Capitularia - Edition der fränkischen Herrschererlasse

Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek, 50.2 Aug. 4°

Beschreibung der Handschrift nach Mordek

Aufbewahrungsort
Wolfenbüttel
Herzog August Bibliothek
50.2 Aug. 4°
Sigle: W2
Digitalisat verfügbar bei HAB
Entstehung und Überlieferung
Entstehung:

9. Jh., 1. Hälfte (Mordek), 9. Jh., 1./2. Viertel (Bischoff); vielleicht Nordostfrankreich (Mordek, Bischoff).

Provenienz:

unbekannt1*

Äußere Beschreibung
Material: stark gewelltes Pergament
Umfang: 63 foll.
Maße: 180-185 × 115-120 mm
Schriftraum: 140-145 × 75-80 mm
Lagen:
5 IV40 + V50 + IV58 + (IV-3)63
Kustoden: q. I (8v) bis q. VII (58v)
Zustand: rechte obere Ecke abgemodert; letztes Blatt kleiner und eingeschnitten
Zeilen: 21-23
Spalten: 1
Schrift: karolingische Minuskel
Ausstattung:

Meist Unzialrubriken rot und in brauner Texttinte (ab 45r kein Rot mehr), größere Auszeichnungsschrift in Capitalis; Initialen in brauner Texttinte oft mit gelben Füllungen

Einband:

brauner Ledereinband (aus dem Jahr 1753)2*

Inhalte
Anmerkung:

Typische Gebrauchshs. in kleinem, handlichem Format mit Lex Salica und Kapitularien Karls des Großen der Jahre 803 und 805, eine in ähnlicher Form häufig zu belegende Verbindung - siehe z.B. Cod. Paris Lat. 10754 -, zu der eine spätere Hand noch Capitula legibus addenda Ludwigs des Frommen von 818/819 gefügt hat. Auch dieser Text wird sonst gern mit dem Vorhergehenden zusammen überliefert (siehe die Auflistungen im Index).

  • 1r-50v
    Lex Salica (Karolina emendata), Titelverzeichnis und Text (MGH LL nat. Germ. 4, 1, S. 5-235; Sigle K 57; zur Hs. S. XXIII)

  • Auf neuer Lage folgt:
    51r-53v
    I CAP. - XI - Capitulare legibus additum (a. 803): I CAPITULE QUE IN LEGE SALICA DOMNUS AUGUSTUS CAROLUS ANNO INCARNATIONIS DOMINI NOSTRI IESU CHRISTI DCCCIII IMPERII UERO SUI (wohl korr. aus SUM) ANNO TERTIO PRAEPONENDO ADDERE IUSSIT. De homicidiis clericorum. Qui subdiaconum occiderit sol. CCC culpabilis iudicetur - possit indicere (MGH Capit. 1, Nr. 39, S. 112 Z. 4-6, S. 113 Z. 4 - S. 114 Z. 27); Numerierung von c. 9 wegen Beschädigung der Hs. nur noch zu erahnen

  • 53v-54v
    KAP. <I> - XVI - Capitulare missorum in Theodonis villa datum primum, mere ecclesiasticum (a. 805): KAP. Infra ecclesiam. De lectionibus - quidam uero constringantur (MGH Capit. 1, Nr. 43, S. 121 Z. 12 - S. 122 Z. 18)

  • 54v-59v
    I CAP., II-XXII - Capitulare missorum in Theodonis villa datum secundum, generale (a. 805): AD OMNES GENERALITER. De pace ut omnes qui per aliqua scelera ei rebelli sunt - quales et antecessoribus nostris regibus uel imperatoribus seruatur esse cognoscitur. FINIT (MGH Capit. 1, Nr. 44, S. 122 Z. 29 - S. 126 Z. 3)

  • 60r-61r
    (Andere Hand, etwa 9./10. Jh.) I-V - Capitula legibus addenda (a. 818/819), Inskription, cc. 3, 4, 7, 9, 18: INCIPIUNT CAPITULA QUE LEGIBUS ADDENDA SUNT QUE ET MISSI ET COMITES ET HABERE ET CETERIS NOTA FACERE DEBENT. De uiduis et pupillis. Vt quandocumque in mallum ante comitem uenerint - predictum bannum (ein n über der Zeile nachgetragen) idest LX sol. conponat (MGH Capit. 1, Nr. 139, S. 281 Z. 1 f., 30-37, S. 282 Z. 24-27, 32-39, S. 285 Z. 4-9)

  • 61r-62v
    (Andere Hand; Buchstaben erheblich größer) Liturgischer Text (Gebete) ad prima und (ab fol. 62v) ad uesperas (nach 61 fehlt ein Doppelblatt, nach 62 fehlt ein Blatt mit entsprechendem Textverlust), z. T. unleserlich verblaßt

  • 63r
    Federproben.

