aut iudicis · comitis aut ante bene nota testimonia et foris
marcha nemo mancipium uendat ˙ Qui hoc fecerit tantas uices bannum soluat
quanta mancipia uendidit ˙ Et si non habet pretium in
uuadio pro seruo semetipsum comiti donet usque dum ipsos bannos soluat ˙
XX
De brunniis ut nullus foris nostro regno uendere presummat ·
XXI
Si comes in suo ministerio iustitiam non fecerint missum
nostrum de sua causa soniare faciat usque dum iustitię ibidem factę fuerint ˙
Et si uassi nostri iustitias non fecerint · tunc et comes et missus
in ipsius casa resideant et de suo uiuant quousque iustitias faciant ˙
XXII ·
Si quis pro faida pretium recipere non uult
tunc ad nos transmittatur · ut nos eum dirigamus ubi damnum minime possit ˙
Simili modo et qui pro faida pretium soluere noluerit nec iustitiam exinde
facere in talem locum mitte eum uolumus ut per eundem maius damnum non
adcrescat ˙
XXIII
De latronibus ita precipimus obseruandum ·
ut pro prima uice non moriantur · sed oculum perdant ˙ De secunda uero culpa
nasus ipsius latronis capuletur ˙ De tertia uero culpa si non emendauerit
moriatur ˙
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 86v]
[12]
· TITULUM · VII · ITEM IUSSA KAROLI
PER UNIUERSUM REGNUM EPISCOPIS ABBATIBUS
PRESBITERIS PERTINENTIA
I ·
Omnes eclesiasticos de eorum eruditione et doctrina
diligenter examinare · et in eadem examinatione nos quamuis imperiti simus per
prouinciam istam · et non solum ęclesiasticorum dogma · sed etiam
laicorum inuestigare iussa sunt nutrimenta uel beniuolentia sanctę
exercende iustitiae ˙
II
Primo qualiter unusquisque ęclesiasticus
siue episcopus seu abbas uel presbiter omnesque canonici uel
monachi suum habeant officium preparatum quisque neglectum · quidue
emendationi condignum ut his qui bene nouerit officium suum
gratias exinde habeat et in melius semper proficere
suadetur ˙ Qui autem neglegens aut desidiosus inde fit condigna satisfactione
usque ad emendationem congruam constringatur ˙
III
Qualiterque presbiteri psalmos habeant ·
qualiterque cursum suum siue diurnum uel nocturnum adimplere secundum romanum
usum preualeant ˙
IIII
Quomodo catecuminos de fide christiana
instruere soleant ac deinde quo
modo missas speciales siue pro defunctis uel etiam pro uiuis sciant
commutare
rationabiliter secundum utrumque sexum siue in singulari numero siue in
plurali ˙
V
Similiter et in doctrina populorum et in officio
predicandi necnon et confessione peccatorum qualiter eos
agere doceant · qualiter eis remedium peccatorum imponere sciant uel
procurrent ˙
VI
Super omnia autem de eorum conuersatione
et castitate q
uomodo
formam
et exemplum prebeat christianis ˙
[fol. 87r]
VII
Quomodo oboedientes sint episcopis suis · qua uerecundia
et pace uel caritate inter se inuicem uiuant ˙
RELIQUO POPULO ˙
VIII
Et ut sciant episcopos suos pia
sollicitudine sibi humiliter
pręesse debere · non tyrannicam in ei se uindicare potentiam · sed ita
subditis suis sibi oboedire cupiant · ita etiam et ipsi sollicite cauere procurrent · ne iniuste
aliquem uel iracundia commoti absque ratione
affligere audeant · sed consortes eorum se esse considerent · et
magis debent studere amare quam timere ˙
VIIII ·
Deinde preceptum est de
fide sua pleniter unumquemque examinare qualiter uel ipsi credant uel alios
credere doceant ˙
X ·
Similiter et orationem dominicam quomodo intellegant et
ipsam orationem uel symboli sensum pleniter discant · et sibimet ipsis sciant · et aliis insinuare preualeant ˙
XI
Vt canones et librum pastoralem necnon et
homelias ad eruditionem populi diebus singulis festiuitatum congruentiam
discant ˙
XII ·
Vt nullus tonsus sine canonica sit uita uel regulari ·
nullusque absolutus sine magisterio episcopali uel presbiter
aut diaconus uel abbas · quia displicere deo nouimus eos qui sine
diciplina uel magisterio sunt ˙
XIII ·
Vt nullus ex laicis
presbiterum uel diaconem seu clericum secum habere
presummat
uel ad eclesias suas ordinare absque licentiam seu examinatione episcopi sui ·
ut ipse
sciat si recte possit appellari
clericus aut presbiter et sit absque reprehensione ˙
XIIII ·
Omnibus omnino christianis iubetur simbolum et orationem
dominicam discere ˙
XV ·
Vt nullus infantem uel alium ex paganis de
fonte sacro suscipiat · antequam simbolum et orationem dominicam
presbitero suo reddat ˙
XVI ·
Vt incestas nuptias omnino uitare doceantur · et abstinere
a fornicatione · homicidio · furto · periurio · maleficio · ab auguriis et
incantationibus uel sacrilegio ebrietate et conuitio · rapina · odio
uel inuidia · et sanctam communionem
digne excipiant ˙
XVII
Vt nemo ex eclesiasticis ulla umquam
occasione extra canonicam uel regularem licentiam aliquid agere pręsummat
XVIII ·
Deinde omnino monachis dei uerbo preceptum
est et domini nostri omniumque optimatum suorum iussum atque decretum est · ut
nullus monachus secularibus negotiis amplius occupetur quam in synodo calcidonensi decretum est ˙
XVIIII
Qui uere et sincere singularem sectantur
uitam
competenter
honorentur ˙ [fol. 87v] Quam
uero quidam utentes habitum monachi ęclesiastica negotia ciuiliaquę
conturbant · circumeuntes indifferenter urbes necnon et monasteria sibi
instituere temptantes ˙ Placuit nullum quidem usquam aedificare aut construere
monasterium uel oratorii domum preter conscientiam ciuitatis episcopi ˙ Monachos uero per unamquamque ciuitatem aut regionem subiectos esse episcopo · et quietem diligere et intentos esse · tantummodo ieiunio et
orationi in locis quibus renuntiauerunt sęculo permanentes · nec eclesiasticis
uero nec sęcularibus negotiis communicent uel in aliquo sint
molesti propria monasteria deserentes ˙
XX
Vt comites
pupillorum et orfanorum causas primum audiant · et in uenationem non uadant
illo die quando placitum debent custodire nec ad pastum ˙
XXI
De sacramentis fidelitatis causa quod
nobis et filiis nostris iurare debent · quod his uerbis contestari debent sic · Promitto ego ille partibus domini mei Karoli
regis et filiorum eius quia fidelis sum et ero diebus uitę meę sine fraude et
malo ingenio ˙
XXII
De monasteriis minutis ubi nonnanes sine regula sedent ·
uolumus ut
in
uno
loco congregatio fiat regularis · et episcopus preuideat ubi fieri possit · et ut nulla
abbatissa foris monasterio exire pręsummat sine nostra iussione · nec sibi
subditas facere permittat et earum claustra sit bene firmata · et
nullatenus
ibi uuinileodus scribere uel mittere presummat · et
de pallore earum propter
sanguinum nouationem ˙
XXIII ·
De tabulis uel codicibus requirendis et ut
nullus in psalterio uel in euangelio uel in aliis rebus sortire
presummat nec diuinationes aliquas obseruare ˙
XXIIII
Vt nullus glorietur per iniustam rationem aut conquirere
aliquid aut continere ˙
XXV
Vt ille disciplinę quę propter legem
conseruandam sunt constitutę · propter · pręmia non dimittantur ˙
XXVI
Placuit nobis ut nullus comes nec eorum iuniores
nullatenus presummant alicui homini sua testimonia tollere aut
abstrahere sed permittant eum habere ipsa testimonia qui ea potest conquirere
atque rogare ˙ Et si aliquis contra hoc facere pręsumpserit · nostra est
uoluntas ut ipsi in nostra ueniant presentia · et ibidem talem
accipiant sententiam quomodo nostra fuerit uoluntas ad iudicandum ˙
XXVII
Stetit nobis de illis hominibus
langobardis ut licentiam habeant se commendandi
cui uoluerint si commendati non sunt · sicut a tempore
langobardorum fecerunt · in tantum ut suo comiti faciant
rationabiliter quod debent · [fol. 88r]
XXVIII
Vt nullus alteri presummat suas res aut
aliam causam sine iuditio tollere
aut inuadere · et qui hoc facere
presumpserit ad par
tem
nostram exinde bannum
nostrum componat ˙
XXVIIII
Nemini liceat seruum suum
pro damno ab illo cuilibet inlato dimittere · sed iuxta
qualitatem damni dominus pro illo respondeat · uel eum in
compositione aut ad poenam petitoris offerat ˙ Si autem
seruus pro perpetrato scelere fugerit · ita ut a domino poenitus inueniri non
possit · sacramento se dominus eius excusare studeat quod hoc sue uoluntatis
nec conscientię fugisset quod seruus eius tale facinus commisit ˙
ITEM ALIA CAPITULA ·
In nomine domini nostri iesu christi anno feliciter
undecimo regni domni nostri Karoli gloriosissimi
regis in mense martio facto capitulare · qualiter congregatis in
unum synodali concilio episcopis abbatibus uirisque illustribus
comitibus una cum piissimo domino nostro secundum dei uoluntatem de causis oportunis
consenserunt decretum ˙
TITULUM · VIII · ITEM KAROLI ˙
DE METROPOLITANIS ·
I
Et suffraganei episcopi
secundum canones subiecti sint metropolitanis
et ea quę erga ministerium illorum emendanda cognoscunt libenti animo emendent
atque corrigant ˙
II
De episcopis ubi presentes ordinati non
sunt sine tarditate ordinentur ·
III
De monasteriis quę regularia
fuerunt ut secundum regulam uiuant · necnon et mo
nasteria
puellarum ordinem sanctum custodiant et unaquęque abbatissa in suo
monasterio
sine intermissione resideat ˙
IIII ·
Vt episcopi de presbiteris et clericis
infra illorum parroechia potestatem habeant secundum canones ˙
V
Vt episcopi de incestuosis hominibus
emendandi licentiam habeant seu et de uiduis infra sua parroechia
potestatem habeant corrigendum ˙
VI
Vt nulli liceat alterius clericum recipere aut ordinare in
aliquo gradu ·
VII
De decimis ut unusquisque suam decimam
donet atque per iussionem pontificis dispensetur ˙
VIII
Vt homicidas aut ceteros reos qui legibus mori debent si
ad eclesiam confugerint non excusentur neque eisdem uictus detur ˙
VIIII
Vt latrones de infra immunitate illi
iudicis ad comitis placita presententur · et qui hoc non
fecerit beneficium et honorem perdat ˙ Similiter et uassus noster si hoc non
adimpleuerit beneficium et honorem perdat · et qui beneficium non habuerit
bannum soluat ·
X
De eo qui periurium fecerit · sine ulla redemptione manum
perdat quod si accusator contendere uoluerit de ipso periurio stent ad crucem · et si iurator uicerit [fol. 88v] legem suam accusator emendet · Hęc uero de
minoribus causis obseruandis · de maioribus uero rebus aut de statu
ingenuitatis secundum legem custodiant ·
XI
De uindicta et iudicio in latronibus facto · episcoporum
iudicio absque peccato comitis esse dicunt · ita tamen ut absque inuidia aut
occasione mala et nihil aliud ibi interponatur nisi uera iustitia ad
perficiendum ˙ Et si per odium aut malum ingenium nisi per iustitia facienda
hominem diffecerit · honorem suum perdat · et legibus contra quem iniuste
fecit · secundum poenam quam intulit emendet ˙
XII ·
Vt quę bonę memorie genitor noster in suis
placitis constituit · sic nos conseruare uolumus ˙
XIII
De rebus uero eclesiarum unde nunc censiones exeunt decima
et nona sint soluta ·
et unde antea non
exierunt similiter nona et decima dentur · atque de casatis · L ·
solidum · I ·
et de casatis · XXX · medium
solidum · et de XX · tremisse et de precariis ubi modo sunt
renouentur · et ubi non sunt scribantur · et sit discretio inter
precarias de uerbo nostro
factas et inter eas quę spontanea
uoluntate de ipsis rebus eclesiarum faciunt ˙
XIIII
De truste facienda nemo pręsumatur ˙
XV
De cerariis et tabulariis atque cartulariis sicut de
lon†go
tempore fuit ita obseruetur ˙
XVI
De sacramentis · per geldonia inuicem
coniurantibus ut nemo facere pręsummat · al[i]o uero modo de
illorum elemosinis aut de incendio aut de naufragio quamuis
conuenientiam faciant · nemo in hoc iurare
presummat ˙
XVII
De teloneis qui iam antea furmati
fuerunt nemo tollat nisi ibi ubi antiquo
tempore fuit consuetudo ˙
XVIIII
Item placuit de sanctimonialibus
mulieribus qui se copulauerunt uiris aut
adulterio se
polluerunt ut disiungantur et intrent in monasteria tam uiri
quamque et feminę · cum rebus suis et cum illa compositione quam in publico dare
debuerunt uel mundoaldo eius ˙ De illis uero uiris paupertinis qui nihil
habent · ut supra et ipsi disiungantur et si res non habent qualiter in monasterio
uiuant · parentes proximi eos nutriant · et caueant iterum non peccent ·
Quod si amplius in ipso mala accesserint mundoaldo eius
sit culpabilis
solidos
XXX · et ipsa intret in
manasterium [!] cum poena quę mundoaldo eius
obliga
uerat · et cum illa compositione adulterii sui ˙ Ancilla
uero quę cum uo
luntate domini sui uestem religiosam susceperit et
postmodum adultera
uerit aut maritum duxerit si dominus eius
culpabilis
solidum · I ·
[fol. 89r]
EPISTOLA
KAROLI REGIS ·
In nomine domini nostri iesu christi · Karolus diuino nutu
coronatus romanorum regens imperium
serenissimus augustus · omnibus ducibus
comitibus gastaldi
is
seu cunctis rei publice per prouincias italię a
nostra mansue
tudine prepositis · anno ab
incarnatione domini nostri iesu christi · DCCC · primo · in
dictione nona · anno uero regni nostri in francia ·
XXXIII · In italia · XXVIII ·
consulatus autem
nostri primo · Cum in italiam propter utilitatem
sanctę dei eclesię ac
prouinciarrum [!] disponendarum
uenissemus · et multę atque diuersę per urbes singulas ant
e
conspectum nostrum questiones tam de ęclesiasticis · quam publicis ac priuatis
rebus
discuterentur · pleraque statim ex romana seu
langobardisca lege competenti
sententia terminata sunt · quędam uero in nostri examinis arbitrio a tempus
dilata ˙ Quorum iudicialis sententia legis
aut poenitus omissa est · aut a poste
ris obliuioni tradita ˙
Quocirca nos considerantes u
tilitatem
nostram et
populi a deo
nobis concessi · ea quę ab antecessoribus nostris regibus italię in edictis
legis langobardissce ab ipsis aeditę
pretermissa sunt · iuxta rerum et temporum
considerationem
addere curauimus · scilicet ut necessaria quę legi defuerant
supplerentur · et
ut in rebus dubiis non quorumlibet iudicium arbitrium · sed
nostrae
regię auctoritatis sanctio preualeret ˙
TITULUM · VIIII · ITEM DOMNI KAROLI PRO
CONTENTIONIBUS ET CAUSIS ITALICIS DELIBERANDIS ˙
I ·
Si quis langobardus statum humanę
fragilitatis pręcogitans animę suę de rebus suis cartam donationis cuilibet
facere uoluerit · non sicut hactenus fieri solebat · ius sibi uiuendi ·
commutandi · et per aliam cartam easdem res alienandi
reseruet · sed absolute faciat unusquisque de rebus suis quod uelit · et
nouerit sibi a nostra auctoritate penitus interdictum duas de eadem re facere
donationes ˙ Sed postquam unam de rebus suis traditionem fecerit · aliam de
ipsis faciendi nullam habeat potestatem ita tamen ut usum fructum per
precariam
res traditas usque in tempus definitum possidendi · sit
concessa facultas
· II ·
Si quis liber homo contempta iussione nostra ceteris in
exercitum pergentibus
domi residere presumpserit · plenum
heribannum secundum legem francorum
id est
solidos ·
LX · sciat se debere componere ˙
Similiter et pro contemptu singulorum capitulorum
quę
per nostrę regię auctoritatis bannum promulgauimus ·
id est qui
pacem eclesiarum
dei uiduarum orfanorum et pupillorum ac minus potentium
irruperit LX ·
solidorum culpam exsoluat ˙
[fol. 89v]
III
Si quis adeo contumax aut superbus extiterit ut dimisso
exercitu absque iussu uel
licentiam regis
domum
reuertatur eo quod nos theodisca lingua
herisliz fecerit · ipse ut reus maiestatis uitę periculum incurrat · et res
eius
fisco nostro socientur ˙
IIII ·
Si quis latronem morte dignum sibi ad
occidendum traditum seruauerit et uitam indigno concesserit · medietatem damni
per quod traditus est pro latrone componat ˙ Et idem latro si
rursum in latrocinio fuerit conprehensus quod prius debuerat
capitalis sententię debitum exsoluat ·
V
Si quis alterum pręsumptiue sua sponte castrauerit · et ei
ambos testiculos amputauerit · integrum uuidrigildum suum iuxta
conditionem personę componat ˙ Si uirgam absciderit similiter ·
si unum testiculum medietatem soluat ˙ Hoc de oculis manibus ac pedibus uel de
lingua sancimus · ut si unum horum abscisum fuerit medietas uuidrigildi · si ambo integritas pro facti emendatione componatur ˙
VI
Aldiones uel aldiane ad ius publicum
pertinentes · ea lege uiuant in italia in seruitute
dominorum suorum qua fiscalini uel lides · uiuunt in francia ˙
VII ·
Si quis furem uel latronem conpręhenderit
et eum indemnem dimiserit neque illum ad pręsentiam ducis aut
commitis uel loci seruatoris qui missus comitis est adduxerit ·
et de hoc facto uel nequitia posthoc in presentia iudicum
conuictus fuerit · ipse damni aestimationem pro qua fur uel latro
conprehensus est componere cogatur ˙
VIII
[BK 57 Prolog BK 57 c. 1]
Hoc nobis precipiendum est omnibus
cognitum facere
ut infra regna christo
propitio nostra
omnibus iter agentibus nullus hospitium deneget · mansionem et
focum · similiter pastum
nullus contendere faciat excepto prato uel messe ˙
VIIII ·
Vt liberi homines nullum obsequium comitibus faciant nec
uicariis neque in prato · neque in messe · neque in
arectura [!] aut in uinea · et coniectum ullum uel
residuum non soluant excepto haribannatoribus uel his qui legationem ducunt ˙
X ·
Vt publicum baptisterium in nulla
parroechia esse debeat nisi ubi episcopus constituerit cuius parroechia est ·
nisi tantum si necessitas euenerit pro infirmitate aut pro aliqua necessitate ˙ Illi presbiteri quos episcopus in sua parroechia constituerit in
qualicumque loco euenerit licentiam habeant · ut omnino
sine baptismo non moriantur ˙
XI
