Capitularia - Edition der fränkischen Herrschererlasse

Sankt Gallen, Stiftsbibliothek, 675

Beschreibung der Handschrift nach Mordek

Aufbewahrungsort
Sankt Gallen
Stiftsbibliothek
675
Sigle: Sg1
Digitalisat verfügbar bei e-codices
Entstehung und Überlieferung
Entstehung:

9. Jh., 1. Hälfte (Mordek, Bischoff); Süddeutschland (wohl Bayern) (Süddt. auch bei Bischoff).

Provenienz:

falls mit jenem Liber canonum identisch, der im Verzeichnis der von Abt Grimald (841-872) mit Hilfe Hartmuts erworbenen Bücher genannt ist (MBK 1, S. 84 Z. 24), spätestens in der zweiten Hälfte des 9. Jh. am Ort. Alte Signatur (p. 3 oben): D. n. 247 (handschriftlicher Katalog P. Kolb).

Äußere Beschreibung
Material: Pergament
Umfang: 134 foll. (paginiert 3-270; pp. 1-2 und 271-272 sind Papierblätter)
Maße: 218-220 × 136-140 mm
Schriftraum: 185-190 × 90-105 mm
Lagen:
4 IV66 + (IV-1)80 + 10 IV240 + (IV-1)254 + III266 + 2270.
Kustoden: II (18) bis XI (160), XIII (176) bis XVIIII (266) (die erste und die zwölfte Lage fehlen; wohl auch am Ende Blattverlust)
Zeilen: 24
Spalten: 1
Schrift: karolingische Minuskel
Ausstattung:

meist rote Rubriken mit gelben Ausmalungen; Initialen rot oder in dunkelbrauner bis schwarzer Texttinte, oft rot oder gelb ausgemalt

Einband:

Holzdeckel mit braunem Lederrücken; rot umrandetes Rückenschild aus Papier mit der Aufschrift (19. Jh.): Canones diversomm Conciliomm ad certos titulos redacti

Inhalte
Anmerkung:

Der zur süddeutschen Klasse der Vetus-Gallica-Hss. zählende Sangallensis 675 tradiert das Kapitular von Herstal (a. 779) im Anschluß an einige Zusätze zur systematischen Kanonessammlung (nicht überliefert in den anderen Codices dieser Version: Stuttgart HB VI 113, Paris Lat. 10588, Einsiedeln 205, Wien 2171, Stuttgart HB VI 112 und Montecassino 372). In ähnlichem Ambiente zeigt sich unter anderem die Admonitio generalis (a. 789) des Cod. Brüssel 8654-72, der gleichfalls als Vertreter der süddeutschen Version der Vetus Gallica zu gelten hat. Das könnte darauf hindeuten, daß beide Überlieferungen letztlich auf eine Vorlage zurückgehen, die mit einer alten, vor der Kaiserkrönung Karls des Großen (a. 800) anzusetzenden Kapitulariensammlung ausgestattet war.

  • 3-137
    Collectio canonum Vetus Gallica IV, 5-LXIII (süddeutsche Version), am Anfang fragmentarisch (ed. Mordek, Kirchenrecht und Reform, S. 370-596).

  • 137-165
    Anhang zur Urform der Vetus Gallica:

  • --137-147
    Titel LXIV (ebd., S. 597-613);

  • --147-153
    Leo I., JK 544, cc.7-19 (Migne, PL 54, Sp. 1205 B - 1209 B);

  • --153-163
    Libellus responsionum Gregors I. an Augustinus von Canterbury, JE 1843, fragmentarisch (MGH Epp. 2, S. 332-336, 342 f.)

  • --163-165
    Römische Synode Gregors II. vom 7. 4. 721, JE nach † 2158 (Migne, PL 77, Sp. 1339 B - 1340 C).

  • 165-170
    I CAP. - XXIIII CAP. - Capitulare Haristallense (a. 779) in der Forma communis: ANNO FELICITER UNDECIMO domni nostri caroli gloriosissimi regis in mense martio facto capitulare - pro causis oportunus (!) consenserunt. De metropolitanis ut eis suffraganii episcopi secundum canonem - emendauerit moriatur (MGH Capit. 1, Nr. 20, S. 47 Z. 16 - S. 51 Z. 26); c. 17 zweigeteilt, daher Zählung im folgenden der Edition um eins voraus.