Bibliographie
Kataloge:
  • O. von Heinemann, Die Handschriften der Herzoglichen Bibliothek zu Wolfenbüttel. Zweite Abtheilung: Die Augusteischen Handschriften 5 (Wolfenbüttel 1903) = Neue Bandzählung 8 (Frankfurt am Main 1966) Nr. 3530, S. 50
Projektspezifische Referenzen:
1*
Mordek: "Kloster Weißenburg (Elsaß)" hat keine Grundlage. Siehe Schulz 2025, S. 72-77.
2*
Mordek: "17. Jh." ist inzwischen überholt. Siehe Schulz 2025, S. 72-73.


Transkription

Editorische Vorbemerkung zur Transkription

Transkriptionsvorlage: Die Transkription wurde erstellt nach einem hochauflösenden Farbdigitalisat, das von der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel online zur Verfügung gestellt wird.

Zur Handschrift

Der Codex enthält in seinem ältesten Teil eine Kopie der Lex Salica Karolina (K 57) und eine kleine Kapitulariensammlung, die sich auch in den Handschriften im Taschenbuchformat wie St. Petersburg und Nürnberg sowie mit der Abschrift aus dem späten 9. Jh. Paris, lat. 10754 findet (Schulz 2025, S. 58-60). Die seit O. Heinemann auftauchende und von Mordek angenommene Provenienz des Codex aus der Abtei Weissenburg erweist sich als völlig unbegründet (Heinemann S. ...; Eckhardt 1962, S. XXIII; Mordek 1995, S. 918); die Handschrift zeigt keine Weissenburger Merkmale und Heinemanns Ausführungen aufgrund des Einbands hat schon Gustav Milchsack widerlegt (siehe Butzmann 1964, S. 7, 28 und Schulz 2025, S. 72-74). Der Kauf der Handschrift durch Herzog August für 8 Reichsthaler (fol. 1r) ist hingegen als bedeutender Hinweis auf die Provenienz der Handschrift zu betrachten, die nicht in einer Sammlung, sondern als Einzelstück in die Herzogsbibliothek gelangte (see Schulz 2025, S. 57, 74). Zur mittelalterlichen Provenienz des Codex aus den rechtsrheinischen Gebieten tragen Eigennamen ratgoz, uulzil und uuibraht (fol. 37r), ratgoz (fol. 43r) und ratgoz (fol. 59r) bei, die von einer, vielleicht noch aus dem 9. oder 10. Jh. stammenden, Hand eines Nutzers der Handschrift auf dem Kopf stehend am unteren Seitenrand notiert wurden. Die Namen finden sich im Frühmittelalter von St. Gallen über Fulda bis Werden a.d. Ruhr (mehrere Belege bei Schulz 2025, 75-77 und den Einzelbeleg für Uuibraht bei Kötzschke 1906, S. 49); diese Einträge bedürfen einer näheren Untersuchung, legen allerdings die Provenienz der Handschrift im deutschsprachigen Raum nahe, womöglich in Mitteldeutschland .

Schreiber

Die fol. 1r-59v wurden in karolingischer Minuskel von einer einzigen Hand geschrieben (Hand A), deren Schrift mehrere Ligaturen enthält und einzelne kursive Anzeichen zeigt. Für die Datierung der Hand ins frühere 9. Jh. spricht die häufige Verwendung des cc-a, des runden d als Nebenform und vor allem r, dessen Schaft unter die Zeile geht, und die Nebenform von e, deren oberer Bogen nicht geschlossen bleibt und über das Mittelband hinaus geht. Die Datierung spätestens in die erste Hälfte des 9. Jh. lässt sich außerdem durch Verwendung der ra-Ligatur untermauern, deren Form von a einem griechischen Alpha ähnelt. Die Nutzung der Ligaturen und des Buchstabens N innerhalb eines Wortes ist für große Schreibschulen des karolingischen Frankenreiches untypisch; eine bestimmte Provinzialität der Schulung des Schreibers erweist sich auch in der groben Art der Selbstkorrekturen mittels Streichen (fol. 13r, fol. 28r, fol. 49v, fol. 55r, fol. 58v), wohingegen die Verwendung einer Expungierung selten (fol. 32v zweimal) ist.

Buchstabenformen

Die Schrift der Hand A ist selbst für eine frühkarolingische Minuskel ungewöhnlich reich an Ligaturen. Fast obligatorisch sind mehrere Ligaturen mit t wie et (auch innerhalb eines Wortes), ct, rt, st und nt, in zwei Formen mit dem Rustica-N und mit dem Minuskel-n. Alle diese Ligaturen verbindet die Tendenz zur Elongation und zu verhältnismäßig eng gestellten Strichen des Mittelbandes. Außerdem kommen auch eine or-Ligatur, ri-Ligatur mit dem charakteristischen Abbiegen nach rechts vor i und die bereits erwähnte ra-Ligatur vor. Einige Male findet sich auch eine rra-Ligatur (wie fol. 16r), die der Kursive eigen war. Dass dem Kopisten auch kursive Schriftarten bekannt waren, unterstreicht auch die Silbe co am Zeilenende (fol. 37v), die in Urkundenschrift ausgeschrieben wurde.

An Buchstabenformen die große Formenvariabilität von a sowie die Ausführung von g hervorzuheben, dessen horizontaler Verbindungsstrich häufig dem Anfang des unteren Bogens parallel ist.