De modis excommunicationum tam de clericis
quam de laicis ˙ Si quis presbiter ab episcopo suo degradatus fuerit et ipse per contemptum postea aliquid de suo officio
sine come[ato] fa[cere]
[fol. 90r] presumpserit · et postea ab episcopo suo correptus
uel excommunicatus fuerit · qui cum ipso communicauerit
scienter · sciat se esse excommunicatum ·
XII
Similiter quicumque clericus aut laicus uel
femina incestum commiserit · et ab episcopo suo
correptus se
emendare noluerit et ab ipso excommunicatus scienter sciat se
esset excom
municatum ˙ Et ut sciatis qualis modus
sit istius excommunicationis ˙ In eclesiam
debet intrare nec cum ullo christiano cibum uel potum sumere · nec
eius munera accipere
debet · uel osculum porrigere · nec in oratione se
iungere · nec salutare antequam
ab episcopo suo fuerit reconciliatus ˙ Quod si
aliquis se clamauerit · quod iniuste sit
excommunicatus licentiam habeat ad metropolitanum episcopum uenire ·
et ibidem secundum
canonicam institutionem diiudicetur · et interim suam
excommunicationem custodiat ˙
Quod si aliquis ista omnia
contempserit · et episcopus minime emendare potuerit
regis
i
[uditi]o
damnetur
XIII ·
Illud preterea per omnia
precauentes prohibere decreuimus ut nullus
presummat
ante
annos pubertatis
id est infra ętatem
puerum uel puellam in matrimonium
sociare nec in dissimili aetate · sed
coętaneos sibique consocientes · multas sepius
ex huiuscemodi nuptiali
contractu ruinas animarum factas audiuimus · et
tales forni
††cationes perpetratas quales nec inter gentes ˙ Ita plane ut cum
conti
gerit puerum adultum esse et puellam
paruulam · et e contrario si puell
a maturę
aetatis et puer sit tenere · et per uirum cognata et socrus
deprehendantur adultere ·
et propter
puellam frater uel pater pueri tanti peccati flagitio pereant inretiti · Unde
qui hęc prohibita de cetero usurpare presumpserit ab omni
ęclesiastico consortio sit
alienus · sed nec ad public
is
sit inmunis iudiciis ˙
XIIII
De coniunctione parentelę neque in quarto neque in quinto
genuculo coniungere presummat aliquis · et si quis presumpserit
a sancta communione sit alienus ˙
XV
Eclesiae uero quę [ędificantur per
sin]gula
loca nullus episcopus audeat sine dote eclesiam sacrare · queque sacratę
fuerint sint in potestate episcopi ˙ Quod si quiscumque laicus
exinde portionem querere presumpserit · ipse eclesię claudantur et
populus ipse a communione priuetur ˙
XVI
De seruo uero et liberto nisi tradatur a domino ipsius
in manu pontificis · nullus eum presummat ad sacerdotium promouere ˙
XVII ·
De eclesia
[quę antea] sacr[ata]
fuit et pro qualibet occasione · aut incendio altare
eius fuit [destructum] licentiam habeat pontifex in eadem
iterum altare [fol. 90v] construere ˙ Quod si pontifex aut pro senectute aut pro
egritudine ad ipsum sanctum locum ambulare minime potuerit tunc ille
presbiter aut qualiscumque custos per
consilium plebis ad suum pontificem altare deferat ad sacrandum · et ipse
presbiter
per auctoritatem pontificis sui in loco constituto ordinare debeat ˙ Et si
eclesia nouiter aedificata fuerit · nullus episcopus habeat licentiam sicut
superius legitur
presbiterum transmittere sed ipse pontifex pergat uirtutes conlocare
uel altaria sacrare ˙
Vt iudices siue missi
fiscales freda non exigant priusquam facinus componant ˙
Hoc quoque iubemus ut iudices supra nominati
siue fiscales de quacumque libet causa freda non exigant
priusquam facinus componatur ˙ Si quis autem pro
cupiditate ista transgressus fuerit legibus eum componat · fredum autem
non illi iudici tribuat cui culpam commisit · sed illi qui
solutionem recipit tertiam partem coram testibus fisco tribuat · ut pax
perpetua stabilis permaneat ˙
Incipiunt capitula que ad legem salicam mittenda sunt ˙
I ·
De occisione clericorum qui subdiaconum · occiderit · CCC ·
solidos
componat · qui diaconus
CCCC · qui presbiterum · DC · qui
episcopum · DCCCC · qui monachum · CCCC ·
solidis culpabilis
iudicetur ˙
II
Si quis infra immunitatem damnum aliquid
fecerit · DC ·
solidos
componat · si autem
homo furtum aut homicidium fecerit · uel quodlibet crimen
foris committens
infra immunitatem fugerit ·
mandes [!] comes episcopo uel abbati uel
uicedomino
uel qui locum episcopi uel abbatis tenuerit ut reddat ei reum · si
illi contradixe
rit et eum reddere nolu
erit
· in prima
contradictione · XV ·
solidis culpabilis
††
iudicetur · si ad secundam inquisitionem eum reddere noluerit · XXX ·
solidis sit culpabilis · si nec ad tertiam consentire uoluerit quicquid reus
damnum fecerit · totum ille qui infra inmunitatem reum tenuerit nec
reddere
uoluerit soluere cogatur ˙ Et ipse comes ueniens licentiam
habeat ipsum
hominem infra immunitatem querendi · ubicumque eum
inuenire potuerit ˙ Si
autem in prima
inquisitione comiti responsum
fuerit · quod reus infra immunitate quidem
fuisset sed fuga
lapsus fuerit · statim iuret quod ipse eum ad iustitiam
cuiuslibet
disfaciendam fugere non fecisset · et sit ei in hoc satisfactum ˙
Si autem
intranti in ipsam immunitatem comiti collecta manu quislibet
[fol. 91r] resistere temptauerit · comes hoc ad regem uel ad principem differat
ut
ibi iudicetur ut sicut ille qui infra immunitatem damnum fecit · DC ·
solidos
componere debet · ita qui comiti collecta manu resistere pręsummit
DC ·
solidis culpabilis iudicetur ˙
III
Si quis ad ęclesiam confugium fecerit in ipso atrio ipsius
eclesię pacem habeat nec sit necesse eclesiam regredi · et nullus eum inde per
uim abstrahere presummat · sed liceat ei confiteri quod fecit · et inde per
manus bonorum hominum ad discussionem in publicum perducantur ˙
IIII
Si quis hominem in iuditio iniuste contra
alium altercantem adiuuare
per malum ingenium presumpserit ·
atque inde coram iudicibus uel comite incre
patus fuerit et negare
non potuerit XV
solidis culpabilis iudicetur ˙
V
Si quis de libertate sua fuerit interpellatus et timens ne
in seruitium cadat
aliquem de propinquis suis per quem se in seruitium casurum
timet occiderit ·
id est patrem matrem · patruelem · auunculum · uel quemlibet
huiusmodi
pro
pinquitatis personam · ipse qui hoc perpetratus est moriatur · agnitio eius
et
sanguinitas in seruitium cadat ˙ Et si negauerit se illum
occidisse ·
ad nouem uomeres ignitos iuditio dei examinandus accedat ˙
VI
Qui res suas pro anima sua ad eclesiam dei
tradere uoluerit domi tradi
tionem faciat coram testibus legitimis ·
et quę hactenus in hoste factę
sunt traditiones · de quibus nulla est
quęstio stabiles permaneant ˙ Si uero
aliquis alii res
suas tradiderit et in hostem profectus fuerit · et ille cui
res traditę sunt
interim mortuus fuerit ˙ Qui res suas tradidit
cum reuersus fuerit adhibitis
testibus coram quibus traditio facta est
res suas recipiat ˙ Si
autem ipse mortuus fuerit · heredes
eius legitimi
res traditas recipiant ˙
VII
Si quis per cartam ingenuitatis a domino suo legitimam
libertatem est consecu
tus liber permaneat · si uero aliquis eum
iniuste inseruire temptauerit ·
et ille cartam ingenuitatis suę ostenderit ·
et aduersarium iniuste
se inseruire uelle comprobauerit · ille qui hoc
temptauit multam que
in cartam descripta est soluere cogatur ˙ Si uero cartam non potuerit ·
sed iam ab illo qui eum inseruire uoluerat disfacta est uuidrigildum
componat · duas partes illi quem inseruire uoluerat tertiam regi ·
[fol. 91v] et
ille iterum per pręceptum regis libertatem ipsam conquirat ˙
VIII
Liber qui se loco uuadii in alterius potestate
commiserit · et ubi constitutus fuerit damnum
aliquod cuilibet fecerit · qui eum in loco uuadii suscepit · aut
damnum soluat aut hominem · in mallo productum dimittat · perdens simul
debitum propter quod eum in uuadio suscepit et qui damnum fecit · dimissus iuxta
qualitatem regi cogatur emendare ˙ Si uero liberam feminam habuerit usque dum
pignus reddiderit et filios habuerit · liberi permaneant ·
VIIII
Si quis causam iudicatam repetere in mallo
presumpserit · ibique testibus conuic
tus fuerit ·
XV ·
solidos
componat · aut · XV · ictus ab scauinis qui causam prius
iudicauerunt
accipiat ·
X
Optimus quisque in pago uel in
ciuitat[e] in testimonium adsumatur · et cui his contra
quem testari debent nullum crimen indicere possit ˙
XI
De causis admonendis ·
de eclesiis emendandis et ubi
in uno loco plures sunt
quam necesse sit ut destruantur quę necessaria non
sunt et alia construantur ˙
XII
Vt presbiteri non ordinentur priusquam
examinentur · et ut excommunicatio passim et sine causa non fiat ˙
XIII
Et ut missi nostri
scabinos aduocatos · notarios per singula loca eligant · et
eorum nomina quando reuersi fuerint secum scriptam deferant ˙
XIIII
De his qui legem seruare contempserint · ut per
fideiussorem ad presentiam
regis deducantur ˙
XV
Vt illi qui haribannum soluere debent
coniectum faciant ad haribannatorem ˙
XVI
De fugitiuis et peregrinis · ut distringantur · et
possimus scire qui sunt et unde uenerunt ˙
XVII
Vt bauga et brunnias non dentur
negotiatoribus ˙
XVIII
De
[m]ensuris ut secundum iussionem
nostram aequales fiant ˙
XVIIII
V[t
n]on mittantur
testimonia · super uestituram domni pipini regis ·
sed talis
nobis in hac
causa honor seruetur · qualis et antecessoribus nostris et impe
ratoribus seruatus esset cognoscitur ˙
XX
Vt nullus presummat hominem ad iudicium
mittere · nisi iudicatum fuerit ˙
XXI
Vt nec colonus nec fiscalinus possint
alicubi foras mitio traditiones facere ˙
XXII
Vt liber homo qui in monasterio regulari comam deposuerit · et res suas ibidem delegauerit promissionem factam secundum regulam firmiter
teneat [fol. 92r]
XXIII
Vt omnia debita quę ad partem regis solui
debent
solidis XII · denariorum soluant
excepta freda quę in lege salica scripta
est illa eadem quo cetere composi
tiones solui
debentur
componantur ˙
XXIIII
Vt omnia quę uuadiari debent iuxta quod in lege continet
pleniter secundum legem
ipsam reuuadiatam f
iant · et postmodum uel domnus rex uel ille cuius causa est iuxta
quod ei
placuerit misericordiam faciat ·
XXV
De episcopis abbatibus et comitibus qui ad
placitum nostrum non uenerunt ·
XXVI ·
Vt nullus ebrius suam causam in mallo possit conquirere
nec testimonium dicere · nec placitum comes habeat nisi ieiunus ˙
XXVII ·
Vt nullus pręsummat alium cogere ad
bibendum nisi quod ei necesse erit ˙
XXVIII
De missis nostris discurrentibus uel ceteris hominibus
iter agentibus ut nullus
mansionem contradicere pręsummat ·
XXVIIII ·
De canibus qui in dextro armo tonsi sunt ·
qui eum habuerit cum ipso
cane in presentiam regis ueniat ˙
XXX
Vt populus interrogetur de capitulis quę in lege nouiter
addita sunt · et postquam omnes consenserint · subscriptiones et
manufirmationes suas in ipsis capitulis faciant ·
XXXI
Vt nullus ad placitum banniatur nisi qui
causam suam querere uoluerit · aut si illi alter querere debet · exceptis
scabinis · VI · qui ad omnia placita preesse debent ˙
TITULUM · II · ITEM HLUDOUUICI IMPERATORIS DE
HONORE ECLESIARUM ·
I
Si quis autem ex leui causa aut sine causa hominem in
eclesia interfecerit
de uita componat · Si uero foris rixati
fuerint · et unus alterum in eclesiam
fugerit · et ibi se defendendo eum
interfecerit si testes non habuerit cum · XII · i
[.]ratoribus legitimis per sacramentum affirmet · se deffen
†††dendo
eum interfecisse ·
et post hęc · DC · solidos ad partem eclesię quam ille
homicidio polluerat componat
et insuper bannum nostrum soluere cogatur · his
uero qui interfectus est absque com
positione iaceat ·
ac deinde secundum iudicium canonicum congruam facinori
quod amisit pęnitentiam
accipiat · Si seruus hoc commiserit iuditio
aquę feruentis
examinentur utrum hoc sponte an se defendendo
fecisset · et si se coxerit
interficiatur · Si autem non se coxerit · dominus
eius
eius iuxta
quod uuidrigild illius est ad ęclesiam persoluat · aut eum
[fol. 92v] si uoluerit
eidem eclesię tradat ˙ De eclesiastico et fiscalino et beneficiario
seruo ut
una uice uuidrigildum eius pro eo componatur · altera uice ipse
seruus ad supplicium tradatur · Hereditas tamen liberi hominis qui propter
tale facinus ad mortem fuerit iudicatus ad legitimos heredes illius per
ueniat ˙ Si in atrio eclesię cuius porta consecrata est
huiusscemodi [!]
homicidium perpetratum fuerit · simili modo emendetur uel componatur ˙
Si
uero porta eclesię non est consecrata eo modo componatur quod in
atrio
comittitur · sicut componi debet quod in immunitate
uiolata committitur ˙
II
Si quis sanguinis effusionem in eclesia fecerit cum fuste · si presbitero fecerit in triplo
componatur · duas partes eidem presbitero ·
tertiam pro fredo ad eclesiam · et insuper bannum nostrum · Similiter de
diaconibus iuxta compositionem eius in triplo cum banno nostro
componatur ˙ De subdiaconibus similiter in triplo secundum suam
compositionem et de uniuscuiusque ordinis
cleri secundum suam compositionem triplum persoluatur · et
insuper bannum nostrum · Similiter et de ictu sine sanguinis effusione de uniuscuiusque ordinis cleri · secundum suam compositionem
triplo et bannum nostrum ˙ et qui non habet unde ad eclesiam persoluat
tradat se in seruitium eidem eclesię usque dum totum debitum persoluat ·
III De uiduis et pupillis
Vt quandocumque in mallum
ante comitem uenerint · primo eorum causam audiat et definiat · et si testes
per se ad causas suas querendas habere non potuerit uel legem nescierint ·
comes illos et illas aiuuet [!] dando eis talem hominem qui rationem
eorum uel pro eis loquatur ˙
IIII ·
Qui ui
duam intra primos treginta dies
uiduitatis suę uel inuitam uel uo
lentem sibi copulauerit · bannum
nostrum id est LX · solidos in triplo componat ·
et si inuitam
eam duxit legem suam ei
componat · illi tamen qui eam rapuit
haberi non permittatur ˙
V
Qui hominem publicam penitentiam agentem
interfecerit bannum nostrum
in triplo
componat · et uuidrigildum eius proximis eius persoluat ˙
VI
Si quis res suas pro salute animę suę uel ad aliquem
uenerabilem locum uel propinquo suo uel cuilibet alteri tradere uoluerit · et
eo tempore intra ipsum comitatum fuerit · in quo res illę positę sunt ·
legitimam traditione facere studeat ˙ Quodsi eodem tempore quo illas
tradere uult · ut extra eundem comitatum fuerit · id est siue in exercitu siue
[fol. 93r] in palatio siue in quolibet loco adhibeat sibi uel de suis
parentibus uel de aliis qui eadem lege uiuant qua ipse uiuit testes idoneos ·
et si illos habere non potuerit · tunc de aliis quales sibi meliores inuenire
possit · et coram eis rerum suarum traditionem faciat et fideiussores uestitos
donet · qui ei qui illam traditionem accipit uestituram faciat ˙ Et postquam
hęc traditio ita facta fuerit · heres illius nullam de predictis
rebus ualeat facere repetitione ˙ Insuper et ipse per se
fidemiussionem faciat eiusdem uestiturę · nec heredi ulla occasio remaneat hac
traditionem immutandi · et potius necessitas incumbat illam perficiendi · et si
nondum res suas cum coheredibus suis diuisas habuit non ei hoc sit inpedimentum · sed coheres eius si sponte noluerit · aut per comitem aut per missum eius
distringatur · ut diuisionem cum illo faciat · ad quem defuncti hereditas
uoluit peruenire · et si cuilibet eclesię eam tradere rogauit · coheres eius ea
lege cum illa eclesia de predicta hereditate habeat · quam cum alio
coherede suo habere debuerat · et hoc obseruetur erga patrem et filium et
nepotem usque ad annos legitimos · postea ipse res ad immunitatem ipsius
eclesię redeant ˙
VII
Quicumque hominem aut ex leui causa aut
sine causa interfecerit uuidrigildus
eius his ad quos pertinet
componat ipse uero propter talem pręsumptionem in exilium
mittatur ad quantum
tempus nobis placuerit · res tamen suas non amittat
VIII
Volumus ut tradantur quę in lege continetur excepto
accipitre et spada quia propter illa duo aliquotiens periurium committitur ·
quando maioris prętii quam illa sint esse iurantur ˙
VIIII ·
Si quis sponsam alienam rapuerit patri aut
cui legibus esse debet cum sua
lege reddat · et quicquid cum ea tulerit semotim
unamquamque rem secundum
legem reddat · et si hoc defensor perpetrare
consenserit et raptori nihil
quęrere uoluerit · comes seculariter de unaquaque
rem freda nostra exactari
faciat · sponso uero legem suam
componat et insuper bannum nostrum id est LX · solidos soluat ·
uel in
presentia nostra comes eum aduenire faciat · et quanto tempore
nobis placuerint
in exilio maneat · et illam feminam ei habere non liceat ˙
X
Si quis cum altero de qualibet causa contentionem habuerit · et testes contra
eum per iudicium producti fuerint · si ille falsos eos
suspicatur · liceat ei alios
testes quos meliores potuerit contra eos opponere · ut ueracium testi
monium falsorum testium peruersitas superetur ˙
Quod si ambe partes testium
[fol. 93v] ita inter se dissenserint ut nullatenus
una pars alteri cedere uellit ·
eligantur duo ex ipsis · id est ex utraque
parte unus qui cum scutis et fustibus
in campo decertet · utrum pars falsitatem
utrum ueritatem suo testimonio
sequatur · et camphioni qui uictus fuerit
propter periurium quod ante pugnam
commisit dextra manus
amputetur ˙ Ceteri uero eiusdem partis testes quia
falsi
apparuerunt manus suas redimant ˙ Cuius compositionis duę partes ei
contra quem testati sunt dentur · tertia pro fredo soluatur · et in sęculari
quidem
causam huiuscemodi testimonium diuersitas campo