  • 170-173 Kleine Kirchenrechtssammlung mit Exzerpten vor allem wieder aus der Collectio Vetus Gallica und ihren Zusätzen der süddeutschen Version (in erweiterter Form auch im oben behandelten Cod. Brüssel 8654-72):
    170-172
    Pseudo-Silvester, c. 3 FECIT HOS GRADOS (Migne, PL 8, Sp. 833/834 f.), Collectio Hibernensis I, 16a-c, 14 (paraphrasiert) und 15 (ed. Wasserschleben, Die irische Kanonensammlung, S. 9 f.), Vetus Gallica I, 1 und 2 (ed. Mordek, Kirchenrecht und Reform, S. 358, 360);

  • 172-173
    Texte zum Thema DE CLERICIS, u. a. Collectio Hibernensis XLII, 14 d (als Kanon des Konzils von Nikäa ausgegeben) (ed. Wasserschleben, Die irische Kanonensammlung, S. 166), Canones Laudicensis, Agatensis, Chalcedonensis (wären noch im einzelnen zu untersuchen).

  • 173-174
    INQUISITIO SANCTI HIERONIMI PRESBITERI (Schluß-I korr. aus UM). XII triduanas cum III psalterios inpletos - de auro cocto in elimosina (ed. Schmitz, Bußbücher 1, S. 563 im Anhang zum Paenitentiale [Pseudo-] Bedae).

  • 174-267
    Die folgenden Texte zählen erneut zum Anhang der süddeutschen Version der Vetus Gallica (voll übernommen auch von den Codd. Einsiedeln 205 und Wien 2171):

  • 174- 182
    Gregor II. an Martinian u. a., JE 2153 (MGH LL 3, S. 451-454);

  • 182-191
    Pseudo-Hieronymus, Brief an Oceanus (Lambert, Bibliotheca 3 A, Nr. 342; Migne, PL 30, Sp. 288 C- 292 A);

  • 191-210
    Hieronymus, Brief an Amandus (Ep. 55; Lambert, Bibliotheca 1 A, S. 25 und 1 B, S. 646 ff.), Kommentar zum Matthäus-Evangelium 3, 19, 1-10 (CPL Nr. 590) und Brief an Pammachius, Auszug (Ep. 49; Lambert, Bibliotheca 1 A, S. 19 f. und 1 B, S. 583 ff.);

  • 210-224
    Augustinus, De adulterinis coniugiis 2, 5, Schluß - 2, 12, ohne Schlußteil (CPL Nr. 302; ed. I. Zycha, CSEL 41 [1900] S. 387 Z. 1 - S. 396 Z. 17); 224 - 267 Sog. Excarpsus Cummeani (ed. Schmitz, Bußbücher 2, S. 597 ff.).

  • 267-270
    Fastenbestimmungen (DE TRIDUANIS IEIUNIIS CONSUETUDINE und DE DIUERSORUM TEMPORUM IEIUNIIS), wohl fragmentarisch endend.

Bibliographie
Literatur:
Kataloge:
  • G. Scherrer, Verzeichniss der Handschriften der Stiftsbibliothek von St. Gallen (Halle 1875) S. 219 f.


Transkription

Editorische Vorbemerkung zur Transkription

Transkriptionsvorlage: Die Transkription erfolgte auf Grundlage eines auf e-codices bereitgestellten Farbdigitalisats

Schreiber

Die hier transkribierten Seiten sind von einer Hand in einer frühen, breiten karolingischen Minuskel geschrieben. Gelegentliche Verbesserungen eines Korrektors mit blasserer Tinte.

Buchstabenformen

Intensive Verwendung von cc-a, auch direkt vor oder nach einem c. Reichlicher Gebrauch von ec- und gelegentlich auch von ro-Ligaturen, wobei die ec-Ligatur sehr ähnlich der et-Ligatur gestaltet wird.