Für Hand B gilt Folgendes. Einzelbuchstaben: Es wird sowohl ein offenes cc-a, als auch ein doppelstöckiges a verwendet. Selten ist der Gebrauch eines Majuskel-N in der Wortmitte. Die Bögen der Buchstaben b, p und g werden manchmal nicht ganz geschlossen.

Ligaturen: Der Schreiber B verwendet zuweilen eine NT-Ligatur am Wortende (etwa: fol. 60r Z. 4), hinzu kommt eine nt-Ligatur am Wortende mit einem auf dem Deckbalken liegenden t. Des Weiteren kommen vereinzelt or-Ligaturen vor. Auffällig ist auch das teilweise in Ligatur stehende Zahlzeichen LX (besonders: fol. 61r Z. 6).

Besonderheiten: Das Incipit bedient sich eines Mischalphabets aus Capitalis rustica, Unziale und Minuskel. Die jeweils letzten Schäfte der Buchstaben N und U werden in die Unterlänge gezogen.

Abkürzungen

Die Anzahl der von der Hand A benutzten Abkürzungen ist sehr gering; bemerkenswert ist die Verwendung einer Abbreviatur, anscheinend für -nus (fol. 52v, letzte Zeile, vgl. fol. 46v, Z. 9) sowie keine Unterscheidung seitens des Schreibers der Abkürzung für -ur (fol. 40r, Z. 18: igitur) und -us (fol. 55v, Z. 2: commendauimus). Die Silben für -bus und -que werden durch ein Semikolon gekürzt. Die Abkürzung für pre-/prae- wird zu prae- aufgelöst. Gekürztes pre- wird normalisiert mit e aufgelöst. Das Wort quis wird nur mit einem q gekürzt.

Interpunktion

Als Interpunktionszeichen dient ein Punkt auf dem Mittelband. Manchmal ist neben der Kapitelzählung ein Paragraphenzeichen hinzugefügt (z.B. fol. 52r). Zuweilen kommt auch ein Betonungsstrich vor (z.B. fol. 52r, Z. 7).

Gliederungsmerkmale

Der Text wird strukturiert durch zu Beginn des jeweiligen capitulum stehende Initialen, welche als Versalien ausgerückt werden, auf fol. 60r-61r auch durch Rubriken in leicht vergrößerter Schrift, welche inkonsequent von einzelnen Majuskel-Buchstaben durchsetzt sind (siehe ausführlich Schulz 2025, S. 64-66).

Die Kapitelzählung erfolgt mittels römischer Zahlen, welche auf fol. 51r-52v vor dem Beginn des Kapitels links, auf fol. 53r-59v am linken Rand oder an der Zeile vor dem Beginn des jeweiligen Kapitels eher in der Zeilenmitte, auf fol. 60r-61r links außerhalb des Schriftspiegels zu finden sind. Häufig werden sie auf fol. 51r-59v durch das Paragraphenzeichen vor der Zahl und durch gelbe Farbe ausgezeichnet. Die Kapitelzählung auf fol. 60r-61r ist durch mehrere horizontale Striche ober- und unterhalb besonders hervorgehoben (vgl. auch ähnliche Hervorhebung fol. 54r). Das jeweils letzte I ist in der Form eines Majuskel-J ausgestaltet.

Die hier überlieferte Fassung von BK 139 umfaßt lediglich 5 Kapitel, die nur einem Auszug des Kapitulars (BK 139 cc. 3, 4, 7, 9, 18) entsprechen, aber als cc. I-V durchgezählt werden.

Benutzungsspuren

Abgesehen von den obengenannten Nameneinträgen findet sich am Rand eine Reihe von spätmittelalterlichen Manikulae wie auf fol. 12r, fol. 23r-24r, fol. 25v, fol. 29r, fol. 30r, fol. 45r, fol. 52v, fol. 53r, fol. 55v, die sowohl den Text der Lex Salica als auch die Kapitularien kommentieren (ausführlich dazu Schulz 2025, S. 67-71).

Auf fol. 60r, Z. 4/5 rechts außerhalb des Textblocks steht in Texttinte ein unleserliches Zeichen (V?). Ebd. links außerhalb des Schriftspiegels von einer neuzeitlichen Hand in dunkelbrauner Tinte ein Hinweis auf die Edition von Baluze: Baluz. T. I. p. 599. Ebd., Z. 20 über der Kapitelzahl ein Verweis auf selbiges Werk: l.c. p. 600. Auf fol. 60v, Z. 7-8 links unterhalb der Kapitelzahl: v. Capitulare I. Ludovici Pii. Baluz. Capit. T. I. p. 597 korr. zu: 600. Ebd. Z. 20 über der Kapitelzahl: Ib. p. 604. (Schulz 2025, S. 71-72)

Sonstiges

Die Tinte bleicht zum äußeren Seitenrand hin stark aus, was ab und an geringfügigen Textverlust verursacht.