comprobetur ˙ In ęclesiasticis
autem causis ubi de una parte
seculare · de altera uero
seculare [!] negotium est ·
isdem modis
obseruetur ˙ Ubi uero ex utraque parte ęclesiasticum fuerit ·
rectores earundem
eclesiarum si se familiariter pacificare uellint licentiam
habeant · Si autem
de huiuscemodi pacificatione inter eos conuenire non possit
aduocati eorum in
mallo publico ad presentiam comitis ueniant · et ibi legi
timus terminus eorum contentionibus imponatur ˙ Testes uero de
qualibet
causa non aliunde quęrantur nisi de ipso comitatu in quo res unde
causa agitur
posita est · Quia non est credibile
†† ut uel de statu hominis uel de possessione
cuiuslibet per alios melius rei
ueritas cognosci ualeat quam per illos qui uici
niores sunt si tamen
contentio que inter eos exorta est in confinio duorum comitatum
fuerit liceat eis de uicina centena adiacentis comitatus ad causam suam
testes
querere ˙
XI
De proprio in bannum nostrum misso ·
cuiusque hominis
proprietas pro crimine aliquo
habeo commisso
in bannum fuerit missa · et ille re cognita ne iustitiam faciat
uenire
distulerit · annumque ac diem in eo banno illum et permiserit · ulterius
eam
non adquirat sed ipsa fisco nostro societur ˙ Debitum uero quod his cuius ea
fuit soluere debuit · per comitem ac ministros eius iuxta ęstimationem damni
de rebus mobilibus quę in eadem proprietate inuente fuerint his quibus
idem debitor fuit exsoluatur ˙ Quodsi rerum mobilium ibidem inuenta
rum quantitas ad compositionem
remanere non potuerit · totum in illam
expendantur ˙ Si autem
homo ille nondum cum suis coheredibus proprium suum
diuisum habuerit · conuocet
eos comes et cum eis legitimam diuisionem
faciat · et tunc sicut iam dictum est
partem eius fisco nostro addicat · et compositionem
de ea iuxta modum quod superius comprehensum est ad quos illa
legibus
[fol. 94r] pertinet exsoluat ˙ Quodsi non de alia re sed de ipsa
proprietate quę
in bannum missa fuit ac per hoc in nostram potestatem redacta
est fuerat in
terpellatus · comes in cuius ministerio eam esse
constiterit · hoc ad notitiam
nostram perferre curret · ut nos eandem
proprietatem quę secundum supradictum
modum in nostrum dominium redacta est per
precepti nostri auctoritatem illius et
potestatem hominis qui eam querebat
faciamus peruenire ˙
XII
Si quis de statu suo id est de libertate
uel de hereditate conpellandus est · iuxta legis constitutionem manniatur · De
ceteris uero causis unde quis rationem redditurus non manniatur · sed si post
secundam comitis admonitionem aliquis ad mallum uenire noluerit rebus eius in
bannum missis uenire et iustitiam facere compellatur ˙
XIII ·
Si quis aliqua necessitate cogente homicidium
commiserit · comes in cuius ministerio res perpetrata est et
compositionem soluere · et faidam per sacramentum
pacificare faciat ˙ Quodsi una pars ei ad hoc consentiendum consentire
noluerit id est aut ille qui homicidium commisit · aut his qui
compositionem suscipere debet · faciat illum qui ei contumax
fuerit ad presentiam nostram uenire ut nos eum ad tempus quod
nobis placuerit in exilium mittamus donec ibi castigetur · ut comiti suo
inoboediens esse ulterius non audeat · et maius damnum inde non adcrescat ˙
XIIII
Ibi sacramenta iuranda sunt ubi antiquitus
consuetudo fuit · quando
uero de liber
tate
sacramenta aramire uel
iurare debent · ibi malum habeatur
et ibi sacramenta iurent · mallum tamen
neque in eclesia neque in atrio eius uel rebus
habeatur excepta eclesia et
atrio ipsius · quia secundum legem aliter haber
i
non potest ˙ Minora placita comitum siue intra suam potestatem uel ubi
impetrare potuerit habeat · et domus a comite in loco ubi mallum tenere
debet construatur ˙
XV ·
Si liber homo de furto accusatus fuerit et res proprias
habuerit in mallo ad presentiam comitis se adramire faciat et si res non habet
fideiussores donet qui eum adramire et in placitum adducti faciant · et liceat
ei prima uice per sacramentum secundum legem idoneare si potuerit ˙ Nam si alia
uice duo uel tres eum de furto accusauerint · liceat unum ex his contra eum cum
scuto et fuste in campo contendere ˙ Quod si seruus de furto accusatus fuerit ·
dominus [fol. 94v] eius pro eo emendare studeat · aut cum sacramento excuset ·
non se tale furtum perpetratum habere propter quod ad supplicium traditum esse
debeat ˙
XVI
Si quis litteras nostras despexerit ; id est tractoriam
quę propter missos recipiendos dirigitur · aut honores quos habet amittat aut
in eo loco ubi predictos missos suscipere debuit tamdiu resideat · et de suis
rebus legationes illuc uenientes suscipiat · quousque animo nostro satisfactum
habeat · Qui uero indiculum nostrum quocumque modo despexerit ·
iussu nostro ad placitum ueniat · et iuxta uoluntatem nostram
congruam stultitię suę castigationem accipiat · et si liber homo uel
ministerialis comitis hoc fecerit · honorem
qualemcumque habuerit siue beneficium amittat · et si seruus
fuerit nudus ad palum uapulet et caput eius tondetur ˙
XVII ·
Vt ubi tempore aui nostri pipini consuetudo fuit teloneum dari · ibi et inantea detur ˙ Nam ubi nouiter inceptum est ulterius non agatur ˙ et
ubi necesse non est ad pontem transmeare uel ubi nauis per mediam aquam aut sub
pontem ierit · et ad ripam non adpropinquauerit neque ibidem aliquid emptum
uel uenundatum fuerit ulterius teloneum non detur ˙ Ut nemo cogat alium ad
pontem ire · ubi iuxta pontem aqua transmeari potest · et qui ulterius in
talibus locis uel de his qui ad palatium seu in hostem pergunt teloneum
exactauerit cum sua lege ipsum teloneum reddat et bannum nostrum id est LX
solidos componat ˙
XVIII
Quicumque liber homo denarium merum et bene
pensantem recipere noluerit
bannum nostrum id est LX solidos
componat ˙ Si uero serui eclesiastici aut comitum aut uassa
lorum
nostrorum hoc facere pręsumpserint · LX percussionibus uapulent · aut si
magister eorum id est aduocatus qui liber est e
os
uel comiti uel misso
nostro presentare
noluerit · predictum bannum
nostrum LX solidorum
componat ˙
XVIIII
De falsa uero moneta qui eam percussisse
comprobatus fuerit manus eius
amputetur · et qui hoc consensit si liber est LX
solidos
componat · et si seruus est
LX ictus accipiat ˙
XX
Si quis proprium nostrum quod in uestitura genitoris nostri fuit alicui querenti
reddiderit sine
nostra iussione aliud tantum de suo proprio cum sua lege componat ˙
et quicumque illud scienter per malum ingenium adquirere
temptauerit · pro
infideli teneatur ˙ quia sacramentum fidelitatis quod nobis
promisit
[fol. 95r] irritum fecit · et ideo secundum nostram uoluntatem et
potestatem diiudicandus est
XXI
Si quis puerum inuitis parentibus
totonderit aut puellam uelauerit ·
legem suam in triplo
componat ˙ Aut puero si iam suę potestatis est · aut illi in
cuius potestate
fuerit ˙ Ille uero potestatem habeat capitis sui · ut in
tali habitu permaneat
quale ei placuerit ˙
†††††
Item alia capitula
domni imperatoris hludouuici ˙
I
De seruis non ad sacrum ordinem promouere nisi prius a
dominis propriis libertatem consecuti fuerint ˙ Si uero deinceps quislibet
seruus dominum suum fugiens aut latitans aut adhibitis testibus munere
conductis uel corruptis aut qualibet calliditate uel fraude ad
gradus eclesiasticos peruenerit deponatur ˙ et dominus eius eum recipiat ·
Si mancipia dominos suos fugerint in
alienam potestatem ut propter hoc nullum premium querat ille in cuius potestate
fuerint inuenta · pro eo quod ea uel reddiderit uel foras eiecerit · et non
solum hoc sed etiam si ea nec redere nec foras eicere uoluerit · et
legitimo domino ea contradixerit · si inde postea effugerint secundum legem ea
soluere cogatur ˙
Quicumque terram tributariam unde tributum
ad partem nostram exire solebat uel ad eclesiam uel cuilibet
tradiderit · his qui eam susceperit · tributum quod inde soluebatur · omnimodo
ad partem nostram persoluat · nisi forte talem firmitatem de parte domnica
habeat · per quam ipsum tributum sibi perdonatum possit ostendere ˙
IIII
Quicumque suum beneficium occasione
proprii desertum habuerit · et intra annum postquam ei a comite uel misso
nostro notum factum fuerit illud emendatum non habuerit ipsum beneficium perdat ˙
V
Si quis terram censalem habuerit quam antecessores sui uel
ad aliquam eclesiam
uel ad uillam nostram dederunt · nullatenus eam secundum
legem tenere potest nisi
ille uoluerit ad cuius potestatem uel illa eclesia
uel illa uilla pertinet · nisi forte
filius aut nepos eius sit qui eam tradidit · et ei eadem terra ad tenendum
placitam sit ˙ Sed in hac re considerandum est · ut si ille qui hanc terram
tenet diues an pauper sit et utrum aliud
beneficium habeat uel etiam proprium
et qui horum neutrum habet · erga hunc
misericorditer agendum est
ne ex toto
dispoliatus in
necessitatem incidat · ut aut talem
censum inde persoluat qualis ei fuerit
constitutus uel portionem
[fol. 95v] aliquam inde in beneficium accipiat unde se
sustentari ualeat ˙
De nonis et decimis consideratum est ut de frugibus terrę
persoluantur ˙ De opere uero uel restauratione eclesiarum comes et episcopus
siue abbas una cum misso nostro quem ipsi sibi ad hoc elegerint considerationem
faciant · ut unusquisque eorum tantum inde accipiat ad operandum et
restaurandum quantum ipse de rebus ęclesiarum habere cognoscitur ˙ Similiter et
de uassis nostris ut in commune tantum operis accipiant · quantum
rerum ęclesiasticarum habent uel unusquisque per se iuxta
quantitatem quam ipse tenet aut si inter eos conuenerit ut pro opere faciendo
argentum donent iuxta ęstimationem operis in argento persoluant ˙ De
quo pretio rector eclesię ad prędictam restaurationem operarios conducere et
materiam emendare possit · Et qui nonas et decimas dare neglexerit · illas cum
lege sua restituat · insuper et bannum nostrum soluat ˙
Si cuiuslibet mancipia in uillam nostram
confugerint actor eiusdem uillę querenti domino ea non contradicat · sed statim
ea foras de eadem uilla eiciat · et si se putat ad ea repetenda iustitiam se
habere repetat et secundum legem adquirat ˙ Si uero tempore domni Karoli genitoris nostri
in uillam confugerunt et dominus ea quęrit · actor eiusdem uillę aut ea
legitimę contendat · aut quęrenti domino reddat · Et actor propter uestituram
domni Karoli genitoris nostri eadem mancipia contradicere
non audeat si illius propria esse noscuntur ˙
De forestibus nouiter institutis · ut
quicumque illas habet dimittat · nisi forte
inditio ueraci
ostendere possit quod per iussionem siue permissionem
domni
Karoli genitoris nostri eas instituisset · pręter
illas quę
ad nostrum
opus perti
nent
[unde] nos decernęre uolumus
quicquid nobis placuerit ˙
Qui sponsam alienam ipsa non consentiente
rapuerit · licet cum ea cohibuerit
reddat eam illi cuius sponsa est · et ipse
ducat eam si uelit quia passa potius
qu
[a]m uiolata uidetur ˙
Quodsi eam ducere noluerit accipiat alteram feminam
Tamen si et ipsa nubere
uoluerit excepto raptori cui uoluerit alteri legi
time copuletur ˙
Raptor uero adulterii crimine reus teneatur ˙ Quod
s
[i]
[......] consensit · similiter ut raptor a
nupt
[u] ulterius prohibeatur · et his
qui eam accepturus erat aliam quam uoluerit accipiat ˙
Homo de statu suo pulsatus · si his qui eum pulsat ad
uincendum illum procinctos
[fol. 96r] habuerit adhibeat sibi octo
iuratores legitimos ex
ea parte unde
pulsatur siue illa paterna siue materna sit · et quattuor
a [!] aliunde
non minus legitimos et iurando uindicet libertatem
suam ˙ Quodsi procinc
tus defuerit · assumat
undecumque XII · liberos homines et iurando
ing [!] ingenuitatem suam defendat ˙
XI
Omnis controuersia coram centenario
definiri potest excepta redditione terrę et mancipiorum quę nonnisi
coram comite fieri potest ˙
TITULUM · III · ITEM
DOMNI HLUDOUUICI IMPERATORIS ·
· I ·
De necessitate episcoporum conueniendi cum suo
metropolitano oportune annis
singulis secundum canonicam auctoritatem cui
conuentus interesse oportet ·
abbates tam canonicos quam monasticos absque
ulla subtract
ione
· et si
possibile est aut inperiali seruitio non
detineatur ˙ Adsint etiam comites ˙
quodsi illi defuerint · adsint eorum uice
tales missi qui adimplere ualeant ·
quęcumque utilia corrigendi studio secundum regulam christianitatis
ibidem inuen
ta fuerint ˙ Sunt autem plurimę necessitates quę aliter
emendari non possunt
nisi in huiusmodi conuentu · qui tamen conuentus quo
tempore fieri debeat ·
consideratione metropolitani uestrę pietati
innotescendum est · quod plenius
uestra auctoritas ad eum conueniatur ˙
II
Vt misterium sacrosancti baptismatis non
ubicumque nec quandocumque excepta
infirmorum causa · sed prefixis a sanctis patribus temporibus penitus
celebretur Aliter enim si actitatum fuerit honor tanti sacramenti et debita
reuerentia et cura et diligentia et eruditio pariter uilescere certum est ·
III
Est quidem ualde necessarium et summa emendatione dignum
et illud nequaquam neglegatur sicut hactenus pene ab omnibus neglectum est
quasi non minus necessarium sit in quo nostrę †††
redemptionis salus et salutis summa consistit · id est communio sacri corporis
et sanguinis domini nostri iesu christi ˙ qui ait ˙ Nisi manducaueritis carnem
fili hominis et biberitis eius sanguinem non habebitis uitam in uobis ˙ Unde
monendi sunt atque instruendi omnes fideles · ut mundati et
purificati · et sepius communicent
et reuerenter ad ipsam communionem accedant · ne secundum
apostolum iuditium sibi manducent et bibant · [fol. 96v]
IIII
Vt sacerdotes domini qui sunt mediatores inter deum et
homines per quos homines deo reconciliantur tanto despectui non
habeantur · sed pro amore et reuerentia dei ministerium sacrum quod
per eos deo exibet eclesia in eis honoretur et ut ad suis eclesiis tam
inlicito ausu ad exteriora peragenda non mittantur · quia proinde et
opus diuinum neglegitur · et infantes sine baptismi gratia et homines
sine confessione mori solent ˙ Cuius causę periculum et in eos qui a suis
eclesiis eos aduocant et in episcopos quorum uicem agere debent ·
miserabiliter retorquetur ˙
V
Vt erga eclesias piissima
misericordia uestra id quod iam dudum deo inspirante statuit
obseruari ab omnibus
iubeat ·
quoniam plerique post sacram iussionem nostram non solum
census quod exigere · de eclesia solebant
acceperunt · insuper etiam et grauiora ad
diderunt ˙ Cum sint enim
plerique eclesię aut nihil aut parum quid exterius ha
bentes · de
solis decimis et oblationibus fidelium census et diuersos pastus
presbiteri
earum qui uix ibidem uiuere possunt reddere compelluntur · Hęc
uero omnia
quę inde exigere solent non de suo aliquo beneficio sed solummodo
de altari
et parietibus eclesię ab episcopo deo dicatis dari sibi agunt ˙
VI
Quia sunt in plerisque locis parricida et ceteri homicidę
uel reliquis capitalibus criminibus implicati · qui penitentiam
publicam agere contemnunt · qui utique rei publicę utilitatibus inutiles sunt · super quibus necesse est ut uestra celsitudo comitibus
precipiat quatenus episcopis adiutorium ferant · ut eos
canonicę penitentię subdere ualeant ˙
VI
Vt ęquales mensurę et iuste in omnibus
prouinciis imperii uestri sint secundum legem domini iubentis · sit tibi
aequus modius iustusque sextarius ˙ Quapropter diuersitatem mensurarum in
multis · pauperes ualde grauantur ˙ Census tamen singularum prouinciarum
antiquitus constitutus huius rei occasione pauperibus non augeatur ˙
VII
Postulant et monent oratores uestri ut inter cetera quę
digne deo agitis ad causas necessarias eclesiarum et pauperum aliquotiens
audiendas aut examinandas propter amorem dei assumatis laborem quia
perfectio ministerii uestri maxime in huiuscemodi consistit officio · Erit
enim opere precium ad omnes iudices huic officio puriores atque meliores ˙
De institutione uitę canonicorum quam deo
inspirante et administrante [fol. 97r] pia misericordia uestra ordinauit · ut
omnes idem sentiant et huius proprio metropolitano cura delegetur ˙ Quatenus
in singulis locis
ubicumque secundum iussionem uestram completa est
perfecte custodiatur · Et ubi necdum consummata est prouidentia et studiis
perficiatur His enim et congruentius ceteris missis · suos
suffraganeos canonica auctoritate sedulo admonere potest · et tam per se quam
per missos a se frequenter destinatos ubicumque
emendatione egeat perquirendo sollicita inuestigatione qualiter in locis
omnibus seruetur inuenire ˙
X
Volumus firmiter omnibus in imperio nostro nobis a deo
commisso notum
fieri · ut nullus teloneum exigat · nisi in
mercatibus ubi communia
commertia emuntur et uenduntur ˙ Neque in pontibus nisi ubi
antiquitus
telonea exigebantur neque in ripis aquarum ubi tantum naues solent
aliquibus
noctibus manere ˙ Neque in siluis · neque in stratis · neque in
campis neque sub
ter pontem transeuntibus nec alicubi · nisi tantum
ubi aliquid emi
titur aut uenditur quelibet causa ad
communem usum pertinens et
ubi em
ptor
cuiuslibet
utitur herba aut lignis aut aliis uillati
cis commodis
cum eo cuius sunt quibus utitur agat iuxta ęstimationem
usus · et quod iustum
est de tali re illi exsoluat ˙ Quod si aliquis consti
tuta mercata
fugiens ne teloneum soluere cogatur · et extra predicta
loca aliquid emere uoluerit · et huiusmodi inuentus fuerit
constringatur
et debitum telonei soluere cogatur ˙ et quisquis
hu [!]