Gliederungsmerkmale

P. 165-170 (BK 20a): Der Listenbeginn ist deutlich markiert durch die erste Zeile des Prologs, die nach einer sich über knapp drei Zeilen erstreckenden A-Initiale in roter Tinte ganz in Capitalis rustica gehalten ist (in Texttinte mit roten Unterlegungen). Die Kapitelzählung besteht überwiegend aus der Zahl in Texttinte (oft mit farbigen Akzenten) sowie nachgestelltem CAP in roter Tinte. Das Stück bildet einen geschlossenen Textblock ohne Absatzgliederung, die Kapitelzählungen stehen entsprechend, wie es sich gerade ergibt, in der Zeile. Kapitel 17 ist zweigeteilt (als XVII-XVIII), die Zählung von c. 18-23 dementsprechend als XVIIII-XXIIII.

[p. 165] [14]
[BK 20a Prolog]
ANNO FELICITER UNDECIMO domni nostri caroli gloriosissimi regis in mense martio facto capitulare qualiter congregatis in unum synodoli1* [!] concilio episcopis abbatibus uirisque inlustribus comitibus una cum piissimo domno nostro secundum dei uoluntatem pro causis oportunus [!] consenserunt ·  
I · CAPITULUM2* ·  
[BK 20a c. 1]
De metropolitanis ut eis suffraganii episcopi secundum canonem subiecti sunt et ea que ergo ministerium illorum emendand[e] · [p. 166] cognuscunt libenti animo emendant atque corrigant ·  
1*
von anderer Hand korr. aus sinodoli
2*
gek. CAP
II CAPITULUM3*  
[BK 20a c. 2]
De episcopis ubi presens episcopi ordinati non sunt sine tarditatę ordinentur ·  
3*
gek. CAP
III CAPITULUM4*  
[BK 20a c. 3]
De monasteriis qui regulares fuerunt · ut secundum regulam uiuant : Necnon et monasteria puellarum ordinem sanctum custodiunt ˙ et unaqueque abbatissa in suo monasterio sine intermissione resedeat  
4*
gek. CAP
IIII CAPITULUM5*  
[BK 20a c. 4]
Ut episcopis et presbiteris et clericis infra illorum parrochiam potestatem habeant · secundum canones  
5*
gek. CAP
V CAPITULUM6*  
[BK 20a c. 5]
De eo ut episcopi · de incestosis hominibus emendandi licentiam habeant · Seu et de uiduis infra suam parrochiam potestatem habeant7* ad corrigendum ·  
6*
gek. CAP
7*
n ergänzt
VI CAPITULUM8*  
[BK 20a c. 6]
Ut nulli liceat alterius clericum recipere aut ordinare in aliquo gradu9* ·  
8*
gek. CAP
9*
korr. aus gradii
VII CAPITULUM10*  
[BK 20a c. 7]
De decimis ut unusquisque suam decimam donet atque per iussionem episcopi dispensentur :  
10*
gek. CAP
VIII CAPITULUM11*  
[BK 20a c. 8]
Ut homicidas aut ceteros reos qui legibus morire debent · si ad ecclesiam confugiant · non excusentur neque eis ibidem uictus detur ;  
11*
gek. CAP
VIIII CAPITULUM12*  
[BK 20a c. 9]
Ut latrones de infra inmunitate · illi iudicis · ad comitum placitum presentetur ; [p. 167] et qui hoc non fecerit beneficium et honorem perdat · Similiter et uassus noster si hoc non adimpleuerit beneficium · et honorem perdat · Et qui beneficium non habuerit bannum soluat ·  
12*
gek. CAP
X CAPITULUM13*  
[BK 20a c. 10]
De eo qui periurium fecerit nullam redemptionem nisi manum perdat Quod si accusator contendere uoluerit de ipso periurio stent ad crucem · Et si iurator uicerit legem suam accusator emendat · Haec uero de minoribus causis obseruandum · De maioribus uero rebus aut de statu ingenuitatibus secundum legem custodiant ·  
13*
gek. CAP
XI CAPITULUM14*  
[BK 20a c. 11]
De uindicta et de iuditio in latronibus facto testimonio episcoporum absque peccato comitis15* esse dicunt · Ita tamen ut absque inuidia aut malo ingenio nisi pro iusticia faciendum h[o]minem diffecerit honorem · suum perdat ; Et legibus contra quem iniuste fecit secundum poenam quem intulit emendetur ·  