Die Handschrift war bereits zur Zeit der Neubindung in der Mitte des 18. Jh. im schlechten Zustand. Das Pergament ist fest und wellt sich stark stellenweise; die obere Ecke über den gesamten Codex hinweg zu größeren Teilen fehlt (Schulz 2025, S. 57-58). Die Seiten sind darüber hinaus an mehreren Stellen vergilbt (was die Erkennung der Farmen erschwert) und leicht wurmstichig, was jedoch keinen Textverlust verursacht.

[fol. 51r] [1]
I · CAPITULE QUE IN LEGE SALICA DOMNUS AUGUSTUS CAROLUS ANNO INCARNATIONIS DOMINI NOSTRI IESU · CHRISTI · DCCCIII ·; IMPERII UERO SUI1* ANNO TERTIO PRAEPONENDO ADDERE IUSSIT ;  
 · I · CAPITULUM2* ·  
[BK 39 c. 1]
De homicidiis clericorum · Qui subdiaconum occiderit solidis3* CCC culpabilis4* iudicetur5* · Qui diaconum6* · solidis7* CCCC · culpabilis8* iudicetur9* · Qui presbiterum · solidis10* DC · culpabilis11* iudicetur12* · Qui episcopum · solidis13* DCCCC culpabilis14* iudicetur15* · Qui monachum · solidis16* · CCCC · culpabilis17* iudicetur18* ·  
1*
korr. aus SUM
2*
gek. CAP
3*
gek. sol
4*
gek. cul
5*
gek. iud
6*
gek. diac
7*
gek. sol
8*
gek. cul
9*
gek. iud
10*
gek. sol
11*
gek. cul
12*
gek. iud
13*
gek. sol
14*
gek. cul
15*
gek. iud
16*
gek. sol
17*
gek. cul
18*
gek. iud
II · CAPITULUM19* ·  
[BK 39 c. 2]
Si quis inmunitatem damnum aliquod fecerit · solidis20* DC · culpabilis21* iudicetur22* · Si autem homo furtum · aut homicidium uel quolibet crimen foris cummittens infra inmunitatem fugerit mandet comis uel episcopo23* uel abbate · uel uicedomno .' uel quicumque locum episcopi uel abbatis tenuerit ut redda ei reum .' si ille contradixerit et eum reddere noluerit .' in prima contradictione · solidis24* XV · culpabilis25* iudicetur26* · [fol. 51v] Si ad secundam inquesitionem reddere noluerit .' solidis27* XXX culpabilis28* iudicetur29* · Si nec ad tertiam consentire noluerit · quodcumque reus damni fecerit · totum ille qui eum infra inuminitatem30* retenit .' · nec reddere uult soluere cogatur · et ipse comis ueniens licentiam habeat ipsum hominem infra inmunitatem querendi ubicumque eum inuenire potuerit · Si autem statim in prima inquestione comitis31* responsum fuerit .' quod reus infra inmunitatem quidem fuisset · sed fuga lapsus esset · statim iuret quod ipse eum ad iusticiam cuiuslibet32* diffaciendam fugere non fecisset · et sit ei in hoc satisfactum si autem intranti in ipsam inmunitatem comiti collecta manu quislibet resistere temptauerit · comes hoc ad regem uel principem deferat ibique iudicetur · ut sicut ille qui in in[fol. 52r]munitatem · damnum fecerit .' DC solidos33* conpone[..] debuerat .' Ita qui comiti collecta manu resistere praesumpserit .' solidis34* DC · culpabilis35* iudicetur36* ·  
19*
gek. CAP
20*
gek. sol
21*
gek. cul
22*
gek. iud
23*
mandet comis uel episcopo mit Einfügungszeichen ergänzt
24*
gek. sol
25*
gek. cul
26*
gek. iud
27*
gek. sol
28*
gek. cul
29*
gek. iud
30*
i2 korr. (?)
31*
korr. aus comistis
32*
cuius ergänzt
33*
gek. sol
34*
gek. sol
35*
gek. cul
36*
gek. iud
III · CAPITULUM37* ·  
[BK 39 c. 3]
Si quis ad ecclesiam confugium fecerit · in atrio ipsius ecclesie pacem habeat nec sit ei necessitas · ecclesiam ingredi38* · et nullus eum inde per uim abstrahere praesumat · sed liceat ei · confiteri quod fecit · et inde per manus bonorum hominem ad discussione in publicum producatur ·  
37*
gek. CAP
38*
i1 korr. (?)
IIII · CAPITULUM39* ·  
[BK 39 c. 4]
Si quis · hominem in iudicio iniuste contra alivm40* altercantem · adiuuare per malum ingenium praesumpserit .' atque inde · coram iudicibus uel comiti increpatus fuerit .' et negare non potuerit · solidis41* · XV · culpabilis42* iudicetur43* ·  
39*
gek. CAP
40*
korr. aus aliam
41*
gek. sol
42*
gek. cul
43*
gek. id
V CAPITULUM44* ·  
[BK 39 c. 5]
Si quis de libertate sua · interpellatus fuerit .' et timens ne in seruitium cadat · aliquem de propinquis suis per quem se in seruitium casurum timens occiderit .' id est patrem · matrem · patruelem · auunculum uel quamlibet huiusmodi propinquitates personam · ipse qui hoc perpetrauerat · [fol. 52v] moriatur · agnatio eius et consanguinitas · in seruitutem cadat · et si negauerit illum occidisse ad nouem uomeres ignitus iuditio dei .' examinandos45* · accedat .'  