huiusmodi ista telonea soluere declinantem susciper
it
· siue celaue
rit idem secundum suam legem emendare
compellatur · his tamen quem celauit
debitum teloneum
persoluat ˙ Ceterum sicut superius dictum est nisi in me
moratis
locis · nemo a quolibet exigat teloneum · et si quis fecerit
contra hęc nostra
precepta · sciat se
esset damnandum LX summa solidorum
XI
De dispensa fidelium nostrorum ·
siue carris siue saugumariis · siue fris
kingis siue aliquibuslibet uehiculis tam eorum qui nobis
assiduę in pa
latio deseruiunt · quamque et eorum qui ad palatium
eorum dispensam ducunt ·
neque in pontibus neque in nauibus neque in l
quibuslibet aliis locis
ab eis teloneum quis exigere
presummat ˙ Quod si fecerit · sciat se
similiter · LX · solidorum plena
plectendum · quod si aliquis repertus
[fol. 97v] fuerit · quia quę
premissa sunt non ad suam dispensam neque ad proprios usus
sed potius uenundandi causa eduxerit · nouerit sicut superius compręhen
sum est se esse damnandum ˙
XII
Nemo ex his qui pontem faciunt aut de inmunitatibus aut de
fiscis aut de liberis hominibus cogatur pontaticum de eodem quem
fecerunt ponte persoluere ·
Et si forte quilibet uoluerit ex propriis facultatibus eundem emendet uel
refaciat ˙ Non tamen de eodem ponte maiorem censum exigere pręsummat · nisi
sicut consuetudo fuit et iustum esse dicitur ˙
XIII ·
Omnibus notum sit quia uolumus ut liber
homo ad nostros broilos operari non cogatur · Attamen ab aliis publicis
functionibus quas solebant iuxta antiquam consuetudinem facere nemo
se pro hac causa excuset ˙
XIIII
Generaliter omnes admonemus · ut capitula quę
preterito anno
legis salicę
per omnium consensum addenda esse censuimus · iam non capitula ulterius
sed tantum lex dicantur · immo pro lege teneantur ˙
TITULUM · I · PRELOCUTIO DOMNI HLUDOUUICI IMPERATORIS
AD EPISCOPOS ET OMNEM POPULUM
I ·
[BK 150 c. 1 BK 150 c. 2]
Omnibus uobis aut uisu aut auditu notum
esse non dubitamus · quia ge
nitor noster et
progenitores postquam a deo ad hoc electi sunt · in hoc precipuę
studuerunt ut
honor sanctę eclesię et status regni decens maneret ˙ Nos
etiam iuxta modum
nostrum sequentes exemplum · sępe uestram deuotionem
de his admonere curauimus · et deo miserante multa iam emendatam
et correcta uidemus · Unde et deo iustas
laudes persoluere et uestrę bonę
intentioni multimodas debemus
gratias referre ˙
Sed quoniam complacuit
diuinę prouidentię nostram mediocritatem ad hoc constituere ut sanctę suę
eclesię et regni huius curam gereremus · ad hoc certare et nos et filius ac
socius noster diebus uitę nostrę optamus · et tria specialiter capitula et ad nobis
et ad uobis deo opem ferente in huius regni administrationem specialiter
conseruentur ˙
II ·
[BK 150 c. 2 BK 150 c. 3]
Id est ut defensio et exaltatio uel honor sanctę dei
eclesię et seruorum illius con
gruus maneat · et pax et iustitia in
omni generalitate populi nostri
conseruetur ˙ In his quippe maxime studere et
de his in omnibus placi
tis quę uobiscum deo auxiliante habituri
sumus uos admonere op
tamus · sicut debitores sumus ˙
Sed quamquam summa huius
ministerii
[fol. 98r] in nostra personam consistere uideatur · tamen et diuina
auctoritate et huma
na ordinatione · ita per partes diuisum esse
cognoscitur · ut unusquisque
uestrum in suo loco et ordine partem nostri
ministerii habere cognoscatur ˙
Unde apparet quod ego omnium uestrum admonitor
esse debeo · et omnes uos adiu
tores nostri esse debetis ˙ Nec enim
ignoramus quid unicuique nostrum in sibi commissa
portione conueniat · et ideo pretermittere non possumus quin unumquemque
iuxta suum ordinem admoneamus ˙
III ·
Sed quoniam scimus quid specialiter
pertineat ad episcopos · ut primum ad sacrum ministerium
suscipiendum accedant
et in eodem ministerio religiose uiuant · et tam bene
uiuendo quam rectę
predicando populis sibi commissis iter uitę
prebeant · et ut
in monasteriis in suis parroechiis
constitutis sancta religio obseruata fiat ·
Et ut unusquisque iuxta
su
am
professionem ueraciter uiuat curam impendat ·
IIII ·
Omnes uos in hoc sacro ordine constitutos et officio
pastorali functos monemus
atque rogamus ut in hoc maxime elaborare studeatis ·
ut per uosmetipsos et
per uobis subiectos quantum ad uestrum ministerium
pertinet nobis ueri adiutores
in administratione ministerii nobis
commissi existatis · ut in iuditio non
condemnari pro nostra
et uestra negle
gentia
· sed potius pro utrorumque bono studio
remunerari mereamur ˙ Et ubicumque per neglegentiam
† abbatis aut abba
tisse uel comitis
siue uassi nostri aut alicuius cuiuslibet personę aliquid uobis
difficultatis
in hoc apparuerit obstaculum nostrę dinoscentię id ad tempus
insinuare non
differatis · ut nostro auxilio suffulti · quod uestra auctoritas
exposcit
famulante ut decet potestate nostra facilius perficere ualeatis ˙
V
De sacerdotibus uero ad uestram curam
pertinentibus magnum adhibete
studium · ut qualiter uiuere debeant et quomodo
populis ad suę portio
n
[is] curam pertinentibus
exemplo et uerbo prosint · a uobis cum magna cura
et doceantur et admoneantur ˙
Et ut id facere studeant · uestra pon
tificale auctoritate
constringantur ˙ Quicquid autem in illis a populis iuste
repręhenditur in
exemplo proprię conuersationis uestra prouidentia corri
gere non
neglegat ˙ Ne uero eclesię illis commissę in restauratione aut in
luminariis iuxta possibilitatem rerum ab illis neglegantur · uestra nihil
ominus inuigilare debet sollertia · Et sicut alios prohibetis
n
e de mansis
ad eclesię luminaria datis aliquid accipiant · sic
et uos et uestri archidiaconi
[fol. 98v] de eisdem mansis nihil accipiendo aliis exempl
vm
prebeatis · sed
potius ad id quod dati sunt seruire concedantur · ut
totum sicut
dictum est in restauratione eclesiarum et luminaribus uestra
auctorita
te et studio cedere possit ˙
VI
Scolę sane ad filios et ministros eclesię instruendos uel
edocendos
sicut nobis preterito tempore ad attiniacum
promisistis et uobis
iniunximus · in congruis locis ubi necdum perfectum est ·
ad multorum
utilitatem et profectum a uobis ordinari non neglega
ntur
˙
VII ·
Vobis uero comitibus dicimus uosque
commonemus · quia ad uestrum ministerium maxime pertinet ut
reuerentiam et honorem sanctę dei eclesię exhibeatis · et cum episcopis uestris
concorditer uiuatis · et eis adiutorium ad suum ministerium
peragendum prebeatis et ut uos ipsi in ministeriis uestris pacem et
iustitiam faciatis · et quę nostra auctoritas publice fieri decernit ut in
uestris ministeriis studiose perficiatur adtendite ˙
VIII ·
[BK 150 c. 8 BK 150 c. 9]
Proinde monemus uestram fidelitatem ut memores sitis fidei
uobis
promisse et in parte ministerii nostri uobis commissi in
pace scilicet
et iustitia facienda uosmetipsos coram deo et coram hominibus
tales
exhibeatis · ut et nostri ueri adiutores et populi conseruatores iuste
dici et uocari possitis ˙ Et nulla quelibet causa aut munerum
acceptio
aut amicitia cuiuslibet uel odium aut timor uel gratia ab
statu
rectitudinis uos deuiare compellat quin inter proximum
et
proximum semper iuste iudicetis ˙ Pupillorum et uiduarum uero
et ceterorum
pauperum adiutores ac defensores et sanctę eclesię uel seruorum
illius
honoratores iuxta uestram possibilitatem sitis ˙ Illos quoque
qui temeritate et
uiolentia in furta et latrocinia siue rapinis
communem pacem
populi perturbare molliuntur · uestro studio et cor
rectione sicut
decet compescite ˙ Et si aliqua persona in aliquo
uobis inpedimentum fuerit qui
ea quę dicimus facere non ualeatis ·
nobis ad tempus illud notum fiat · ut
nostra auctoritate adiuti ·
ministerium uestrum digne adimplere possitis ˙
Omnes uero laicos
monemus ·
ut honorem ęclesiasticum conseruent · et dignam
[fol. 99r] uenerationem episcopis
et dei sacerdotibus exhibeant · et ad eorum predica
tionem cum suis deuote occurrant · et ieiunia ab illis
communiter
indicta reuerenter obseruent · et suos obseruare doceant et
compellant ˙
VIIII
Vt etiam dies dominicus sicut decet
honoretur et colatur · omnes studeant ut liberius fieri possit mercata et
placita a comitibus sicut sepę admonitum fuit illo die prohibeantur ˙
X
Abbatibus quoque et laicis specialiter iubemus ut in
monasteriis quę ex nostra largitate habent episcoporum consilio et documento ea
quę ad religionem canonicorum monachorum sanctimonialium pertinent
peragant · et eorum salubrem admonitionem in hoc libenter audiant et oboediant ·
XI ·
Episcopis iterum abbatibus et uassis
nostris et omnibus fidelibus laicis dicimus ut comitibus ad iustitias faciendas
adiutores sitis ˙
XII ·
Episcopis uero uel comites ad inuicem et cum ceteris
fidelibus concorditer uiuant · et ad sua ministeria peragenda uicissim sibi
adiutorium ferant ·
XIII ·
[BK 150 c. 13 BK 150 c. 14 BK 150 c. 15]
Omnibus etiam generaliter dicimus · ut
caritatem et pacem ad inuicem
habeatis · et generalem iussionem nostram
generaliter obseruare de
certetis · et missis nostris pro
qualicumque scilicet aut eclesiastica aut publica
utilitate
uel oportunitatem a nobis directis nostris honoris causa honorem
exhibeatis ·
et propter nostrę auctoritatis uenerationem ea quę per illos in
iungimus agere non neglegatis ·
et quoniam sicut diximus
unusquisque uestrum
partem ministerii nostri per partes habere dinoscitur
uolumus studere
et ut aut per clamatores aut per alia quelibet certa inditia ·
aut per
missos nostros quos ad hoc ordinauerimus · qualiter unusquisque in hoc
certare studuerit · et per commune testimonium
id est episcoporum de comitibus
comitum de episcopis comper
ere
· qualiter scilicet comites iustitiam
diligant et faciant ˙ Et quam
religiose episcopi conuersentur et predicent
et amborum relatu · de aliorum fidelium in suis ministeriis consistentium
ęquitatem et pacem atque concordiam cognoscere ˙ Similiter etiam uo
lumus ut omnes illis et illi omnibus d
e communi societate
et statu
a nobis interrogati uerum testimonium sibi mutuo perhibere possint
et si talis causa in
qualibet prouincia aut in aliquo comitatu
horta fuerit quę aut ad
inhonorationem regni aut ad commune
[fol. 99v] damnum pertineat · quę etiam sine nostra potestate corrigi non possit
nos diu
latere non permittatis qui omnia deo auxiliante corrigere debemus
Quia quicquid hactenus in his quę ad pacem et iustitiam totius populi pertinet
et honorem regni et communem utilitatem aut a nobis aut a uobis
neglec
tum est · debemus deo auxiliante certare · qualiter abhinc
nostro et uestro studio
emendatum fiat ˙
XIIII ·
[BK 150 c. 16 BK 150 c. 17]
De pace uero in exercitali itinere seruanda usque ad
marcham hoc omnibus
notum fieri uolumus · quod quicumque auctor
est damni sibi preterito anno
inlati nominatim cognoscat ut
iustitiam de illo quęrat · et accipiat ˙
Deinceps tamen omnibus notum
fore uolumus ut cognoscat unusquisque quia
omnes qui in suo obsequio in tali
itinere pergunt siue sui sint siue alieni
ut ille de eorum factis rationem se
sciat redditurum ˙ Et quicquid ipsi in pace
uiolanda delinquerint ad ipsius
debet pliuium peruenire · ea scilicet
conditione ut pacis
uialator [!]
primum iuxta facinoris qualitatem
siue coram nobis siue coram misso nostro
dignas poenas persoluat ˙ Et senior
qui talem secum duxerit quem aut
constringere noluit aut non potuit
ut nost
ram
iussionem seruaret ·
et insuper in regno nostro predas facere
non timeret · pro
illius neglegentia contemptoris ad eius notitiam peruenerit ·
eum corrigere
sicut decet neglexerit · honore suo priuetur · ut scilicet
neutrum illorum
sine iusta uindicta remaneant ˙
XV ·
[BK 150 c. 18 BK 150 c. 19]
De inhonoratione quoque regis et regni et
mala fama in exteras
nationes dispersa propter neglegentiam eorum qui
legationes ad nos directas
in suis mansionibus aut male recipiunt · aut
constitutam a nobis expen
sam non tribuunt · aut paruareda dare
nolunt · aut forte aliquid
eis subripiunt · aut quod perpessimum est apertas
uiolentias eos cedendo ·
et res eorum diripiendo in ipsis exercere non
pertimescunt ˙ Hoc omnibus
notum esse uolumus quod quicumque ex his qui
honores nostros habent · ab
hinc hanc neglegentiam emendare non
certauerit · et suos homines
qui eius uice hoc agere debent · ut id bene
perficiant non instruxeri
t
·
aut constrinxerit · ut ulterius illud
neglegere non presummant ·
et honorem nostrum et regni nostri nobis
commissi custodire contempserit ·
nec nostrum nec regni
nostri honorem ulterius uolumus ut habeat ˙
[fol. 100r] Sed uolumus unusquisque
fidelium nostrorum procuratores rerum suarum de his specialiter
instruat · ut
quandocumque et undecumque legatio aduenerit · et
aut litteras aut
missum nostrum uiderint honorifice illum in omni loco imperii
nostri propter nostrum et to
tius regni honorem omnes suscipere
ualeant ˙
In illis uero locis ubi modo
uia
et mansionatici a genitore nostro et a nobis per
capitulare ordinati sunt missos
ad hoc specialiter constitutos qui hoc iugiter
prouidere debeant ˙ Ut omnia quę
ad easdem legationes suscipiendas pertinent ·
fideles nostri ad hoc constituti
ad tempus preparare studeant ·
ut non tunc sit necessę de longe querere ·
aut adducere quando tempus est
illud dare uel persoluere ˙ In ceteris uero locis
per totum imperium nostrum
unusquisque fidelium nostrorum et per se et per ministros suos
sicut diximus
sedulam uigilantiam adhibeat ˙
XVI ·
De moneta uero unde iam per tres annos et ammonitionem
fecimus et tempus
quando una teneretur et alię omnes cessarent · constituimus
hoc et omnibus
notum esse uolumus quoniam ut absque ulla excusatione cito
possit emendari
spatium · usque ad missam sancti martini
dare decreuimus ut unusquisque comitum
in suis ministeriis de hoc iussionem
nostram tunc possit habere adinpletam ˙
Quatenus ab illa die non alia sed illa
sola per totum regnum nostrum ab omnibus
habeatur iuxta illam constitutionem
sicut in capitulis quę de hac re illis
comitibus dedimus in quorum ministeriis
moneta percutitur ˙ Constitutum est quia
tunc uolumus missos nostros huius rei
gratia dirigere per singulos comitatus
qui diligenter
inquirant qualiter comites in hoc nostram iussionem adimplere
certauerint · et
quicumque neglegens inde inuentus fuerit · uolumus ut ante
nostram presentiam quantotius uenire iubeatur · et rationem reddat
utrum hoc
quod iussimus facere noluerit aut non potuerit aut si aliqua re
prepedi
ente id facere non potuit cur nobis
ipsam impossibilitatem aut tempus non ad
nuntiauit ˙ Quia si ipse aut
non noluit aut suę neglegentię causa non potuit ·
nos talem inuenire uolumus
qui hoc quod iubemus seruare uelit et possit ˙
Ut autem iussio nostra in hac
re citius impleatur uolumus · ut quicumque ab illa
die alium
denarium negotiandi causa protulerit a comite et ministris
eius auferatur ab e
o ·
XVII ·
Similiter quoque de iniustis teloneis · de
quibus qualiter ab omnibus obseruandum esset et capitulis
constituimus · et creberrimas admonitiones [fol. 100v] fecimus · predicti missi
nostri uolumus ut inquisitionem faciat a quibus nostra iussio in hoc adimpleta
a quibus quoque sit neglecta · et eum qui aut inplere neglexit aut distulit ·
ad nostram uolumus ut ueniat iussus presentiam · ut cito
rationem de his sicut superius diximus reddat ˙ Et si culpabilis inuentus
fuerit · dignam correctionem accipiat · ut ceteris neglegentibus exemplum
terroris prebeat ˙
XVIII
Vt ubi pontes antiquitus fuerunt ˙ Et in his locis ubi
tempore ge
nitoris nostri ipso iubente
diuersarum necessitatum causa facti om
nino absque ulla dilatatione
ab his qui eos tunc fecerunt restitu
antur et r
enouentur
·
ita ut ad missam sancti andreę restaurati fi
ant nisi forte aut ipsa operis magnitudo aquarum in qualibet
occasione hoc
neglegere aut differre presummat quin ad predictum
tempus adimpletum fiat · et missi nostri quorum superius mentionem
fecimus · uolumus ut renuntient in quibus locis nostra iussio impleta
in
quibus sit neglecta · aut aliqua inpossibilitate uel certa ratione dilata ˙
XVIIII
[BK 150 c. 23 BK 150 c. 24 BK 150 c. 25]
De nonis et decimis unde et genitor noster et nos
frequenter et in diuersis
placitis admonitionem fecimus et per ca
pitularia nostra qualiter hęc
obseruarentur ordinauimus · uolumus
atque iubemus · ut de omni conlaboratu et
de uino et feno fideliter
et pleniter ab omnibus nona et decima persoluatur ˙
De nutrimine
uero pro decima sicut actenus consuetudo fuit ab omnibus
obseruetur ˙
Si quis tamen episcoporum fuerit qui argentum pro hoc accipere
uelit · in sua
maneat potestate iuxta quod ei et illi qui hoc persoluere debet
conuenerit ·
similiter quidem de operibus
instauratione eclesiarum
siue in faciendo siue in redimendo episcopalis potius
sequatur uoluntas · nul
latenus · tamen remaneat quin sicut a nobis
sepe iussum est · hoc aut
illud partibus eclesiarum persoluatur ˙ Et hoc
omnibus notum sit quia
quicumque abhinc neglegenter exinde egerit et coram nobis
exinde
neglegens repertus fuerit · illud uolumus omnino ut subeat
quod in nostro
capitulari de hac re communi consultu fidelium nostrorum
ordinauimus ˙
Comites uero ministri
eclesię in eorum ministeriis
[fol. 101r] ut hoc plenius et de nostris et de se et
de suis hominibus optinere
possint adiutores in omnibus fiant ˙ Et
quicumque prima et secunda uice
de his a comite admonitus
non se correxerit ˙ Uolumus ut per eundem
comitem eius neglegentia ad nostram
notitiam perferatur · ut nostra auctori
tate quod in nostro
capitulari continet subire cogatur ˙
XX
Volumus etiam ut capitula quę nunc et alio tempore
consultu fidelium
nostrorum a nobis constituta sunt a cancellario nostro
archiepiscopi et comites
eorundem propriis ciuitatibus modo aut per se aut per
suos missos accipiant ·
et unusquisque per suam diocesim ceteris episcopis ·
abbatibus comitibus et
aliis fidelibus nostris ea transcribi faciant et in
suis comitatibus coram
omnibus relegant ut cunctis nostra ordinatio et
uoluntas nota fieri
possit ˙ Cancellarius tamen noster nomina episcoporum et
comitum qui ea acci
pere curauerint notet · et ea ad nostram notitiam
perferat · ut nullus
hoc pretermittere
presummat · Uas
si
quoque
nostri nobis famulantes · uo
lumus ut condignum
apud omnes habeant honorem · sicut et a genitore
nostro
et a nobis sępe admonitum est ˙
ITEM ALIA CAPITULA ECLESIASTICA
HLUDOUUICI IMPERATORIS ·
Haec capitula proprię ad episcopos uel ad
ordines quosque eclesiasticos pertinen
tia quę non solum hi obseruare
set iam
sibi subiectis
uel commissi
facienda perdocere debent ˙
I ·
Quia iuxta sanctorum patrum traditionem nouimus res
eclesię uota esse fid
e
lium prętia peccatorum et patrimonia pauperum cuique non solum
habita conseruare · uerum etiam multa deo opitulante conferrę
optamus ˙
Tamen ut ab eclesiasticis de non d
iuidendis
rebus illius
suspicionem dudum conceptam penitus amoueremus ·
statuimus ut neque
nostris neque filiorum et deo dispensante successorum
nostrorum temporibus qui
nostram uel progenitorum nostrorum uoluntatem uel
exemplum imitari uolueri
nt
·
nullam penitus diuisionem aut iacturam
patiatur ˙
II ·
Sacrorum canonum non ignorari · ut in dei
honore adsensum ordini eclesiastico prebuimus · ut scilicet
episcopi per electionem cleri et populi secundum statuta canonum de propria
diocesi remota personarum et munerum acceptione ob uitę meritum et
sapientię donum eligantur [fol. 101v] ut explo [!] et uerbo sibi subiectis
usquequaque prodesse ualeant ˙
III
Quia uero canonica professio a multis partim ignorantia
partim desidia
dehonestabaatur [!] · opere pretium diximus deo annuente apud sacrum
conuentum · ut ex dictis sanctorum patrum uelut ex diuersis pratis · quosdam
uernantes flosculos carpendo in
unum [!] regulam canonicorum et
canonicarum
congerere · et canonicis
uel sancti
monialibus
seruandam contradere ·
ut per eam
canonicus ordo absque ambiguitate possit seruari ˙ Et quoniam illam
sacer
conuentus ita eam laudibus extulit ut usque ad unum iota obseruandam
percenseret · statuimus ut ab omnibus in eadem professione degentibus indubi
tanter teneatur · et modis omnibus siue a canonicis siue a
sanctismonialibus [!]
canonice degentibus deinceps obseruetur ˙
IIII
Statutum est ut quicquid tempore imperii
nostri a fidelibus eclesię sponte collatum fuerit in ditioribus locis duas
partes in usus pauperum · tertiam in stipendia cedere clericorum aut
monachorum · In minoribus uero locis aeque inter clerum et pauperes fore
diuidendum nisi forte a datoribus ubi specialiter dande sint constitutum fuerit ˙
V
Monachorum siquidem causam qualiter deo opitulante ex
parte disposuerimus · et quomodo ex se ipsis si eligendi abbates
licentiam dederimus · et qualiter deo opitulante quiete uiuere propositumque
suum indefesse custodire ualerent ordinauerimus · in alia scedula
diligenter adnotari fecimus ˙ Et ut apud successores nostros ratum foret et
inuiolabiliter conseruetur confirmauimus ˙
VI
De seruorum uero ordinatione qui passim ad
gradus eclesiasticos indiscretę
promouebantur · placuit omnibus cum sacris
canonibus concordari debere ·
Et statutum est ut nullus episcoporum deinceps
eos ad sacros ordines promouere
pręsummat · nisi prius a dominis propriis
libertatem consecuti fuerint ˙
Et si quilibet seruus dominum suum fugiens aut
latitans · aut adhibitis
testibus munere conductis uel corruptis aut qualibet
calliditate uel fraude
ad gradus eclesiasticos peruenerit decretum est ut
deponatur · et dominus eius
eum
recipiat ˙ Si uero auus uel pater ab alia
patria in aliam
migrans in eadem prouincia filium genuerit · et ipse filius
ibidem
educatus et ad gradus eclesiasticos promotus fuerit · et utrum seruus
[fol. 102r] sit ignorauerit · et postea ueniens dominus illius legibus eum
adquisi
erit
˙ sancitum est ut si dominus eius illi
libertatem dare uoluerit · in gra
du suo permaneat ˙ Si uero eum
catena seruitutis a castris dominicis
abstrahere uoluerit ut gradum amittat ·
quia iuxta sacros ordines
uilis persona manens sacerdotii dignitate fungi non
potest · De rebus uero
illorum uel peculiare qui a propriis dominis libertate
donant
ur ut ad gradus
eclesiasticos
iure promoueantur · statutum est ut in potestate
dominorum consistat
utrum illis concedere an sibi uindicare uelint ˙ Ceterum
si post ordina
tionem aliquid adquisiuerit · illud obseruetur quod in
canonibus de con
secratis nihil habentibus constitutum est ˙ De
eclesiarum uero seruis com
muni sententia decretum est · ut
archiepiscopi per singulas prouincias constituti
nostram auctoritatem ·
suffraganei uero illorum exemplar illius penes
se habeant · et
quandocumque de familia eclesię utilis inuentus aliquis
ordinandus est in ambone ipsa auctoritas coram populo legatur · et coram
sacerdotibus uel coram fidelibus laicis ante cornu altaris sicut in nostra
aucto
ritate continetur remota qualibet calliditate libertatem
consequatur ·
et tunc demum ad gradus eclesiasticos promoueantur ˙ Similiter
quoque de his
agendum est quos laici de familia eclesiarum ad sacros ordines
promouere uo
luerint · sed et de his quos prepositi
canonicorum et monachorum ordinandos
expetierint eadem forma seruanda est ·
VII
Statutum est ut nullus quilibet eclesiasticus ab his
personis res deinceps accipere presummat · quarum liberi aut propinqui hac
inconsulta oblatione possent rerum propriarum exheredari ˙ Quod si aliquis
deinceps hoc facere temptauerit · ut et acceptor sinodali sententia
districte feriatur et res ad exheredatores redeant ˙
VIII
Statutum etiam ut nullus in canonica aut
regulari professione constitutus aliquem tonsorare propter res adipiscendas
deinceps persuadeat ˙ Et qui hoc facere temptauerit sinodali uel
imperiali sententia modis omnibus feriatur ˙
VIIII
Statutum est ut sine auctoritate uel consensu episcoporum
presbiteri in quibuslibet
eclesiis nec constituantur nec
expellantur · etiam si laici clericos probabilis
uitę et doctrinę episcopis
consecrandos suisque in eclesiis constituendos obtu
lerint
[fol. 102v]
X
Sancitum est ut unicuique eclesię unus mansus integer
absque alio seruitio
atribuatur · nulla qualibet occasione eos reiciant
· et presbiteri in eis
constituti non de
decimis neque oblationibus fidelium · non de domibus neque de
areis uel hortis
iuxta eclesiam positis · neque de prescripto manso aliquid
seruitium preter eclesiasticum faciant ˙ Et si aliquid amplius habuerint
inde senioribus suis debitum seruitium impendant
XI
Statutum est postquam hoc impletum fuerit · ut unaqueque eclesia suum
presbiterum habeat · ubi id fieri facultas prouidente episcopo
permiserit ˙
XII
Sancitum est de uillis nouis et eclesiis in eisdem nouiter
constructis · ut decime de ipsis uillis ad easdem eclesias conferantur ˙
XIII
De sacris uasis eclesię quę in pignus a
nonnullis in quibusdam locis dari comperimus inibitum est ne deinceps a
quoquam fieri presumatur · nisi solummodo necessitate redimendorum captiuorum
conpellente ˙
XIIII
De eclesiis sane destructis uel de nonis et decimis siue
de claustris canonicorum · qualiter constitui et ordinari nobis placuerit
aliis capitulis subter adnotauimus ˙
XV
Sed et de eclesiarum honore quomodo deo
adiuuante quantum in nos est uigeat · similiter subter adnotatis capitulis
insertum esse dinoscitur ˙
XVI
De episcopis uero in langobardia
constitutis qui ab his quos ordinabant sacramenta et munera contra diuinam et
canonicam auctoritatem accipere uel exigere soliti erant · modis omnibus
inhibitum est ne ulterius fiat ˙ Qui iuxta sacros canones uterque a gradu
proprio talia facientes decidi debent ˙
XVII
Statutum est ab episcopis de
presbiteris qui feminas secum indiscrete habitare permittunt · et propter hoc male opinionis suspicione denotantur · ut si deinceps
admoniti non se correxerint · uelut contemptores sacrorum canonum canonica
inuectione feriantur
XVIII
De presbiteris qui accipiendi chrismatis
gratia ad ciuitates in cęna domini uenire soliti erant
sancitum est ut de his qui longe positi sunt de octo uel decem unus ab
episcopo eligatur · qui acceptum chrisma sibi et sociis diligenter
perferat · Hi uero qui non longius a ciuitate quam quattuor aut quinque
milibus inhabitant · more solito ad accipiendum chrisma per se ueniant ·
Discendi uero gratia non alio quam quadragesime [fol. 103r]
tempore ad ciuitates conuocentur ˙
XVIIII ·
Ne uero episcopi occasione predicandi aut confirmandi
oneri essent populis · et a nobis admoti et polliciti sunt se deinceps hoc
cauere uelle · et eo tempore suum ministerium in quantum facultas dabitur
exequi quorum profectio quantum in illis erat his quibus prodesse possunt et
debent non sit importuna et onerosa ·
XX
De pueri uero sine uoluntate parentum
tonsorentur · et puelle uelentur modis omnibus inhitum [!] est ˙ Et qui
hoc facere temptauerit · multa quę in capitulis legis mundane a nobis
constitutis continetur persoluere cogatur
XXI
De feminis quę uiros amittunt
· placet ne se sicut hactenus indiscrete
uelent · sed ut XXX dies post decessum uiri sui expectent · et post tricesi
mum diem per consilium episcopi sui uel si episcopus absens fuerit ·
consilio aliorum religiosorum
sacerdotum et suorum parentum atque amicorum · id
quod eligere debent eligant
et quia a sacro conuentu rogati ·
uti [!]