14*
gek. CAP
15*
korr. aus comitus
XII CAPITULUM16*  
[BK 20a c. 12]
Uero que genitor noster bone memoriae in suo placito constituit · et synodus conseruare uolumus ;  
16*
gek. CAP
XIII CAPITULUM17*  
[BK 20a c. 13]
De rebus uero ecclesiarum unde nunc · [p. 168] census exeunt decima et nona cum ipso censo sit soluta : Et unde antea non exierunt similiter nona et decima donetur · Atque de casatos · L · solidum18* I et de casatis XXX medio solidum19* et de XX tremissae · Et precarias ubi modo sunt renouentur et ubi non sunt20* scribantur : Et sit discretio inter precarias de uerbo nostro factas et inter eas quae spontanea uoluntate de ipsis rebus ecclesiarum faciunt ·  
17*
gek. CAP
18*
gek. sol
19*
gek. sol
20*
u korr. (?)
XIIII CAPITULUM21*  
[BK 20a c. 14]
De truste facienda nemo presumatur  
21*
gek. CAP
XV · CAPITULUM22*  
[BK 20a c. 15]
De cerariis et tabulariis atque cartulariis sicut a longo tempore fuit obseruetur ·  
22*
gek. CAP
XVI CAPITULUM23*  
[BK 20a c. 16]
De sacramentis pro gildonia in inuicem coniurantibus ut nemo facere presumat · Alio uero modo de illorum elimosinis aut de incendio · aut de naufragio quam uir conuenentia faciant nemo in hoc iurare presumat ˙  
23*
gek. CAP
XVII CAPITULUM24*  
[BK 20a c. 17]
De iterantibus qui ad palatium ut [!] aliubi pergunt ; ut eos cum collecta nemo sit ausis · adsalire ·  
XVIII · CAPITULUM25*  
[BK 20a c. 17]
Ut nemo alterius herba defensionis tempore tollere presumat· [p. 169] nisi in hoste pergendo aut missus noster sit qualiter fecerit emendet ·  
24*
gek. CAP
25*
gek. CAP
XVIIII CAPITULUM26*  
[BK 20a c. 18]
De toloneis qui antea furibannita fuerunt nemo tollat nisi ubi antiquo tempore presumat  
26*
gek. CAP
XX CAPITULUM27*  
[BK 20a c. 19]
De mancipia quae uinduntur aut in presentia episcopi uel comiti sit aut in presentia archidiaconi aut centenarii siue uicidomini · aut iudici comitis aut ante bene nota testimonia · Et foras marca nemo mancipium uendat · Qui hoc fecerit tantos uices bannos soluat quanta mancipia uendidit et si non habet pretium in uuadio pro seruo semetipsum committi donat28* usque dum ipsos29* · bannos soluat ·30*  
27*
gek. CAP
30*
quanta mancipia … soluat · mit Einfügungszeichen ergänzt
28*
committi donat korr. aus committit
29*
o korr. (?)
XXI CAPITULUM31*  
[BK 20a c. 20]
De brunias ut nullus foras nostro regno uindere presumat  
31*
gek. CAP
XXII CAPITULUM32*  
[BK 20a c. 21]
Si comis in suo ministerii iustitia non fecerit misso nostro de sua causa soniare faciat · Usque dum iusticias ibidem factas fuerint · et si uassus noster · iusticias non fecerit tunc comis · et missus ad ipsius causa resedeant et de suo uiuant quousque iusticias faciat  
32*
gek. CAP
XXIII · CAPITULUM33*  
[BK 20a c. 22]
Si quis pro feihda pretium recipere non uult tunc ad nos sit transmissus · et nos eum dirigamus ubi damnum facere non possit · Simili modo et qui pro feida pretium soluere noluerit nec iusticia exinde facere [p. 170] in tali loco eum mittere uolumus ut per eodem maior damnus non crescat ·  
33*
gek. CAP
XXIIII CAPITULUM34*  
[BK 20a c. 23]
De latronibus uero ita precipimus obseruandum ut pro prima culpa non moriantur sed oculum perdant : Secunda35* uero36* culpa nasum · latronis ipsius capeletur · De tertio uero culpa si non emendauerit moriatur ;  
34*
gek. CAP
35*
S korr. (?)
36*
folgt getilgtes n