44*
gek. CAP
45*
gek. examinand
VI · CAPITULUM46* ·  
[BK 39 c. 6]
Qui res suas pro anima sua ad casa dei tradere uoluerit .' domni traditionem faciat coram testibus legitimis · et que actenus in hoste facte sunt traditiones de quibus nulla est quesitio stabilis permaneat · Si uero aliquis alii res suas tradiderit · et in hoste perfectus47* fuerit .' ille cui res tradite sunt · interim mortuus fuerit .' qui res suas tradidit · cum reuersus fuerit · aibitis testibus coram quibus traditio facta · est · res suas recipiat · Si autem et ipse mortuus fuerit .' heredes eius legitimi res traditas recipiat ;  
46*
gek. CAP
47*
Die Lesung der Korrektur ist nicht eindeutig; es könnte sich auch um eine bloße Unterstreichung handeln
VII · CAPITULUM48* ·  
[BK 39 c. 7]
Si quis · per cartam ingenuitatis a domino suo legitimo libertatem · est consecutus · liber permaneat · Si uero aliquis eum Inius[fol. 53r]te inseruire temptauerit · et ille cartam ingenuitatis suae ostenderit .' et aduersarium se inseruire uelle uel conprobauerit ille qui hoc temptauit · multam quae in carta est soluere cogatur · Si uero carta non paruerit sed iam ab illo qui eum inseruire uoluerit disfacta est · uuidrigyldum eius conponat50* · duas partes illi qui inseruire uoluerit .' tertiam · regi .' et ille iterum per praeceptum regis libertatem suam conquirat ·  
48*
gek. CAP
49*
korr. aus [†]nuste
50*
gek. conp
VIII · CAPITULUM51* ·  
[BK 39 c. 8]
Liber qui se loco uuadii in alterius potestatem commiserit ibique constitutus52* damnum aliquod cuilibet fecerit qui eum in locum uuadii suscepit · aut damnum soluat aut hominem in mallo praeductum [!] · dimittat · perdens simul debitum propter quod eum uuadius suscepit · Et qui damnum fecit dimissus iuxta qualitatem regi cogatur emendare · si uero liberam feminam53* habuerit usque dum in pignus extiterit .' et filios habuerit liberi permaneant ; [fol. 53v]  
51*
gek. CAP
52*
tu ergänzt
53*
korr. aus fe[†]
[..] [III]  
[BK 39 c. 9]
Omnia debita quae ad partem regis solui debent · solidum54* · XII · dinariorum soluant exceptis freda que in lege saliga conscripti sunt · Illi eisdem solidis quibus cetere conpositionis solui debent · conponantur ·  
54*
gek. sol
X  
[BK 39 c. 10]
Si quis causam iudicatum repetere presumpserit · in mallo ibique testibus conuictus fuerit .' aut solidos55* · XV · conponat56* · aut XV · ictus ab scabiniis qui causam prius iudicauerunt · accipiat ;  
55*
gek. sol
56*
gek. conp
XI  
[BK 39 c. 11]
OBtimi57* quisque in pago uel in ciuitate in testimonium adsummantur · et cui his contra quem testimoniari debent · Nullum crimen possit indicere ·  
57*
korr. aus OBtimis
KAPITULUM58*  
[BK 43 c. 1]
Infra ecclesiam · De lectionibus59*  
58*
gek. KAP
59*
i1 korr. (?)
II ·  
[BK 43 c. 2]
De cantu ·  
III60* ·  
[BK 43 c. 3]
De scribas .' ut non uiciosi scribant ·  
60*
I3 korr. (?)
IIII ·  
[BK 43 c. 4]
De notariis ;  
V ·  
[BK 43 c. 5]
De ceteris · Disciplinis ;  
VI ·  
[BK 43 c. 6]
De conputo ·  
VII61* ·  
[BK 43 c. 7]
De medicinalia ; [fol. 54r]  
61*
I2 korr. (?)
VIIII62*  
[BK 43 c. 8]
De ecclesiis · si honore manentibus absque officiis · et luminariis · et de his qui decimas · adsumunt · Et de ecclesias non curant .' et de altariis ut non superflua sint in ecclesiis ;  
62*
Unklar, ob es sich hier um einen Fehler in der Kapitelzählung oder um eine uneindeutige Korrektur handelt.
VIIII ·  
[BK 43 c. 9]
De laicis nouiter conuersis ne antequam suam legem pleniter uiuendo discant · ad alia negotia mittantur ·  
X  
[BK 43 c. 10]
De his · qui seclum63* relinqunt · propter seruitium dominicum · inpediendum · et tunc neutrum faciunt · ut unum e duobus elegant · ut pleniter · secundum · canonicam · aut secundum · regularem64* · institutione uiuere debeant ·  
63*
korr. aus secndum
64*
re ergänzt
XI ·  
[BK 43 c. 11]
De seruis propriis · uel ancillis .' ut non amplius tundantur · uel uelantur nisi secundum mensuram · et ibi satis fiant · et uille non sit desolate ·  
XII ·  
[BK 43 c. 12]
De congregationibus superfluis .' ut nullatenus fiant · sed tantos congreget quantos congreget · quantos consilium dare potest ·  