qui publicam gerebant penitentiam ·
et feminę quę uiros amittebant nostra
auctoritate donec deliberent quid
agant · tuerentur specialiter pro his
capitula fieri · et legis mundane capitu
lis inserenda decreuimus ˙
XXII
De raptis uero et raptoribus quamquam
specialiter decreuissemus quid pati debeant qui hoc nefas deinceps
facere temptauerint · quid tamen super his sacri canones
precipiant hic inserendum necessarium duximus quatenus omnibus
pateat quantum malum sit et non solum humana sed etiam diuina auctoritate
constricti · ut abhinc hoc malum caueatur ˙
XXIII ·
De puellis raptis necdum desponsatis · ita in concilio calcidonensi ubi · CCXX · patres adfuerunt ·
capitulo · XXVII · ita habeatur ˙ Eos qui rapiunt puellas sub nomine simul
habitandi cooperantes et conhibentes raptoribus decreuit sancta
synodus · siquidem clerici sunt decidant gradu proprio · si uero laici
anathematizentur ˙ Quibus uerbis aperte datur intellegi qualiter huius mali
auctores damnandi sunt quando participes et conhibentes tanto anathemate
feriuntur ˙ Et quod iuxta canonicam auctoritatem ad coniugia legitima raptas
sibi iure uindicare nullatenus possunt ˙ [fol. 103v]
XXIIII
De desponsatis puellis et ab aliis raptis · ita in
concilio ancirano · capitulo · X · legitur ˙ Desponsatas
puellas et postea ab aliis raptas placuit erui et in eis reddi quibus ante
fuerant desponsatę etiamsi eis a raptoribus uis inlata constiterit ˙
proinde statutum est a sacro conuentu ut raptor publica penitentia multetur ˙
Raptam uero si sponsus recipere noluerit · et ipsa eiusdem criminis consentiens
non fuit · licentia nubendi alii non negetur ˙ Quod si et ipsa consensit ·
simili sententia subiaceat · Quod si post hęc se iungere
presumpserint · uterque anathematizentur ˙
XXV
De his uero qui sacris uirginibus se
sociant ita in decretis papę gelasii capitulo XX ·
continetur ˙ Uirginibus sacris temere se quosdam sociare cognouimus · et post
dicatum deo propositum incesta federa sacrilegaque misceri · quos protinus
aequum a sacro communione detrudi · et nisi publicam probatamque
egerint penitentiam · omnino recipi · aut his certe uiaticum de
seculo transeuntibus si tamen penituerint non negetur · Si uero de copulatione
tantarum sacrarum uirginum tam seuere feriuntur · quanto seuerius feriendi sunt
qui eas rapiunt · Ideo sicut premissum est · necesse est ut ab
omnibus in christiana religione consistentibus rigorem auctoritatis diuinę uel
humanę hoc malum radicitus amputetur ˙
XXVI
Ne uero puellę indiscretę uelentur ˙ Placuit nobis etiam
de sacris canonibus qualiter obseruandum sit hic inserere ˙ De tempore
uelandarum puellarum in cartagin
iensi
concilio · XVI · anno consecretur ˙
Item in eodem concilio capitulo · XC tertio · de
uirginibus uelandis ita con
tinetur ˙ Item placuit ut
quicumque episcoporum necessitate periclitantis pudicitię
uirginalis uel petitor potens uel raptor aliquis formidatur · uel si etiam
aliquo mortis periculoso scrupulo compuncta fuerit · ne non uelata
moriatur aut exigentibus parentibus aut his ad quorum curam pertinet uelaue
rit uirginem · seu uelauit ante · XXV · annos ętatis · non ei obsit
concilium
quod de isto annorum numero constitutum est ˙ Unde colligitur quia
iuxta
priorem sanctionem uirgines · uigesimo quinto ętatis suę anno rite
conse
crande sint ˙ Quod si premissę necessitates
ante id fieri compellerint ·
nullum possit episcopo afferre pręiudicium
consecranti ˙
XXVII
Sancitum est ut nullus deinceps quamlibet
examinationem crucis facere [fol. 104r] pręsummat · ne quod christi passione
glorificata est cuiuslibet temeritate contemptui habeatur ˙
XXVIII
Episcopi uero · ut siue per se siue per uicarios pabulum
uerbi diuini sedule populis
annuntient ˙ Quia ut ait beatus
gregorius · iram contra se occulti
iudicis
exitat [!] sacerdos · si sine predicationis sonitu incedit · et ut clerum
sibi
commissum in sobrietate et castitate nutrirent
diui
nisque
officiis im
buere
nt
· que rite ad
sacrossanctos eclesiasticos ordines promoueri possent · et ut
operam dent ·
quatenus presbiteri missalem et lectionarium siue ceteros libellos
sibi necessarios bene correctos habeant · et qualiter eclesias destructas sibi
pertinentes iuxta uires emendent ˙ Qualiter etiam uiduas diligenter instruant ·
quomodo etiam secundum apostolicam auctoritatem conuersari debeant edoceant ·
et ut superstitiones quas quibusdam locis in exequiis mortuorum nonnulli
faciunt
eradicent ˙ Et ut exemplo suę innocentię alios ad bene uiuendum
prouocent ·
et cunctis ęclesiasticis negotiis quantum dominus iuuauerit totis
uiribus consulere
satagant diligenter admonuimus et ut liberius exequi ualeant · nos in quantum
dominus posse dederit opem ferre modis omnibus optamus ˙
XXVIIII ·
Nonnulla uero capitula sicut de incestis
nuptiis · necnon et de ęclesiis quę inter quoheredes diuiduntur · et tali
occasione proprio honore carent · siue de his eclesiis quę nimium rebus
propriis sunt attenuate uel certe de his rebus quę nuper necessitate
conpellente a nonnullis ęclesiis sunt ablate · et si qua sunt alia siue in
eclesiasticis siue in publicis rebus emendatione digna quę pro temporis
breuitate efficere nequiuimus · in tantum differendum illud dignum iudicauimus · donec domino fauente consultu fidelium facultas nobis id efficiendi ab eo
tribuatur ˙ Inuenta uero ut deo opitulante effectum obtineant
per tempora hic inserenda censuimus ˙
Item
alia
capitula ·
domni hludouuici imperatoris
I
In parabolis augustę glorię sapientia cęlestis fulta
sophismate uelut debitam subiectis disciplinam regiminis
prerogatiua ministrans · saluberrima potius simplicitate
quam syllogismorum difficultate comprehensa capitulaque
secuntur insinuat ·
Quo ordine episcopus
debeat inueniri ·
II
Sanctę trinitatis fides a tribus prorsus
uenerator ordinibus · De quibus cum canonicum eclesię fidei iam fundamentum
probatum · et a fidelibus loci uiris electum ratio prouehendum denuntiat ·
tamen necessitudine incumbente et monachum admittit · [fol. 104v] et laicum
auctoritas non excludit · sed cum subiungitur qualis esse debeat tot huic
dicto canonica atque apostolica mandata conueniunt · ut nequaquam breuiter
intimata sufficere uideantur · De monogamia uel uirginibus sacerdotem eclesia
requirit · si quis sine crimine est ˙ Ultimus tamen si concessa loquitur · ita
se imitabilem in omnibus quę agit prebeat · quatenus proximorum
corda rore doctrinę rigare non cesset · et bonis quę docuerit operibus non
repugnet ·
III
Officium episcopi curam esse et feruorem eclesiastic
arum rerum et fidei firmamentum
tam uirtute uerbi quam iusto rerum
moderamine sacrę lectionis serie
comprobamus · Sed tunc conuersatio illius
congruit officio · cum pro uitę
innocentia actione precipuus et
pre cunctis fit contemplacione suspensus ·
IIII
De conuersatione clericorum in episcopatu
disposita quid aliud quam ut canonicę degant dicendum est · quis
iuxta uocem apostoli filii bene subditi uocari concupiscunt cum in
cultu uario discreti esse debeant · usuras cum feminarum accessu uitare
contendant ·
V
De dispositione et officio presbiterorum
qualis esse exterius debeat uita presulis
preeundo demonstrant · hi nimirum in eclesię prouidentiam · ordinati ·
tunc in proposito permanere uideantur · cum prona deuotione strenui pastoris
pro captu imitare uestigia consuescunt ·
VI
De ordinatione rerum episcopii priorum
nobis patrum et romane legis statuta rite conseruata
sufficiant ˙ Quadripertita denique ex reditibus patrimonia partim
pauperibus eroganda · partim prelatorum templorumque usibus
implicanda sanxerunt · Ęclesiis igitur baptismalibus custodes eligantur presbiteri · in quibus non solum nomen officii · uerum etiam
sanctitatis decenter cultus effulgeat ˙ Titula quoque earundem eclesiarum una
cum rectoribus aeque sibi prępositis tamquam subiectionis ordine contenti
sublimioris humiliter culmina uenerentur ·
VII
Qualiter senedochiorum ordo seruetur · promulgata ab aucto
ribus
eorum testa
menta fatentur ˙ Nam si leuitatis aut
fortasse simplicitatis erro
ribus obuoluta rationabili statu
caruerint · catholici prouisoris
arbitrium prestolentur ˙
VIII ·
De ordine canonicorum in locis suis
excepte ab auctoribus uel ab antiquis eclesię
[fol. 105r] legibus defloraciunculę
ex decretis gloriosissimi cęsaris in unum
codicem
redactę ac a nobis su
sceptę horum uita predulci suauitate
componendo perornant ·
VIII ·
De monasteriis regularibus quę beatę
recordationis benedicti abbatis
regula preclaris obsequiis dedita conglobauit monasticę
meditationis tamquam a sancto spiritu prolate sufficiant ·
VIIII ·
Quoniam liquido constat monachorum
congregationem absque abbate eiusdem
ordinis esse non posse · eligendus est
inter eos uir modestus et prudens una
cum consensu episcopi ciuitatis cuius se
suffraganeos fore cognosc
ant
· quia
iam regulariter uiuere didicit · et sancto studio prout ordo
regularis poscit
insistere ac subditorum si qua sunt ualeat errata corrigere ·
X
Qualiter cum monachis suis abbas conuersari debeat eiusdem
regulę
affluentibus informatus testimoniis directo calle qua trahitur uirtu
tum exercitia prosequatur ˙
XI ·
A quo et quomodo corrigi abbas neglegenter
agens debeat canon
calcidonensis
titulus VIII · euidenter exponit cum ab episcopo loci dissili
enter
communione priuare non ambigit ˙
XII ·
De monasteriis feminarum in canonico uel regulari ordine
constitutis quo ordine censeri conueniant · ipsorum nempe nominum ęthimologiam
demonstrat · canonica scilicet canonicę regularia regularibus mancipando
modulis edocentur ˙
XIII
De hac profecto institutione canonica quę
sanctimonialibus congruit
auguste pridem celsitudinis instrumenta cognouimus · sed
quomodo disciplinę officii eclesiastici nimium neglecta per studium reformetur · nonnulli iam experimento probarunt qui scolam doctoribus deputarunt in
huiusmodi certamine tardiores tamquam delicto dispensationis postposite nisi
se correxerint obnoxii teneantur ˙
XIIII ·
Pro statu regni et reipublice ne forte humilietur aut
infirmetur · diuina primum exoretur clementia · Tunc demum totis uiribus
incumbentes oportuna uobiscum iuxta uires libenter iuuamina
decernamus ˙
XV ·
De regulari ordine qualiter obseruetur ·
partim nos superius significasse [fol. 105v] meminimus · cetera cum uestra simul
celsitudine conferentes largius statuere decertemus ˙
Item alia
capitula
domni ludouuici imperatoris ·
· I ·
Dei igitur omnipotentis inspiratione uestroque piissimo
studio admoniti uestroque etiam saluberrimo exemplo prouocati · confitemur nos
in pluribus locis quam modo aut ratio aut possibilitas enumerare permittat ·
tam in uita quamque doctrina et ministeria neglegentes extitisse ˙ Quamobrem
sicut hactenus in his nos neglegentes fuisse non denegamus · ita abhinc deo
opitulante · data nobis a uestra benignitate congruenti facultate uel libertate
diligentiorem curam in his omnibus pro captu intellegentię
nostrę nos uelle adhibere profitemur
II
Quia uero liquido constat quod salus
populi maxime in doctrina et predicatione consistat ·
et predicatio eadem impleri · ita ut oportet non potest nisi a
doctis · necesse est ut ordo talis in singulis sedibus inueniatur per quam et
presens
emendatio et futura utilitas sanctę eclesię preparetur · Qualiter autem hoc
fieri debeat et possit in sequenti capitulo demonstrabitur ˙
III
Scolas autem de quibus hoc
ha [!]
hactenus minus studiosi fuimus · quam debueramus
omnino studiosissime emendare
cupimus · qualiter omnis homo siue maioris
siue minoris ętatis qui ad hoc
nutritur ut in aliquo gradu in eclesia promoueatur
locum denominatum et
magistrum congruum habeat ˙ Parentes tamen uel
domini singulorum de uictu uel
s
[u]bstantia corporali unde subsistant prouidere
studeant · qualiter solacium habeant · ut propter rerum inopiam doctrinę studio non
recedant ˙ Si uero necessitas fuerit propter amplitudinem parroechię eo quod
in uno loco colligi non possunt propter administrationem quam eis procuratores
eorum prouidere debent fiat locis duobus aut tribus uel etiam ut necessitas et
ratio dictauerit ˙
IIII
Sed quia omnimodis doctrina minus utiliter
agitur · si qualiter his qui docere debeant discendi oportunitas non ordinatur · necesse est ut his presulibus quibus omnimodis agendi facultas
aut funditus · aut certe magna ex parte per dioceses suas deest ad hominis
rerum qualiter id fieri congrue possit prouideatur ˙ Hi autem qui res
eclesiasticas aut baptismales eclesias iure suo in promptu habent officium
predicationis implere ualent ˙
V
De potentibus qui ad predicationem uenire
nolunt et idcirco multi eos imitantes uel sequentes ad audiendum uerbum diuinum
uenire debuerant seruitiis propriis [fol. 106r] detinentur ˙ Nonnulli etiam ex
ipsis presbiteros absque consensu episcopi in eclesiis
constituunt uel expellunt ·
VI
Vt heresis simoniaca ita caueatur · ut non
solum propter numerum acceptionem sed neque consanguinitate familiaritatis aut
cuiuslibet amicitię aut obsequii causa deinceps ullus prebeat ˙
TITULUM · I ·
INCIPIUNT KAPITULA QUĘ DOMNUS HLOTHARIUS IMPERATOR SUO TEMPORE
OLONNA CONSTITUIT ˙
I
Si quis episcopus aut propinquitatis affectu · aut muneris
ambitione aut causa amicitię senedochia · aut monasteria uel baptismales
eclesias suę eclesię pertinentes cuilibet per erenfitheos contractus dederit
se suosque successores poena multandos conscripserit potestatem talia multandi
rectoribus eclesiarum absque ponoe [!] conscriptę solutione concedimus ˙
II
Statutum est ut si quis liber homo per
consensum episcopi sui eclesiam in sua construxerit proprietate ·
fontesque in eadem ab episcopo fuerint consecratę · ideo non suam perdat
hereditatem · Sed si episcopus uoluerit officium sacri baptismatis in sua transferatur eclesia · ipsa uero a qua in constructoris maneat iure ˙
III
Si quis adulter cum adultera comprehensus
fuerit secundum edicta legis
langobardorum marito adulterę ambo ad uindictam traditi fuerint · si eos
quispiam emerit eosque conuictos in eodem scelere haberi repertum fuerit ·
ipsos fiscus adquirat ˙
IIII ·
Si quis liber homo uxorem habens liberam
propter aliquid crimen aut debitum seruitio alterius se subdit ·
eademque coniunx manere cum ipso uoluerit ipsorum procreatio quę tali coniugio
fit · libertatis statum non amittat ˙ Si uero ea defuncta secunda uxor et
tamen libera tali se sciens iunxerit con[i]ugio · liberi
illorum seruituti subdantur ˙
V
Statuimus
ut si femina uestem habens mutatam moecha deprehensa
fuerit ·
non tradatur genitio sicut usque modo ne forte quę prius cum uno ·
postmodum
cum pluribus locum habeat moechandi · sed eius possessio fisco
redigatur
et ipsa episcopali subiaceat iudicio ·
VI ·
Decernimus ut quisquis aliter testes
habere non potuerit · uolumus ut per comitis iussionem quos in suo
testimonio necessarios quisque habuerit · ueritatem prolaturi publico conuentu
adducantur ut per ipsos rei ueritas cum iuramento ualeat inquiri · [fol. 106v]
VII
Abbates qui ab episcopis electi sunt ad conspiciendum
regulę obseruationem in monasteriis istum debent tenere modum in his que eis
iniuncta sunt ˙
VIII
[BK 160 c. 1 BK 160 c. 2 BK 160 c. 3 BK 160 c. 4]
Primo quia subdito et in breui spatio
pleniter cognoscere non ualent conuer
sationem fratrum in illo
monasterio · ad quod tunc ueniunt nisi aliquibus
diebus ac noctibus cum eis
conuersentur · Cum tali ad eos ueniant paucitate · ut
monasterium non grauent ˙
Deinde si intellexerint
abbatem neglegentem
suum ministerium agere aut de semetipso aut de fratribus
suis · secundum regulę
auctoritatem commoneant illum ˙
Similiter etiam faciant si ex fratribus fuerint
neglegentes inuenti · cum
abbate suo · secundum regulę auctoritatem eos commo
neant ˙ Si ignorantia est per eandem regulam docendo corrigant eos ˙
Si
autem uoluntate delinquunt et emendauerint per eorum admonitionem · bene ·
Quod si noluerint nuntient prim
vm episcopo loci · et si ultra necessitas fuerit
nuntient synodali
conuentui ˙
Si uero questio aliqua
fuerit de regulę
capitulo · et non potuerint inter se definire · nuntient
synodo et ibi aucto
ritate episcoporum sacrior decernatur sensus · et
per uim nihil agere qui missus est
presummat ˙
Consuetudines autem nisi
inuente fuerint noxia · et hoc ut su
pra dictum est nuntient ·
TITULUM · II · ITEM ALIA CAPITULA ·
DOMNI HLOTHARII ·
I ·
Statuimus ut liberi homines qui tantum
proprietatis habent unde hostem
bene facere possunt · et iussi facere nolunt ·
ut prima uice secundum legem
illorum statuto damno subiaceant · Si uero
secundo inuentus fuerit neglegens
bannum nostrum id est LX solidos persoluant · Si uero tertio quis in eadem culpa fuerit
implicatus · sciat se omnem
substantiam suam amissurum · aut in exilium esse
mittendum ˙ De mediocribus
quippe liberis qui non possunt per se hostem facere ·
comitum fidelitati
committimus · ut inter duos aut tres seu quattuor · uel si
neces
sitas fuerit amplius · uni qui melior esse uidetur
adiutorium prebeant ad nostram
seruitium faciendum ˙ De his
quoque qui propter nimiam paupertatem neque per se
hostem
facere
neque adiutorium prestare possunt · conseruentur quousque ualeant recuperari ˙
II
Placet nobis ut liberi homines qui non propter paupertatem
sed ob uitandam reipublice utilitatem fraudolenter ac ingeniose res suas
eclesiis delegant · easque denuo sub censu utendas recipiunt · ut quousque
ipsas res possident · hostem et reliquas publicas functiones faciant ˙ Quodsi
iussa facere [fol. 107r] neglexerint · licentiam eos distringendi comitibus
permittimus per ipsas res suas · non resistente immunitate · ut status et
utilitas regni · huiusmodi adinuentionibus non infirmetur ˙
III
Volumus ut similis mensura in laicali ordine de hac re
seruetur · uidelicet si quis alterius potestatem qui hostem facere potest
emerit aut quouis modo ad eum peruenerit eique ad utendum eas dimiserit · si
neglegens de hoste fuerit per ipsas res a comite distringatur · ut in
quocumque publica non minoretur utilitas ˙
IIII
Precipimus de his fratribus qui in nostris et romanie finibus paterne seu maternę
succedunt hereditati · si contigerit quod unus eorum eclesiasticę militię sit
mancipatus · et idcirco his qui seculariter militare debuerat ut se ad
defensionem regni nostri subtrahat · in nostris finibus partem substantię in portionem suscipere dissimulauerit · idcirco ut nequeant
constringi · ubicumque comes suus eum inuenerit · licentiam
distringendi ei concedimus · ita ut primum fideiussores donet usque ad
placitum suum · et bannum nostrum persoluat ˙ Si uero fideiussores non
inuenerit · tam diu sub custodia per comitem teneatur quousque fideiussores
inueniat aut bannum nostrum solutum habeat ˙
V ·
De liberis uero hominibus qui in aliena potestate mobilem
suum transferunt ·
ut causator eorum eos pignerare non possit · placet nobis
ut res eorum infiscentur
quousque uenientes ad audientiam iustitiam faciant ˙
Si uero uenire con
tempserint · secundum capitulare domni ac genitoris nostri de eorum rebus agatur
Nam et de ipsis
rebus habita existimatione damnum quęsitoris sarciatur ˙
Qui uero illud mobile recipit si hoc sacramento probare non potuerit quod
propter
iustitiam alterius differendam illud non recepisset bannum nostrum
persoluat ·
VI ·
De fratribus namque qui simul in paterna
seu materna hereditate commune uiuunt nolentes
substantiam illorum diuidere ac occasione · ut unus tantum in hostem uadat
uolumus ut si solus est uadat ˙ Sin autem duo sunt similiter si tres fuerint
unus remaneat · et si ultra tres numerus fratrum creuerit unus semper qui
propter domesticam curam atque rerum communium excolentiam
remaneat ˙ Si uero inter eos aliqua orta fuerit contentio quis eorum expeditionem facere debeat prohibemus ut nemo illorum remaneat ˙ In ętate
quoque illorum lex propria seruetur ˙ similiter et in nepotibus hęc conditio
teneatur ˙ [fol. 107v]
VII
Vt in testimonio non recipiantur de his capitulis id est
de libertate de hereditate uel proprietate in mancipiis et terris
siue de homicidio et de incendio ille qui non habet · si conuictus
fuerit falsum dixisse testimonium unde secundum Legem
compositionem plenam reddere possit ˙
VIII
Statuimus ut iuratores singillatim iurent ˙
VIIII ·
Vt quicumque sacramentum uel debitum ante
solis occasum persoluerit securus inde sit ˙
X
Videtur nobis ut quicumque
liber ingeniose se in seruitio tradiderit · his qui eum recipit hoc quod ille
qui in seruitium se tradidit in publico per antiquitatem consuetudinem facere
debuit impleat ˙
XI
De his qui proprietates suas spontaneę alicui delegant ·
et postea fraudo
lenter ab alio aliquo ignoranti pretium easdem res
uenundantes accipiunt ·
et his cui easdem res prius tradite fuerant cognito
negotio annum integrum
silens non contradixerit · sed propter inlusionem
tacens
ut
emptorem inludere
si infra patriam anni spatium ut dictum est fuerit
prior traditio nihil ei ualeat ·
Ille uero qui post primam traditionem res
uendiderit · si uiuens · comprobatus
fuerit hanc illusionem fecisse bannum dominicum persoluat id est LX solidos ˙
Si uero
bannum unde componat non habuerit uerberetur ˙
XII ·
Quibuscumque per legem
propter aliquam contentionem pugna fuerit iudicata preter
de infidelitate cum fustibus pugnent sicut in capitulare dominico
constitutum est ·
XIII ·
De fugitiuis precipimus ut ministri rei publice a domino
fugitiui nihil accipiant cum reddiderint eos ˙
XIIII
Videtur nobis de aldionibus ut sicut lex
habet ita sint ˙
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 112r]
[11]
TITULVM · IIII ·
ITEM ALIA
CAPITULA
DOMNI HLOTHARII IMPERATORIS ·
I
Inuenimus ut baptismalium eclesiarum
rectores sint presbiteri singularum singuli · et non diacones
uel cuiuslibet inferioris ordinis clerici ˙
II
Placuit etiam ut presbiteri baptismalium
eclesiarum secundum suam possibilitatem debitam oboedientiam et honorem
exhibeant episcopis suis absque grauendine cum necessitas et ordo poposcerit ˙
III
Statuimus etiam si oboedientiam rei
publicę episcopis talis iugiter quam per se facile adimplere nequiuerint · ut
prebeant solacium subiecti secundum qualitatem iniuncti seruitii ·
IIII
De senedochiis uisum est nobis ut secundum possibilitatem
uel temporis fertilitatem testamentorum scripta sequantur ˙
V
De feminis cum presbiteris
cohabitantibus placuit eas penitus eici · nec ulterius cum his de quibus
suspicatur quoquo modo conuersari · et si post primam contestationem
episcopi sui a septem usque ad tres idoneis testibus conuincitur
preuaricasse · propriis gradus periculo subiaceat ˙
VI
Si episcopus contestationem uel correptionem
huiuscemodo [!] neglexerit aut post hoc synodale concilium infra
dies · LX · emendatione digna non emendauerit · iudicio
metropolitani sui subeat sententiam ˙
VII
De monasteriis et senedochiis ††† inordinatis et destructis · ad palatium uel ad
quorumcumque iura pertinentibus qui admonitionem episcoporum
contemnunt · placuit nostrę imperialis prouidentię iudicio reseruari ˙ [fol. 112v]
ITEM ALIA CAPITULA
DOMNI HLOTHARII ·
I
Placuit nobis ut si pro quibuslibet culpis atque
criminibus quęcumque persona toties fuerit correpta ·
ut iam excommunicatione episcopali per contemptum dignus habeatur
comitem suum episcopus sibi consociet · et per amborum consensum huiuscemodi
distrigatur [!] contemptor · ut iussioni episcopi sui oboediens existat ˙ Si uero assensum non dederit bannum nostrum nobis persoluat
Quod si adhuc contumax perstiterit · tunc ab episcopo excommunicetur Si uero
excommunicatus corrigi nequiuerit · a comite uinculis constr[in]gatur · quousque nostrum idem contemptor suscipiat iudicium ˙ Si
uero in talibus comes repertus fuerit noxius per episcopum eius
nobis nuntietur ˙ Si autem uassallus noster in hac culpa lapsus fuerit · sicut
supra per comitem constringatur ˙ Quod si non audierit · nobis
innotescatur antequam in uinculis mittatur ˙
II
Volumus ut omnimodis emunitates
progenitorum nostrorum seu nostrę pleniter ac iuste conseruentur ˙
III ·
Volumus ut res quę a liberis personis locis deo dicatis
conferuntur licet sibi ususfructus et ordinationem earundem rerum reseruent ˙
Si aliter eas non ordinauerint · ita maneant sicut prius date fuerunt ˙
IIII
Singulis episcopis · abbatibus et
abbatissis duos concedimus aduocatos · eosque quam diu aduocationem tenuerint
ab hoste relaxamus ˙
V
Prohibemus ut nemo usuram facere presumat
post episcopi sui contestationem Quod si quis post eius interdictum facere
presumpserit · a comitibus sicut supra de contemptoribus
precepimus distringatur ˙
VI
De doctrina uero quę ob nimiam incuriam
atque ignauiam quorundam prepositorum cunctis in locis est funditus extincta ·
Placuit ut sicut a nobis constitutum est ita ab omnibus obseruetur ˙ uidelicet
ut ab his qui nostra dispositione ad docendos alios per loca denominata sunt
constituti · maximum detur studium qualiter sibi
commissi scolastici proficiant atque doctrinę insistant ·
sicut presens exposcit necessitas ˙ Propter oportunitatem tamen
omnium apta loca distinctę ad hoc exercituum [!]
prouidimus · ut difficultas locorum longe positorum ac paupertas nulli foret
excusatio · Id sunt · primum papia conueniant ad dungalum · De mediolanio · De brixia · De laude · De bergamo · De nouaria · [fol. 113r] De uercelle · De tertona · De aquis · De ianua · De aste · De cuma ·
De eporegia · Ipse episcopus hoc per se faciant · In taurinis conueniant ˙ De uintimilio · De albingano · De uadis · De alba In cremona
discant ˙ De regia · De placentia · De mutina · De tuscia respiciant in
firmio · et de spoleti
ciuitatibus conueniant · In uerona · De mantua · De triento · In uincentia · De patauis · De taruisio · De filtris · De ceneda · De asilio · Reliquę ciuitates forum iulii ad scolam conueniant ˙
VII ·
Volumus ut singuli episcopi conuersationem
canonicorum eorumque habitationes ·
kalendas octobris futuri anni absque ulla neglegentia sicut disposuimus
habeant · preparatas ˙
VIII ·
Precepimus uobis ut singulę plebes secundum antiquam
consuetudinem fiant restaurate ˙ Quod si filii eiusdem eclesię restaurare
noluerint a ministris rei puplicę distringantur · ut uolentes
nolentesque nostram obseruent preceptionem ˙
VIIII
De decimis uero dandis statuimus ut sicut
in capitulari continetur quod in mantua factum est · ita
qui eam dare nolunt distringantur atque exsoluant ˙
X
De precariis quoque quę a rectoribus
eclesia inrationabiliter fiebant
su [!] suosque
successores poena graui
obligabant ut facta ipsius nequiret dissoluere
precipimus ut nemo successor in
antecessoris sui poena statuta sit obli
gatus sed suę prouidentię sit
concessum · ut si antecessor eius res eclesię inratio
nabiliter
distribuit ab eo
ad
ius eclesię tenendę reuocentur ˙
XI
De decimis · ut dentur et dare nolentes
secundum quod anno preterito denuntia
tum
est a ministris rei puplice exigantur · Id est eligantur quattuor siue
octo
optimi homines uel prout opus fuerit de singulis plebibus iuxta qua
litatem uniuscuiusque plebis · ut ipsi inter sacerdotem et plebem testes existant
ubi date uel non date fuerint ˙ Hoc ideo ne ibi iuramentum aliquod faciendi
necessitas contingat ˙ Non tamen ideo tantos testes mittendos dicimus
ut
ipsos semper omnes in dandis decimis presentes esse pariter necesse
sit · sed dum
pluribus committitur minus grauentur ˙ In duobus autem si
adfuerint
sufficere credimus ˙ Neglegentes autem admoneantur a
presbiteris eclesiarum usque
ad tertiam ut ipsam decimam
dent · Quod si contempserint · ab introitu
eclesię prohibeantur · Et si hoc
minime emendauerint · a ministris rei
publicę districti singuli per
caput ˙ VI · solidos · eclesię componant · et insuper
[fol. 113v] decimam dare
cogantur ˙ Nam si iterum contemptores extiterit · tunc per publicam
auctoritatem domi uel casę eorum uuifentur · quousque pro ipsa decima sicut supra
dictum est · satisfaciant · Quod si denuo rebelles uel contradictores fuerint ·
et super ipsam uuifam suam auctoritate intrare presumpserint · tunc a ministris rei
publice in custodiam mittantur · usque dum ad
iudicium publicum perducantur et ibi secundum
legem contra comitem uel partem
publicam componant · Reliqua autem et supra dictum est
et
decimas soluant · et · VI · solidos contra eclesiam satisfaciant
HĘC KAPITULA
DOMNI HLOTHARII IMPERATORIS SUNT · CIIII · QUĘ NON LEGITUR IN
AERE
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 115r]
[28]
I
Placuit nobis ut nullus episcoporum de
consecratione aut de dedicatione baptismalium eclesiarum · aut
exenedochiorum [!] seu oraculorum pretium quodlibet contra
auctoritatem canonicorum patrum uel iuxta antiquam consuetudinem penitus
accipere presummat ˙
II ·
Vt in senedochiis rationabiliter dispositis adhuc in primo
testamento
[fol. 115v] testatoris omnino conscriptam seruetur uoluntas ˙ In his
uero qui ab in
itio iuxta rationem dispositionem caruerunt · Uolumus
ut quinta
pars fructuum pauperibus detur · Similiter in illis quę rationabilem
dis
positionem
habuerunt · et tamen qualibet neglegentia pristini status ordi
natione carent · uolumus ut conditio suprascripta seruetur · quousque per bo
norum ordinatorum prouidentiam et temporum habundantiam ad priorem
ualeant
ascendere dispositionem ˙
III ·
Visum est nobis ut presbiteri baptismalium
eclesiarum secundum suam possibilitatem debitam oboedientiam et honorem suis
exhibeant episcopis absque grauedine ut necessitas et ordo
poposcerit ˙ Nam si oboedientiam rei publicę talis iniungitur episcopis quam
per se facere nequiuerint · uolumus ut prebeant solatium subiecti ·
secundum qualitatem iniuncti seruitii ˙ Si quis ex necessitate eclesias
grauatas habent atque destructas · et inantea grauare
presumpserint · per relationem missorum cogniti huiusmodi
rectores canonica inuectione a nobis promulgata feriantur ˙
IIII ·
[BK 159 Prolog BK 159 c. 1 BK 159 c. 2 BK 159 c. 3]
Volumus hoc beneficium prestare
ut
cuiuscumque seruus liberam feminam
sibi ea consentiente in
coniugio copulauerit et infra anni spatium
ad uindictam traditi non fuerint
sicuti lex tales personas nostro fisco sociat ·
ita nos nostra liberalitate
concedimus · ut in potestate · et seruitio domini
illius cuius seruus fuerit
ambo reuertantur ˙
Similiter concedere uolumus
cunctis liberis personis · ut nullus iudex publicus seu ministri publici eos
contra legem audeant pignerare in bubus · quia audiuimus multa
damna et
afflictiones per hęc populum nostrum sustinere ˙ Neque cogantur ad pla
citum uenire preter triduum in anno sicuti in capitulare continetur
exceptis
scauinis et causatoribus pro testibus necess
[...]is ˙
Quia omnem passi
onem uolumus auferre · ut populus noster pacifice
sub nostro regimine possit
uiuere ˙
His uero personis quę se
nobis
commendauerunt uolumus specialiter
hoc honoris priuilegium concedere
pre ceteris liberis · ut ubicumque uenerint
siue in placito siue in quocumque loco honor[i]s digni
hab
[e][..]tur · et ceteris
anteponantur ˙ Et quicquid
† ad querendum
hab
[u][....]t absque ulla
dilatatione iustitias suas recipere
[m]ereantur ˙ Et
[.]ll
[o]rum homines libe
ri qui eis sunt commendati · si ipsi seniores eos in nostro
seruitio secum
[fol. 116r] habuerint propter iustitiam faciendam nec
destringantur nec pignerentur ·
quousque de nostro seruitio reuersi fuerint ·
et tunc si quid ab eis queritur ·
primum senioribus eorum moueatur · et
iustitiam suam quęrentibus faciant · et si
ipsi facere noluerint · tunc
legaliter distringantur ˙
V
Concedimus etiam gastaldiis nostris curtes
nostras preuidentibus ut si proprio suo
pretio res emerint aut
quodlibet iusto attracto adquisierint · sicut
le
x easdem res ad nostram partem concedit · Ita nos eas illis concedimus
si in seruitio nostro fideles inuenti fuerint ·
VI
Vt ante uicarios nulla criminalis actio definiatur nisi
tantum leuiores causę quę facile possint diiudicari · ut nullus in eorum