XIII ·  
[BK 43 c. 13]
De his qui non fiunt · [fol. 54v] secundum · regulam pulsati · et deinceps · emendentur ·  
XIIII ·  
[BK 43 c. 14]
Ut infantule etatis puellole non uelentur .' antequam ille elegere sciant quid uelint salua canonica auctoritate ·  
XV ·  
[BK 43 c. 15]
Ut laici non sint praepositi monachorum · infra monasteria .' nec archidiaconi , sint65* sint66* laici ;  
65*
Sowohl die jüngere als auch die ältere Lesart wurden aller Wahrscheinlichkeit nach auf Rasur nachträglich gemacht. Die ursprüngliche Lesung ist nicht zu ermitteln
66*
sint mit Einfügungszeichen ergänzt
XVI ·  
[BK 43 c. 16]
De incaestuosis67* ut canonice examinentur .' et nec propter alicuius amicitiam · quidem relaxentur · quidam uero constringantur ·  
67*
e ergänzt
AD OMNES GENERALITER ·  
I · CAPITULUM68* ·  
[BK 44 c. 1]
De pace · ut omnes qui per aliqua scelera · ei · rebelli sunt .' constringantur ·  
68*
gek. CAP
II ·  
[BK 44 c. 2]
De iusticias ecclesiarum dei .' uiduarum · orfanorum .' et popillorum .' ut in publicis iudicibus non dispiciantis clamantes .' sed diligenter · audiantur ·  
III ·  
[BK 44 c. 3]
De iustitiis regalibus ut pleniter fiant inquesite  
 · IIII · [fol. 55r]  
[BK 44 c. 4]
De hoc si euenit famis · glades · aut aequalitas · aeris · uel aliqua qualiscunque tribulatio .' ut non expectettur [!] · edictum nostrum · sed statim depraecetur dei misericordiam · et in presente anno de famis inopia ut suis quisque adiuuet · prout potest et suam annonam non nimis care uindet69* .' et ne foris imperium nostrum uindatur · aliquid alimoniae ;  
69*
folgt getilgtes et ne foris uindet
V ·  
[BK 44 c. 5]
De armis infra patria non portantis .' id est scutis et lanceis · et loricis · si faiduosus que sit discutiatur tunc quis e duobus · contrarie sit · ut pagati sint · et distringantur ad pacem etiamsi noluerint · et si aliter pacificare nolunt adducantur in nostra praes[e]ntia et si aliquis · post pacificationem alterum occidit conponat illum · et manum que in periurauit · perdat · et insuper bannum dominicum · soluat  
VI · [fol. 55v]  
[BK 44 c. 6]
[D]e armatura in exercito sicut antea in alia capitulare commendauimus70* ita seruetur · et insuper omnis homo de duodecim mansis bruneam habeat qui uero bruneam habens71* · et eam secum · non tullerit · omne benefitium cum brunia perdat ·  
70*
e korr. (?)
commendauimus gek. commendauim
71*
korr. aus [†]abens
VII ·  
[BK 44 c. 7]
De negotiatoribus qui partibus sclauorum · et auarorum pergunt · quousque procedere · cum suis negociis debeant · Id est partibus saxoniae usque ad bardenuuih · ubi praeuideat · hredi · et ad skaesla · ubi madalgaudus praeuideat .' Ad magadoburgum72* · praeuideat · hatto · Ad erpisfurt · madalgaudus · Ad halaz · stad · praeuideat · madalgaudus · Ad foracheim ad breemberga73* · et ad ragenisburga74* · Audulfus · et ad lauriacum · Vuarnarius · et ut arma · et brunias non ducant ad uenundandum · quod si inuenti fuerint portantis · omne substantia eorum auferat ab eis dimidia quidem pars · partibus palacii · [fol. 56r] Alia uero medietas · inter iamdictos missos inuentorem deuidatur ·  
72*
gek. magadoburg
73*
gek. breemberg
74*
gek. ragenisburg
VIII ·  
[BK 44 c. 8]
De clamatoribus · uel causedicis · qui nec iudicium scabiniorum adquiescere · nec plasphemare [!] uolunt antiqua consuetudo seruetur75* .' Id est ut in custodia re[.]dantu[r]76* · donet unum · ex e duobus faciant · et si ad platium · pro · ac · re · reclamauerint .' et litteras detullerint · Nun quid eis credantur · Nec tamen in carcere ponantur · sed cum custodia · et cum ipsas · litteras · pariter · Ad placium nostrum · remittantur et ibi discutiantur · sicut dignum · est ·  
75*
gek. seruet
76*
korr. aus r[†]tur
VIIII ·  
[BK 44 c. 9]
De iuramento ut nulli alteri per sacramentum · fidelitas · promittatur · nisi nobis · et unicuique proprio seniore ad nostram utilitatem et sui senioris · Excepto his sacramentis quae iuste secundum legem alteri ab altero debetur · et infantis · qui antea non potuerint77* · propter iuuenilem aetate iurare modo fidelitatem ; [fol. 56v] repromittant ·  
77*
gek. potuer
X ·  
[BK 44 c. 10]