iudicio aliquem hom[i]nem in seruitio adquirat · sed per
fideiussorem mittatur usque in presentiam comitis ˙ Et ingenui
homines nulla placita custodiant proter [!] tria quę instituta sunt ˙
Nisi forte contingat ut aliquis aliquem accuset · excepto illis scabinis qui cum iudicibus residere debent ˙
VII ·
Notarii autem hoc iurare debent quod
nullum scriptum falsum faciant neque aliquid in occulto · et nec scriptum
aliquod faciant de uno comitatu in alio nisi per licentiam illius comitis in
cuius comitatu cartula ipsa stare debet ˙ Si uero necessitas itineris aliquem
compulerit · aut infirmitas grauis · secundum capitularem genitoris nostri faciat · Quodsi quis
aliter fecerit inanis et uacua appareat ˙
VIII
Vt nullus cancellarius pro ullo iudicato aut scripto
aliquid amplius accipere audeat nisi dimidiam libram argenti de maioribus
scriptis ˙ De minoribus autem infra ipsam dimidiam libram quantum res exposcit
et iudicibus rectum uidetur accipiat ˙ De orfanis autem uel ceteris pauperibus
qui exsoluere hoc non possunt in prouidentia comitis sit · ut nequaquam inde
aliquis accipiat ˙ De indiculis uero nihil accipiat · nisi tantum pergamenam ·
ubi ipsum indiculum scribere possit ˙
VIIII ·
Si liber homo se ipsum ad seruitium
implicat aliquibus causis si liberam feminam habuit · ut infantes ipsi in eorum
libertate permaneant · et si ipsa mulier defuncta fuerit · et aliam liberam
feminam sibi copulauerit seruientem · ipsa in seruitio permaneat ˙
X ·
Si quis homo alienam uxorem adulterauerit · et secundum
legem ei in manus
traditi fuerint · et postea con
[iun]cti
fuerint · parti publice recipiantur ·
et qui ipsos comparatos
habuerit pretium suum perdat ˙
[fol. 116v]
XI
Volumus ut comites nostri licentiam nostram habeant ad
faciendas inquisitiones ˙
XII
Volumus de obligationibus ut nullus homo
per sacramentum nec per aliquam obligationem adunationem faciat · et si hoc
facere presumpserit · tunc de illis qui prius ipsum consilium
inchoauerit · aut qui hoc factum habent · in exilium mittantur et bannum
nostrum persoluant · et si tales fuerint qui bannum nostrum
persoluere non possint · per unumquemque LX ictus accipiat ˙
XIII
Volumus ut cum collecta uel scutis in placitum comitis
nullus presummat uenire et si presumpserit bannum nostrum
componat ˙
XIIII ·
De sanctimoniali femina statuimus · ut si
adulterium fecerit et inuentum fuerit · res eius quas habet fisco nostro
socientur persona uero eius · sit in potestate episcopi · in cuius
parroechia est in monasterium eam mittendum ·
XV
Volumus ut episcopi abbates et abbatisse suos aduocatos
habeant et pleniter iustitias faciant ante comitem suum ˙
XVI
De hominibus qui res suas alienauerunt
ubicumque et super resident ut distringat eos comes pro
scubiis publicis sicut lex continet ·
XVII
Volumus ut episcopi una cum comite suo aduocatum sibi
eligant ·
XVIII
Placuit nobis ut hominibus liberis nihil
superponatur nisi sicut lex et rectitudo continet ˙
XVIIII
Volumus ut de scubiis publicis quę ad utilitatem regni
nostri pertinet precepta immunitatum impedimentum non
prestant sed adiutorium ˙
XX
Vt cancellarii electi boni et ueraces
cartas publicas conscribant ant
e
comitem et scabinos et uicarios eius · et nullo modo hoc facere
presum
mant de pecunia · antequam legitimum
pretium detur ˙
XXI
Liceat comiti excusatos habere sicut lex
langobardorum continet ˙
XXII
Volumus ut homines talem consuetudinem
habeant · sicut antiquitus langobardorum fuit de eclesiis
baptismalibus de monasteriis regularibus tam uirorum quam puellarum · de
senedochiis uero et freda ·
XXIII ·
De cancellariis qui ueraces uel electi sunt · ad homines
infirmos ueniant et secundum legem instrumenta conscribant · et a
testibus roborentur et statim cum scripta fuerit cartula ostendant ante
episcopum et comitem et iudices uel uicarios aut plebeios · ut uera agnoscatur
esse ·
Vt mulier romana quę uirum
habuerit langobardum · defuncto eo · [fol. 117r] a lege uiri sit soluta
et ad suam legem reuertatur · Hoc uero statuentes ut similis modus seruetur in
ceterarum nationum mulieribus ˙
ITEM ALIA
CAPITULA QUĘ DOMNUS HLOTHARIUS IMPERATOR AD
LIMINA
BEATI PETRI APOSTOLI TEMPORE EUGENII SUMMI PONTIFICIS INSTITUIT ·
I
Constitutum habemus ut omnes qui sub speciali defensione
domni apostolici
seu nostra fuerint suscept
i · impetrata inuiolabiliter iusta utantur
defensione · Quod si quis in
quocumque modo hoc contemptum uiolare
presumpserit · sciat
periculum uitę suę se esse incursurum · Nam et hic
decernimus ut domno
apostolico in omnibus ipsius obseruent oboedientiam
seu ducibus ac iudicibus
suis ad iustitiam faciendam ˙
II ·
Vt depredationes quę
hactenus fieri solebant prohibemus ne fiant · neque uiuente pontifice neque
defuncto ˙ Si quis uero alteri hoc fecerit · sciat se legali sententia esse
condemnandum · Quę autem retro actę sunt · placet nobis ut per dispositionem
nostram fiant legaliter emendate ˙
III
Volumus ut
in electione pontificis · nullus
presummat uenire neque
liber neque seruus qui aliquod
impedimentum faciat ˙ Illi solummo
do
romani quibus
antiquitus fuit consuetudo non cessent per constitutio
nem sanctorum
patrum eligendi pontificem ˙ Quod si quis contra hanc ius
sionem
nostram facere pręsummpserit · exilio tradatur ˙
IIII
Volumus ut missi constituantur de parte
domni apostolici et nostra · qui annuatim nobis renuntiare ualeant
qualiter singuli duces et iudices iustitiam populo faciant · et quomodo nostram
constitutionem obseruent ˙ Quibus missis decernimus ut primum cunctos clamores
qui per neglegentiam ducum aut iudicum fuerint inuenti · ad notitiam domni
apostolici deferant · et ipse unum e duobus eligat · ut aut statim per eosdem
missos fiant ipsę necessitates emendatę · aut si non per nostrum
missum fiat nobis notum · ut per nostros missos a nobis directos iterum
emendentur ˙
V ·
Volumus ut cunctos populus romanus
interrogetur lege uult uiuere · ut tali qua se professi
fuerint uiuere uelle uiuant ˙ Illisque denuntietur quod hoc unusquisque sciat
tam duces quam et iudices uel relinquus populus quod si in
offensione sua contra eandem legem fecerint eidem legi quam profitentur per
dispositionem pontificis ac nostram subiacebunt ˙ [fol. 117v]
VI
De rebus eclesiarum iniuste inuasis sub occasione quasi
licentia accepta
a pontifice · et de his quę necdum reddite sunt et tamen
fuerunt iniuste a potesta
te pontificum inuasę · uolumus ut per
missos nostros emendetur
VII ·
Prohibemus ut depredationes
inter confinia nostra
non fiant et quę factę sunt
secundum
legem de utrisque partibus ordinemus ut emendentur · Similiter uolumus ut
ceterę iniustit
ię
de utrisque partibus fiant emendatę ˙
VIII
Placuit nobis ut cuncti iudices siue hi qui cunctis
preesse debent per quos iudi
ciaria potentes in
hac urbe romana agi debent in presentia nostra
ueniant ·
uolentes numerum et nomina eorum et scire · et singulis de ministerio
sibi
credito ad
monitionem
facere ˙
VIIII ·
Nouissime admoneatur ut omnis homo sicut
dei gratiam et nostram habere desiderat · ita prestet
in omnibus oboedientiam atque reuerentiam huic pontifici ˙
De pontibus uero uel reliquis similibus operibus quę
eclesiastici per iustitiam et antiquam consuetudinem cum reliquo populo facere
debent · hoc precipimus ut rector eclesię interpelletur · et ei secundum quod
possibilitas fuerit portio deputetur · et per alium exactorem eclesiastici
homines ad opera non compellantur ˙ Si uero opus suum constituto die impletum non habuerint liceat comiti poena propositi operis
pignerare iuxta ęstimationem uel qualitatem imperfecti operis
quousque perficiatur ·,·
X
De his qui sine consensu episcopi
presbiterum in eclesiis suis constituunt uel de eclesiis eiciunt · et ab episcopo uel quolibet misso dominico admoniti oboedire noluerint · ut
bannum nostrum reuadiare cogantur · et per fideiussores ad palatium nostrum
uenire iubeantur ˙ et tunc nos decernamus utrum nobis placeat ut aut illi
bannum persoluant · aut aliam armiscaram sustineant ˙
XI
De eclesiis que inter coheredes diuise
sunt · consideratum est quatenus si secundum prouidentiam et admonitionem
episcopi ipsi coheredes eas uoluerint tenere honorare faciant · Sin
autem hoc contradixerint ut in episcopi potestate maneant · utrum eas ita
consistere permittant · aut reliquias exinde auferant ˙ et ubi ad nostrum
beneficium eclesię pertinentes ita diuisę inuentę fuerint · describantur et
nobis renuntietur ˙
XII ·
De eclesiis destructis · ut episcopi et missi
inquisitionem faciant utrum per neglegentiam aut impossibilitate destructe sint ˙ et ubi neglegentia inuenta fuerit episcopali auctoritate emendare cogantur
qui eam restaurare debuerant · [fol. 118r] Si uero per impossibilitatem contigit ·
ut aut plures sint quam necesse sit · aut maioris magnitudinis quam
ut ex rebus ad easdem pertinentibus restaurarari [!] possit · episcopus
modum inueniat qualiter congrue emendari et consistere possint .'
XIII
De uno manso ad eclesiam dato · de quo
aliqui homines contra statuta sibi seruitium exigunt ˙ Quicumque
pro hac re causatus fuerit · comes uel missi hoc quod inde subtractum est
presbitero cum sua lege restituere faciant ˙
XIIII
De his qui nonas et decimas iam per multos annos aut ex
parte aut ex toto dare neglexerunt · uolumus ut per missos nostros
constringantur · ut secundum capitularem priorem soluant unius anni nonam et
decimam cum sua lege · insuper bannum nostrum et hoc eis denuntietur · quod
quicumque hanc neglegentiam iterauerit · beneficium unde hęc
nona et decima persolui debuit amissurum se sciat · Ita enim continetur in
capitulare bonę memorię genitoris nostri in libro primo
capitulo · CLVII · ut qui eclesiarum beneficia habent nona et decima ex eis
eclesię cuius res sunt donent ˙ et qui tale beneficium habent et ad medietatem
laborant · de eorum portione proprio presbitero decimas donent ·
Item in capitulare nostro in libro · II · capitulo XXI de eadem re · De nonis
quidem et decimis unde genitor noster et nos frequenter
in diuersis placitis admonitionem fecimus · et per capitula nostra qualiter
obseruentur ordinauimus · uolumus atque iubemus · ut de omni conlaboratu et de
uino uel feno fideliter et pleniter ab omnibus nona et decima persoluatur ˙ De
nutrimine uero pro decima sicut hactenus consuetudo fuit ab
omnibus obseruetur ˙ Si quis tamen episcoporum fuerit qui argentum pro hoc
accipere uelit · in sua maneat potestate iuxta quod ei et illi qui hoc
persoluere debet conuenerit ˙
XV
Quicumque decimam abstrahit
de eclesia ad quam per iustitiam dare debet · et eam presumptiose
uel propter munera aut amicitiam uel aliam quamlibet occasionem et ad alteram
eclesiam dederit · a comite uel misso nostro distringatur · ut eiusdem
decimę quantitatem cum su[a] lege restituat ˙
XVI
De decimis quas populus dare non uult nisi quolibet modo
ab eo redimantur
ab episcopis prohibendum est ne fiat · et si quis contemptor
inuentus fuerit · ut nec
episcopum nec comitem audire uelit ˙ si noster homo
fuerit · ad presentiam nostram uenire
compell
atur
· Ceteri uero distringantur ut inuiti eclesię restituant
qui
uoluntarię dare neglexerunt ˙
XVII ·
Quicumque de rebus
eclesiarum quas in beneficio habent restaurationes earum facere ˙
[fol. 118v]
neglexerunt · iuxta capitularem anteriorem in quo de operibus ac
nonis et
decimis constitutum est · sicut de illis adimpletur id est in
libro · IIII ·
capitulo XXXVIII ˙ De opere et restauratione eclesiarum · consi
deratum est ut de frugibus terre et animalium nutrimine persoluantur ˙ De
opere uero uel restauratione earum · comes et episcopus siue abbas una cum
misso
nostro quem ipsi sibi ad hoc elegerint considerationem faciant · ut
unus
quisque eorum tantum inde accipiat ad operandum et
restaurandum · quantum
ipse de rebus eclesiarum habere cognoscitur ˙ Similiter
et uassi nostri aut in commune
tantum operis accipiant · quantum rerum
eclesiarum debent · uel unusquisque per se
iuxta quantitatem quam ipse tenet
aut si inter eos conuenerit pro opere
faciendo argentum persoluant
˙ Cum quo pretio
rector eclesię ad predictam resta
urationem operis conducere et
materias emere possit · et qui nonas et
decimas dare neglexerit · primum quidem
illas cum sua lege restituat
insuper et bannum nostrum soluat ut ita castigatus
caueat ne sepius iterando
beneficium amittat ˙
XVIII
De illis qui agros dominicatos propterea neglexerint
excolere ut nonas exinde non persoluant · et alienas terras ad excolendum
propter hoc accipiunt uolumus ut de tribus annis ipsam nonam cum sua lege
persoluant · et si quis contemptor aut comitis aut missorum nostrorum propter
hoc extiterit · per fideiussores ad palatium uenire compellatur ˙
XVIIII
Vt missi nostri ubicumque
malos scabinos inuenerint eiciant · et totius populi consensum in loco eorum
bonos eligant · et cum electi fuerint iurare faciant ut scienter
iniuste iudicare non debeant ˙
Vt in omni comitatu hi qui meliores et ueraciores inueniri
possunt eligantur a missis nostris ad inquisitiones faciendas et rei ueritatem
dicendam · et ut adiutores comitatum sint ad iustitias faciendas ˙
Volumus ut quicumque de
scabinis deprehensus fuerit propter munera aut
propter amicitiam uel inimicitiam iniuste iudicasse · ut per fideiussorem
missus
ad presentiam nostram ueniant ˙ De cetero · omnibus scabinis denuntietur
ne quis deinceps etiam iustum iudicium uendere pręsummat ·
XXII
Vbicumque
commutationes tam tempore nostro quamque genitoris
nostri inlegitimę et inrationabiles atque inutiles eclesiis
dei factę sunt dissoluantur [fol. 119r] et recipiat unusquisque quod dedit · ubi
uero mortua manus interiacet · aut alia qualibet causa quę rationabilis esse
uideatur inuenta fuerit · diligenter describatur et ad nostram notitiam
perferatur ·
XXIII
Quicumque comprobatus fuerit quod scienter
testes in periurium induxisset · sub fideiussorem ad palatium nostrum uenire
compellatur · ut ibi cum fidelibus nostris consideremus ·
quid de tali homine faciendum sit ·
De his qui discordiis et contentionibus
studere solent · et pacem nolunt et inde conuicti fuerint · uolumus ut per
fideiussores ad nostrum placitum ueniant · ut ibi cum nostris fidelibus
consideremus quid de talibus faciendum sit ·
XXV ·
De bonis denariis quos populus recipere non uult · uolumus
ut hoc obser
uetur et teneatur quod in priore capitulare nostro
constitutum est in libro
IIII · capitulo · XXX · Quicumque liber
homo uel in
eptione [!] denarium merum et bene
pensantem recipere
noluerit bannum nostrum id est LX solidos
componat ˙ Si uero ecle
siastici serui aut fiscalini nostri aut
comitum aut uassallorum nostrorum hoc facere
presumpserit · LX ictus uapulent ·
et si actores nostri uel comitum iussi
presentare noluerint ·
predictum bannum nostrum id est LX solidos
componat ˙ et ad hanc
constitutionem nostram adimplendam episcopi et abbates
siue reliqui qui bene
ficia nostra habent adiuuent comites in suis
hominibus distringendis ˙
et si comites hanc nostram constitutionem neglexerint · hoc per missos nostros
ad nostram notitiam perferatur ˙
XXVI ·
De homicidiis uel aliis iniustitiis quę a
fiscalinis nostris fiunt · qui inpugna se ea committere posse
existimant · nos actoribus nostris precipiendum esse decernimus · ne ultra
inpugnę fiant · ita ut ubicumque facta fuerint soluere cum
disciplina precipimus ˙
Collectę ad malefaciendum fieri omnimodis prohibeantur ·
et ubicumque
huiusmodi presumptiones factę fuerint digna
emen
datione
corrigantur et si per neglegentiam comitis uel factę
sunt uel inemendate
remanserint · hoc ad nostram notitiam perferatur · auctor
uero facti si
fuerit prepositus uel aduocatus · siue centenarius
uel qualibet digni
tate predita libera persona post
legalem emendationem in loco
facta sub fideiussoribus ad nostram presentiam
ueniat ˙ Multitudo
uero siue de seruis siue de liberis sit · legitima
emendatione multetur ˙
[fol. 119v]
De pontibus publicis destructis · placuit nobis ut hi qui
iussionem nostram
in reparandis pontibus contempserint · uolumus ac iubemus ut
omnes
homines nostri in nostram ueniant presentiam rationem
reddere cur nostram ius
sionem ausi sunt
contemnere ˙ Comites autem reddant rationem de suis pa
gensibus cur eos aut non
constrinxerunt ut hoc facerent · aut quare nobis nuntia
rent
neglexerunt · Similiter et de iniustis teloneis ubicumque accipiuntur ·
sciant
se exinde a nobis interdici ne ulterius fiat ˙
Vt examen aquę frigide quod hactenus
faciebant a missis nostris omnibus interdica[t]ur ut non
ulterius fiat ˙
Quicumque uicar[i]us uel
alii ministri comitum tributum quod inferendum uocatur maioris pretii a populo
exigere presummit quam a missis bone memorię genitoris nostri constitu[t]um fuit ·
hoc est solidos duos pro unaquaque uacca et qui super hoc iniuste superposuit
atque abstulit sibique retinuit · His quibus tulit cum sua lege restituat · et
insuper fredum nostrum persoluat et ministerium amittat ˙
Quicumque propter
cupiditatem rerum patrem aut matrem aut fratrem aut sororem uel nepotem uel
alium propinquum suum interfecerit · hereditas interfecti ad alios suos
legitimos heredes perueniat ˙ Interfectoris uero hereditas in fiscum redigatur
Ipse uero ordinante episcopo publicę penitentię subdatur ˙
Quicumque res alienas cuilibet homine
uendiderit et ipse homo easdem
res alicui alteri dederit siue uendiderit · et
ipse qui tunc easdem res compa
ratas habet per malum
ingenium proprio filio aut alteri cuilibet necdum legi
timos annos
habenti
iustitię tollende causa tradiderit · Uolu
mus atque firmiter precipimus ut si pater eiusdem paruuli uixerit ipse in
tret in causam rationem reddendi pro filio suo ˙ Si autem ipse pater
mortuus est ·
tunc legitimo eius propinquo qui iuste tutor ac defensor esse
uidetur
pro ipso rationem reddere compellatur ˙
Similiter de aliis omnibus iustitiis
ad eum pertinentibus excepto sua legitima
hereditate quę ei per successionem
parentum suorum legitime euenire debet ˙
Quodsi quis hanc nostram ius
sionem contempserit uel neglexerit sicut
de ceteris contemptoribus
ita de eo agatur ˙ Is uero qui easdem res primum
inuasit et iniuste uen
didit · necnon et emptor excepto sola persona
paruuli · hoc quod fraudo
lenter admiserunt infra patriam emendare
cogantur ˙ et postea
[fol. 120r] contemptores iussionis nostrę sub fideiussoribus
ad nostram presentiam uenire compellantur ˙
De uicariis et centenariis qui magis
propter cupiditatem
quam propter iustitiam faciendam sepissima placita tenent
et exinde populum
nimis affligunt · ita teneatur sicut in capitulare domni
Karoli
imperato
ris continetur in
libro · IIII · capitulo · XL · ut nullus ad placitum banniatur
nisi qui causam
suam quęrit aut si alter ei querere debet · exceptis scabinis
VIII · qui ad
omnia placita adesse debent ˙ Item de eadem re in capitulari nostro
in libro ·
IIII · capitulo LV · De placitis siquidem quos liberi homines obseruare
debent · constitutio genitoris nostri poenitus obseruanda atque
tenenda est ·
ut uidelicet in anno tria solummodo generalia placita obseruent ·
et nullus
eos amplius placito obseruare compellat · nisi forte
quilibet aut accusatus
fuerit aut alium accusauerit · aut ad testimonium
perhibendum uocatus fuerit ˙
Alia uero quę centenarii tenent · non aliis uenire
iubeantur · nisi qui aut litigat
aut iudicat aut testificatur ˙ et
quicumque huius constitutionis transgres
sor a
missis nostris inuentus fuerit · bannum nostrum persoluat
De liberis hominibus qui proprium non habent sed in terra
domnica resident · ut propter res alterius in testimonium non recipiantur ˙
Coniuratores tamen aliorum liberorum hominum ideo esse possunt quia liberi sunt ˙ Illi uero qui et proprium habent et tamen in terra domnica resident · propter
hoc ad testimonium recipiantur quia proprium habent ˙
Statuimus de presbiteris et
diaconibus eclesiastico honore priuatis ut redigantur
poenitentia sicut
canones precipiunt · et si habet episcopus in sua parroechia
monasterium ibi
mittantur · Quodsi monasterium non habuerit tunc precipiat
episcopus ut illi tales habitent in illa plebe unde sunt · et si res proprias
habue
rint eligant sibi talem patronum qui de ipsis rebus uictum
et uestitum eis
ministret · Ipsi tamen nullam habeant licentiam uagandi · aut
discurren
di siue ad placita siue ad palatium siue ad ipsas res
quas proprias antea
habuerunt sine licentia sui episcopi · sed in eodem loco
ubi sibi con
st
itutum
est
suam penitentiam iugiter agant ˙ Quodsi hoc non conseruauerint prim
[u]m
uerberibus
coherceantur · quodsi nec sic castigati fuerint in tali loco
recludantur ubi
uellint nolint in penitentia uiuant ˙
Decernimus ut quisquis aliter testes habere non potuerit
uolumus
[u]t per
[fol. 120v] comitis iussionem quos in suo
testimonio necessarios quosque habuerit · uerita
tem
prelaturi in publicum conuentum adducantur · ut per ipsos rei
ueritas · cum iuramento
ualeat inquiri ˙ Quodsi de duabus partibus fuerit
inquisitio facta idcirco
quod nullus eorum possit habere testes · antequam
iurent fiat inquisitio facta
quodsi omnes ad unam partem dixerint testimonium · iurent uerum dixisse testimo
nium ˙ Quodsi dissenserint · ex quadam
parte testium omnium
prebuerit testimo
nium · et alia alteri · tunc interrogentur si
audent per pugnam illorum testimonium
approbare · Quodsi nulla pars · alteri
cesserit · iurent · et per pugnam probetur
illorum testimonium · et tunc illa
quę causa fuerit
contende [!] recipiatur
ad testimonium ˙
Vt per · XXX annos seruus liber fieri non possit si pater
illius seruus aut mater illius ancilla fuit · similiter et de aldionibus ˙
Placuit nobis ut hęc capitula quę
excerpsimus de capitulis bonę memorię
aui nostri karoli ac domni
genitoris nostri hludouuici imperatoris his omnibus
sanctę dei eclesię
et nostris fidelibus in regno italię consistentibus pro lege
teneantur
et conseruentur ˙ Et quicumque horum capitulorum
contemptor extiterit ·
LX ·
solidorum denariorum multa
componat · sicut in capitulis predicti aui nostri karoli
continetur
HIC FINIT CIIII · CAPITULA DOMNI LOTHARII
QUĘ NON SUNT IN AERE
Quicumque liber homo cum comite suo aut ministris eius ad
patriam
defensandam [!] ire neglexerit · et exercitus
superuenerit ad istius regni uastatio
nem uel contrarietatem fidelium
nostrorum capitalem subeat sententiam ˙ Simi
liter obseruandum est si
uocati fuerint auditu inimicorum nostrorum aduentu ·
et ita contingerit ut
hostes non superueneri
nt · hi qui uocati uenire nolu
erint · unusquisque secundum
legem suam emendet ·
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 130v]
[15]
ITEM INSTITUTIO DOMNI
HLUDOUUICI IMPERATORIS ·
I
Volumus ut unusquisque pro temporis
consistentia et ministerii sui congruentia iustitias procurare
decertent · et subditos non solum commoneant sed etiam
procurare compellant · Constituimus et modis omnibus monemus ut in
ęclesiasticis ministeriis iuxta quod preterito sancti patres in nostro placito
inuenerunt unusquisque seruare studeat · et preterito neglecta
celeriter emendet e restaurandis eclesiarum baptismalium iuxta
antiquam consuetudinem perficiatur ˙
II
De decimis sicuti in supra dicto placito inuentum est ·
quicumque neglexerit canonico iudicio corrigatur · et qui
in hoc aliquid contrasteterit · sciat se nostra imperiali auctoritate
emendandum · Iudices namque commoneantur dei timorem ante
oculos habere et pro nulla persona iustitiam immutare audeant · sed quod uerum
est iustissime perquirant et ueraciter iudicent ˙
III
Pontes enim ubicumque
consueti sunt per maxime ticinensis restaurentur · et ubicumque non consueti necessarii sunt construantur ˙ Nauigia in
consuetis locis preparata consistant · et ne transeuntes grauent commonendi
sunt ·
In nomine sanctę et indiuiduę trinitatis hludouuicus
gratia dei imperator augustus ·
Dum enim superno nutu cum
fidelibus nostris conuentum papia regia ciuitate habuis
semus · peruenit ad nos qualiter dum aliqui homines suam infra
regnum nostrum
[fol. 131r] querere conantur iustitiam · a quorundam prauorum
hominum insidiis impe
diantur · Ita ut per se aut per alios submissos
eos ad seruitium quęrant · siue illos
siue quos ad testimonium producere
uelint · ut sub tali occasione suam percipere non
ualeant iustitiam ˙ Qua pro
re ut talem resecaremus nequitiam · duo capitula
infra regnum
nostrum italicum populo commoranti in legem dare
preuidimus ˙ Anno
imperii domni et genitoris nostri
hlotharii pii imperatoris · trigesimo sexto · nostro
etiam
sexto · XIII ·
kalendas
augusti sub
indictione · III ·
ITEM STATUTA DOMNI
HLUDOUICI PRO LEGE POSITA ·
· I ·
Si quis aliquem de aliquo mallauerit
negotio · et ille qui mallatus fuerit dicat · ideo ei respondere nolle quia
seruus alterius sit · Aut si testimonia produxerit quod ea recipere non debeat · quia aliquis eorum seruus sit · nominet dominum eius et sic det uuadiam de
eo adducendo · et posito placito in quantum ire ubi eum inuenire credit · et
reuerte posse iudices dixerint · Si in placito constituto dominum non
adduxerit · prebeat sacramentum quod pro nulla dilatione iustitia
eius hoc dixerit · nisi pro certo ita uerum esse crediderit · Quodsi iurare
ausus non fuerit quia pro occasione prolongandi iustitiam hoc dixit · Componat
illi bannum nostrum et iustitiam plenissimam faciat ˙ Si uero aliquem
adduxerit qui se dominum eius dicat · et illum quem de seruitio appellauit ·
replicare ad seruitium non ualuerit · tunc ipse qui se dominum eius dixit
bannum nostrum illi componat · eo quod pro conculcanda iustitia ingenium tale
facere ausus fuit ˙
II ·
Si forte quispiam aliquem mallauerit · et ille qui
mallatus fuerit dixerit eum suum seruum esse · uel alius in ipsa altercatione
ueniens eum ad seruitium mallauerit · Iubemus ut presentaliter
inter se uuadient ut ad primum et secundum uel tertium placitum causam ipsam
definiant · Inter placitum uero et placitum sint dies · XV · Tertium autem
quando comes placitum habuerit si infra unum comitatum est · sin autem in
alium sint · XX · ne pro tali occasione eius iustitia prolongetur ˙ Quo si in
his tribus placitis ille qui quęrit uenire neglexerit · excepto seruitio regis
aut ineuitabili necessitate et comes placitum habuerit ille quoque alius ad
suam probandam libertatem paratus fuerit · tunc comes ipsam causam finiat
ueluti si ipse qui quęrit presens fuisset · et ultra ille qui
quesierat facundiam de seruitio illius dicendi non habeat · et insuper ut
supra bannum nostrum illi componat ac iustitiam pleniter faciat ˙
[BK 214 c. 2 BK 214 c. 3]
Et sunt aliqui qui dum alios in seruitium
mallant · et ipsi de sua libertate
[fol. 131v] approbare uuadiam dant · in tantum
eos mutando placitum lacerant · ut uix
pro sua paupertate euadere possint ·
unde tertium addere capitulum placuit
Si uero aliquis alium ad
seruitium mallauerit · et ille qui mallatus fuerit
uuadiam de sua probanda
libertate dederit · iubemus ut supra ad primum
aut secundum uel tertium
placitum
†† causam deliberent · Inter placitum et
placitum
sint dies · XV · tertium uero quando comes placitum habuerit si infra
unum
comitatum est · sin autem in alium sint · XV · Et si in istis tribus
placitis ipse qui quęrit
uenire contempserit · antepositis quę superius
anteposuimus · et comes pla
citum habuerit · ille namque alius cum
suis testibus paratus fuerit · tunc comes ipsos
testes recipiat et causam
definiat · ueluti si ipse qui quęrit presens fuisset · et
ultra
ille qui quesier
at
tacitus de seruitio illius permaneat ˙
IIII
Preuidimus de iudeis ut nullus infra regnum italicum ultra
kalendas octobris ma
neat · et modo eis denuntietur ut
omnes usque ad placitum illud exeant ubi uolue
rint sine ullius
contradictione · Quodsi post
kalendas
octobris aliquis inuentus
fuerit · a quibuscumque
comprehendi potest · cum omni sua ad nostram deducatur
presentiam ·
ITEM ALIA CAPITULA ·
I
Vt inquirant de singulis monasteriis uel
senedochiis qualiter a conditoribus ordinata sunt uel quomodo nunc permaneant
et a quibus personis detineantur
†††II
De monetis inquiratur qua custodia obseruantur uel qua
fraude uitiantur · et
a quibus personis hoc perpetratum sit · et nouiter a
nobis instituta instantur figurari
precipiantur · Uerum tamen usque
missa sancti iohannis denarium argenteum et non
fractum
cuiuscumque monetę recipiatur · Reiectoribus autem iuxta
capitulare casti
gatio adhibenda uel · LX · solidos
componat uel totidem ictus accipiat · falsatores
uero monetę si inuenti
fuerint in presentia nostra deducantur ˙
III
Vt missi nostri per singulas ciuitates
mensuram antiquam inquirant · et nemo neque emere neque uendere
presummat nisi ad ipsam mensuram ·
IIII
De usurisque multis argumentis fiunt diligentissime
inquiratur a missis nostris · et cum reperti fuerint qui eas exercent ·
propriis episcopis tradantur ut sub publica poenitentia redigantur ˙
V
De iudicibus inquiratur si nobiles et
sapientes et deum timentes constituti sunt · iurent ut iuxta suam
intellegentiam recte iudicent · et pro muneribus uel humana
gratia iustitiam non peruertant nec differant · et quod iudica[fol. 132r]uerint confirmare sua subscriptione non dissimulent ˙ Ubi
autem tales non sunt a missis nostris constituantur · et idem sacramentum
facere cogantur ˙ Quodsi uiles personę et minus idoneę ad hoc constitutę sunt
reiciantur ˙ Similiter et notarii legibus eruditi et bonę opinionis
constituantur · et iusiurandum prebeant · ut
nullatenus falsitatem uel colludium scribant ˙ Et qui hoc fecisse
preterito tempore inuenti fuerint presentaliter damnentur ˙
VI
Vt inquirant diligentissime missi nostri per singulos
comitatus qui adhuc sacramentum fidelitatis nondum nobis promiserunt · et promittere eos compellant
t
inquirant diligentissime missi
nostri uillas et cortes unde regis expensa
ministrari solita sit · et a quibus
personis modo detineatur necnon et quę in transitu
domni
imperatoris seruire debent uel missis transeuntibus necessaria ministrare ·
VII ·
Vt per singulas ciuitates inquirant missi
nostri ubi palatia antiquitus
fuer
vnt
uel publicę domus antiquitus · uel unde continebantur uel qua occasione
aut a quibus personis uel sub cuius tempore destructa sunt et nostra
auctori
tate precipiant ut amodo quantotius
restaurentur · Sed et de singulis con
ditionibus quę ad cameram
nostram uel ad fiscum uel ad diuersa palatia pertinent ·
VIII
Vt missi nostri perquirant in singulis ciuitatibus
beneficia quę antiquis tem
poribus clerici et uassalli predecessorum
nostrorum habuer
vnt
uel qui nunc ea re
tinent et nobis renuntient ˙ Similiter
comitatus pertinentia quę comita
tus non habent · necnon et res
eclesiis dei pertinentes · et alię personę quam rectores
earum
††† retinent · inquirant et nobis renuntient ˙
X
Vt baptismales eclesie quę per
neglegentiam eorum qui eas restaurare debuerunt ˙ paulatim a suo statu
defecerunt · diligentia missorum nostrorum ab his qui ibi baptizantur uel
sacra misteria percipiunt restaurari precipiantur · et ministris
rei publice comittantur · ut filii eclesiae eorum instantia ad earum
restaurationem compellantur decimas quoque deo
dare ibidem cogantur ˙
XI
Vt idem missi perquirant in singulis ciuitatibus qualiter
canonicorum uita et conuersatio ordinata sit · et de thesauro eclesię qui inde
perditum sit uel a quo aut cuius tempore ˙ Et utrum episcopi suas plebes
ordinatas habeant · et si contra restaurationem destributę sunt ut emendent ·
et si opus fuerit nobis renuntient ˙
XII ·
De depredationibus quoque
quę moderno tempore defunctis episcopis a diuersis [fol. 132v] hominibus factę
sunt in rebus eclesiasticis ut qui eas fecerunt legaliter emendent cum
emunitate nostra ·
XII ·
De cęlestibus [!] atque criminibus quę multis modis
increuerunt uolumus ut inquirant
et emendent ˙ Similiter et de conspirationibus
nociuis iuxta capitulare emendent ·
Similiter et de rapinis seu et de falsis
testibus uel
de periuriis hominibus siue de mona
chis qui
proprium habitum
reliquerunt et de his qui seculares uel laici ex clericis uel
monachis sunt
effecti ·
XIII
De uiis et pontibus et ceteris excubiis
publicis ut inquirant et quę potuerint emendent aut nobis quod inuenerint
renuntient ·
FINITA SUNT
CAPITULA QUAE RETRO IN NUMERO SUNT SCRIPTA ·
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 134v]
[32]
ITEM CAPITULA LEGIS SALICAE ˙ [fol. 135r]
I
Vt loca quod semel de
dicata
sunt ut monasteria sint et maneant
in perpetuum monasteria nec possam ut ultra
fieri secularia habitacula ˙
II
Vt uirgines non uelentur ante uiginti
quinque annos nisi rationabili necessitate cogantur ˙
III
Item predicandum est · quomodo dei filius incarnatus est
de spiritu sancto · et maria semper uirgine pro salute
et reparatione humani generis · ascendit in cęlum et quomodo iterum
uenturus sit in maiestate diuinę iudicare omnes homines secundum merita
propria · et quomodo impii pro scelera sua cum diabolo in ignem aeternum
mittuntur · et iusti cum christo et sanctis angelis in uitam ęternam ·
IIII
Item diligendum est et
predicandum de resurrectione mortuorum ut sciant et credant in hisdem corporis premia meritorum accepturos ·
V
Item cum magna diligentia cunctis
predicandum est · pro quibus criminibus deputantur
cum
diabolo in ęternum supplicium · Legimus enim apostolo manifesta sunt autem
opera carnis quę sunt fornicatio · inmunditię · luxurię · idolorum seruitus ·
ueneficię · contentiones · emulationes · animositates · irę · rixę · dissen
siones · sectę · inuidię · omicidia · ebrietates · comessationes et
his similia
quę prędico uobis · sicut predixi · quoniam qui
talia agunt regnum dei non possidebunt ˙
Magnus predicator eclesię dei singillatim
nominauit cum omni studio prohibetur ·
ita legentes quam sit terribile illud
quod dixit quia qui talia agunt
regnum dei non consequentur · sed in omni
iustia ammonente eos de regno
dei et dilectione dei et proximi · de fide et
spe in deo · de humilitate et patien
tia · de castitate et
continentia · de benignitate · et misericordia de elemosinis ·
et confessione peccatorum suorum · Et ut debito suis secundum
dominica
orationem
suam debita scientes
certissime quod qui talia agunt regnum dei illi consecuntur
et hoc deo illi
diligentius iniungimus · uestre caritati quia scimus temporibus
nouissimus per
seupdodoctores [!] esse uenturos · sicut ipse dominus in euangelio
predixit · et apostolus paulus · Ad timotheum testatur · et ideo dilectissimi toto
corde
preparemus nos in scientia et
ueritatis ˙ ut possimus contradicentibus
ueritati resistere · et diuina
donante gratia uerbum dei crescat et con
currat et
multiplicetur in profectum in sancta ęclesiae et salutem animarum nostrarum
et
laudem in gloria nominis domini nostri iesu christi pax predicantibus
gratia
oboedientibus gloriam domino deo nostro ˙
VI ·
Vt ut [!] nullus in psalterio uel in euangelium uel
in aliis rebus sortire presummat · [fol. 125v] nec diuinationes
aliquas obseruare ·
VII
Omnino prohibendum est omnibus ebrietatis malum et qui
ista coniurationes faciunt per sanctum stephanum aut
per nos aut per filios nostros prohibemus et percipimus ut episcopi uel abbates
non uadat per cassa [!] miscendum ·
VIII ·
De eo quod missi
s nostri prouideri
debent ne forte alicuius clamor super episcopum uel
abbatem uel abbatissam uel
comitem seu super qualecumque gradum sit et nobis renuntiare ˙
VIIII ·
De monasteriis et senedochiis quę per diuersos comites
esse uidentur · ut regulares sint et quicumque eas habere
uoluerit per beneficium domni regis habeat ˙
X ·
De aldionibus aldiones publicum
pertinentes aldiones uel aldianes ea lege uiuant in italia in seruitute dominorum suorum quas fiscalines uel
id[o]s [!]
uiuunt in francia ˙
XI
Item de lege ribuariense ˙
Si ingenuus ingenuam ictu
percusserit
solidos XV · culpabilis iudicetur ˙
XII
Homo regius id est fiscalinus
ęclesiasticus uel lidus interfectus
solidis · C · componatur ·
Homo ingenuus qui multam
quamlibet soluere non potuerit et
fiiussores [!] non
habuerit · liceat
ei semetipsum in
uatdio [!] ei cui debito est mittere usque dum
multam
quam debet persoluat ˙
In eodem capitulo
cle [!] soniste
aut DC
·
solidos
componat
aut cum · XII · iuret · aut si ille qui causam querit · duodecimo hominem
sacramentum
recipere noluerit · aut ad crucem aut cum scuto et fuste contra
eum decertet ˙
XIII
Si quis ad mallum legibus bannitus fuerit · si eum sunnis
non detinuerit
solidos XV ·
componat ˙
Sic ad secundum et tertium
si
autem aut quartum uenire contempserit
possessio eius in bannum mittatur donec ueniat et de re qua interpellatus fuerat
iustitiam faciat si infra annum non uenerit · De rebus eius quę in bannum
misse
sunt rex interrogetur et quicquid inde iudicauerit fiat ˙ Prima admo
nitio super noctes · VII · secunda super noctes · XIIII · tertia
super noctes · XXI · quarta
super noctes · XLII · Similiter et de beneficio
hominis si forte res proprias non
habuerit mittatur in bannum usque dum rex
interrogetur ˙
Si auctor uenerit
et rem intertiatam recipere noluerit in campo uel cruce contendant ˙
XIIII ·
Qui filios non habuerit · et alium
quemlibet heredem sibi facere uolueris [!] · coram rege et coram comite
et scauinis uel missis dominicis qui tunc ad iustitias faciendas in illa
prouincia ordinati traditione faciat ˙
XV ·
Homo dinarialis non antea in suam agnitionem potuerit quam
usque in tertiam
generationem perueniat ˙
Homo cartularius similiter ˙
mnis
sacramentum in ęclesia aut super reliquias
iuretur · et quod in ęclesia
[fol. 136r] iurandum est uel cum sex aut cum · XII ·
sic esse debent quales et potuerit legibus
inuenire et sic iuret si illum deus
adiuuet et illi sancti quorum iste reliquie sunt ut ueritatem dicat ˙
XVI ·
Si res intertiata furto ablata fuerit liceat ei super quem
res intertiata fuerit · sacramento se excusare de furto ut nec sue uoluntatis
aut consentiente fuisset quod ablatum est aut tantum
sine damno restituat ˙
XVII
De homine qui comprehendit
seruum et iussit eum occidere · dominus suus duos in
fantes et unum
qui habuit · VIIII · annos alium qui habuit · XI · ad extremum · illum
seruum
postquam dominus suus illos pueros occidit · in foueam quandam proieci et iudi
catum est · ut illum qui nouem annos habuit triplici
udrichildo [!]
componat ˙ Alium
uero qui · XI · annos habuit dupliciter seruum
tripliciter et bannum
noster ad omnia
XVIII ·
Vt laici non sit prepositi monachorum infra
monasteria nec archidiaconi sint laici ˙
XVIIII
De hoc ut si fames euenerit
cla
des
aut inequalitas erit uel alia
qualiscumque
tribulatio · non expectetur edictum nostrum sed statim
deprecetur dei misericordia et in presenti
anno
de famis inopia · ut suos quisque adiuuet prout potero et ut suam anonam non
nimis
care uendat · et ne foris imperium nostrum uendatur aliquid alimonię ˙
XX
De armatura in hoste · sicut antea in alio capitulo
commendauimus ita seruetur · et insuper omnis homo qui ·
XII · habet mansos brunia habeat · qui uero bruniam habet et eam secum non
attulerit omne beneficium et bruniam perdat ˙
XXI
Stetit nobis ut missos nostros unum
monachum et alium capellanum dirig
amus
infra regnum
nostrum preuidendo uel inquirendo per
monasteria uirorum uel puellarum quę sub sancta regula
uiuere debent · quomodo
est eorum habitatio aut quali semper uita uel conuersatio
illorum et quomodo
unumquemque monasterium de rebus habere uidetur unde
uiuere possit ˙
XXII ·
De feminis quę defunctis uiris lex langobardorum
prohibet anni
spatium ueste religionis mutare uellum quę suscipere
petierunt nostra licentiam
ut cum eis mox diuina pietas inspirauerit · eas
indemnes liceret suscipere ·
nos autem considerantes quia pręterito pro ipsa
dilatione multę etiam intra eundem
spatium ad aliam partem distractę fuerunt ·
Ideo et eorum petitione quia iustam
censuimus suscepimus et eis ita fieri
concedimus ˙
XXIII ·
De homicidio unde lex pro simplicitate
probatione trium testium querit et testes habere non potuerit · concedimus ut
cum · XII · iuratoribus iuret et ab eadem [fol. 136v] simplicitatem absolutus
proprium non admittat ˙
XXIIII
De cartis quę a quibusdam personis false appellantur ·
constituimus ut si notarius superfuerit et testes ipsi eam ueram et idoneam
faciant · et si testes mortui fuerint et notarius superfuerit · cum · XII ·
iuratoribus ueram et idoneam faciat ˙
[Nicht transkribierter Text]
[fol. 207r]
[24]
Iuramentum
Iudeorum · Adiuro te per deum uiuum et uerum
et in illam legem sanctam
quam dominus
dedit ad beatum moisen in monte sinai
et per adonai sanctum et per pactum ·
abrae quod deus dedit filii
israel et si non libra naaman
siro · circumdet
corpus meus et si non me uiuo
deg
[l]uciat terra sicut fecit dathan
et abilon et per arcum fidelis qui de celis aparuit ad
filios hominis et ipsum locum
sanctum ubi sanctus moisen stetit et illam sanctum quam beatus moisen
ibi accepit
de ac causa
causa culpabilis non sum ·