De conspirationibus uero quicun facere praesumpserit · et sacramento quacunque conspiratione firmauerint · ut triplici ratione iudicentur · Primo ubicumque aliquid malum per hoc perpetratum fuit auctori facti · interfitiantur · adiutoris uero eorum · singuli alter ab altero flagellentur · et naris sibi inuicem praecidant · Ubi uero nihil mali perpetratum · est similiter quidem inter se78* flagellentur · et capillis sibi uicissim detundant · Si uero aliqua conspiratio per dextris firmata fuerit · si liberi sunt · ut iurent cum idoneis iuratoribus hoc pro malo non fecisse · aut si facere non potuerint suam legem conponant · Si uero serui sunt · flagellentur · et ut de cetero in rinno [!] nostro · nulla huiusmodi conspiratio nec per sacramentum · nec sine sacramentum fiat ·  
78*
se ergänzt
XI  
[BK 44 c. 11]
De periuriis · ut caueantur et non79* admittantur · testis ad iuramentum antequam discuciantur · et si aliter discuti [fol. 57r] non possint · separentur · ad inuicem et singulariter inquirantur · et non solum acusatoris liceat testes elegere · absente suo causatore · et omnino nullus nisi ieiunus ad iuramentum · uel ad testimonium · admittantur · et illi qui ad testimonium adducitur · si refutatur · dicat illi · qui eum refutat · et probat illum quare recepere nolet · et de ipso pago non de altero testis elegantur · Nisi si forte longeuus extra comitatum causa sit inquirenda · et si quis conuictus fuerit .' causam periurii · perdat manum .' aut redimat ·  
79*
et non mit Einfügungszeichen ergänzt
XII ·  
[BK 44 c. 12]
De aduocatus uicedominis · uicariis .' et centenariis .' prauis ut tollant · et talis elegantur · qualis · et sciant · et uellint iusta causas discernere · et terminare · et si comis prauos inuentur fuerit .' nobis nuntietur ·  
XIII ·  
[BK 44 c. 13]
De telloneis80* placet nobis ut antiqua et iusta tellonea a negotiatoribus exigantur81* tam de pontibus quamque de nauigiis .' [fol. 57v] seu mercatis · Noua82* uero · seu iniusta · ubi · uel funis tenduntur · uel cum nauibus sub pontibus transitur · seu[†] his similia in quibus nullum adiutorium · Itinerantibus praestator ut non exigantur · Similiter etiam nec de his qui sine negociandi causam substantiam suam de uno domo sua ad aliam83* · aut ad placium [!] · aut in exercitum ducunt · si quid uero fuerit · unde dubitetur ad proximum placitum nostrum · quod cum ipsis missis habituri summus interrogetur ·  
80*
korr. aus tolloneis
81*
gek. exigant
82*
o korr. (?)
83*
a2 korr. (?)
XIIII84* ·  
[BK 44 c. 14]
De fugitiuos clericis · siue laicis · uel etiam feminas · sicut iam in alia capitulare praecepimus · Ita seruetur ·  
84*
I4 korr. (?)
XV ·  
[BK 44 c. 15]
De liberis hominibus qui ad seruitium dei · se tradere uolunt ut prius hoc non faciunt · quam a nobis licentiam postolant · hoc ideo quia audiuimus aliquos ex illis [fol. 58r] non tam causa deuotionis · quam exercitu seu alia functione regali · fugiendo · quosdam uero cupiditas causa ab his quae res illorum concupiscunt · cercumuentis audiuimus hoc ideo fieri preibemus ·  
XVI ·  
[BK 44 c. 16]
De obpressione pauperum liberorum hominum ut non fiant a potentioris per aliquod malum ingenium · contra iustitiam obpraessi [!] · Ita ut coactu · res eorum uendant .' aut tradant · ideo haec · et supra et hic de liberis hominibus diximus · ne forte parentes contra iustitiam fiant exhereditati · et regale obsequium minuatur et ipsi heredes propter indigentiam mendaci uel latrones · seu malefactores efficiantur85* · [fol. 58v] et ut sepius non fiant manniti ad placita nisi sicut in alio capitulare precepimus · Ita seruetur ·  
85*
gek. efficiant
XVII ·  
[BK 44 c. 17]
De ecclesiis seu sanctis nouiter sine auctoritate inuentis · Nisi episcopo · probante minime uenerentur salua etiam de hoc et de omnibus ecclesiis canonica auctoritate ·  
XVIII ·  
[BK 44 c. 18]
De falsis monetis quia in multis locis contra86* iusticiam · et contra editum fiunt .' uolumus ut nullo alio loco moneta sit · nisi in palatio nostro · Ni forte iterum a nobis aliter fuerit ordinatum · Illi tamen denarii · qui modo monetati sunt · si pensantes · et meri fuerint habeantur ·  
86*
korr. aus quia in
XVIIII  
[BK 44 c. 19]
De haribanno uolumus ut missi nostri hoc anno fideliter exactare debeant absque ullius persone [fol. 59r] gratia blanditia · seu terrore secundum iussionem nostram .' id · est ut de homine · habente libras · VI · in auro · in argentum bruneis · eramento · pannis integris · caballis .' boues .' uaccis .' uel alico peculio · et uxores uel infantes non fiant dispoliati pro ac re · de eorum uestimentis accipiat legitimum haribannum · id · est · libras · III · qui uero non habuerit amplius · in suprascripto pretio · ualente · nisi libras · III · solidos87* · XXX · ab eo exigatur .' quia unum habuerit · amplius .' nisi duas libras · solidi88* · X · si uero una libra habuerit .' solidi89* · V · Ita ut iterum se ualeat preparare a dei seruitium · et nostram utilitatem et nostri missi caueant et diligenter inquirant · Ne per aliquod · malum ingenium subtrahant nostram iustitiam · alteri tradendo [fol. 59v] aut commendando ·  
87*
gek. sold
88*
gek. sold
89*
gek. sold
XX ·  
[BK 44 c. 20]
Census regalis undecum [!] legitime exhibeat .' uolumus ut inde soluatur · siue de propria persona hominis siue de rebus ·  
XXI ·  
[BK 44 c. 21]
De latronibus · sicut iam antea in alio capitulare · commendauimus90* · ita maneat ·  
90*
gek. commendauim
XXII ·  
[BK 44 c. 22]
De liberis hominibus qui uxores fiscalinas regias et feminis qui liberis hominis · similiter · fiscalinus · regios accipiunt · ut de hereditate parentum · uel de causa sua querenda · nec de testimonio pro · ac re · abiciantur · sed talis etiam nobis in ac causa honor seruetur · quales et antecessoribus nostris · regibus · uel imperatoribus · seruatur · esse · cognoscitur , , ;  
FINIT  
[fol. 60r]
I INCIPIUNT CAPITULA QUE LEGIBUS addenda sunt que et missi et com[.]tes et habere et ceteris nota facere debent ·  
de uiduis · et pupillis ·  
[BK 139 c. 3]
Vt quandocumque in mallum ante comitem uenerint .' primo eorum causa audiatur et definiatur · et si [tes]tes per se ad causas suas querendas h[a]bere non potuerint · uel legem [n][..]cierint · comes illos uel illas adiuu[e]t dando eis talem hominem qui ration[..] eorum teneat uel pro eis loquatur  
 · II · de raptu uiduarum ·  
[BK 139 c. 4]
Qui uiduam intra primos · XXXta · dies uiduitatis suę uel inuitam [u]el uolen[.][em] sibi copulauerit bannum nostrum id [est] [..] solidos in triplo conponat · et si inuita[.] eam duxit legem sua[m] [ei] conpon[at] [....] uero ulterius non adtingat ·  
[ · III · ] de homicidiis prohiben[di][.]  
[BK 139 c. 7]
Quicumque hominem aut ex leui cau[sa] aut sine causa interfecerit uuirgildum eius his ad quos ille pertinet con[p]on[a]t [fol. 60v]ipse uero propter talem presumtionem in exilium mittatur ad quantum tempus nobis placuerit · res tamen suas non ammittat  
IIII · de raptu alienarum sponsarum  
[BK 139 c. 9]
Si quis sponsam alienam rapuerit aut patri eius aut ei qui legibus eius defensor esse debet cum sua lege reddat · et quicquid cum ea tulerit semotim unamquamque rem secundum legem reddat · et si hoc defensor eius perpetrari consenserit et ideo raptori nihil querere uoluerit · comes91* singillatim de unaquaque re freda nostra ab eo exactare faciat · sponso uero legem suam conponat · et insuper bannum nostrum id est · LX solidos · soluat uel in presentiam nostram comes92* eum aduenire faciat et quantum tempus nobis placuerit in exilio maneat et illa[m] feminam ei habere non lice[a]t  
91*
gek. com
92*
gek. com
 · V · de his qui bonos93* denarios94* · accipere nolunt  
[BK 139 c. 18]
Quicumque liber95* homo dinarium96* merum et bene pensantem recipere noluerit bannum97* nostrum id est LX solidos conponat · si uero serui98* [fol. 61r]ecclesiastes [!] aut comitum et uassa[...]99* nostrorum hoc facere presumpserint LX ictus accipiant · aut si magister eorum uel aduocatu[s] qui liber100* est eos uel comiti uel misso nostro presentare noluerit predictum bannum101* id est LX solidorum conponat ·  
93*
korr. aus honos
94*
gek. denr
95*
korr. aus ciber
96*
gek. dinr
97*
gek. bann
98*
u korr. (?)
99*
Evtl. folgten weitere Buchstaben, was sich aber wegen des am Rand beschädigten Pergaments nicht mehr sicher sagen läßt.
100*
korr. aus liuer
101*
n2 ergänzt