Capitularia - Edition of the Frankish Capitularies

Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek, Cod. Guelf. 254 Helmst.

Manuscript description according to Mordek

Repository
Wolfenbüttel
Herzog August Bibliothek
Cod. Guelf. 254 Helmst.
Siglum W4
Digital image available at HAB
Origin and history
Origin:

9. Jh., 1. Hälfte (Bischoff: 825-830/850) (Mordek), 9. Jh., 2. Viertel (Bischoff 2014); Fulda oder Rheinland (Köln?) (Mordek), wohl Westdeutschland (?) (Bischoff)

Provenance:

wohl Matthias Flacius Illyricus. Herzog Heinrich Julius von Braunschweig kaufte die Hs. 1597 vom Hof- und Konsistorialrat Heinrich Petreus. 1618-1809 Universitätsbibliothek Helmstedt. Auf Vorsatzblatt vorn: No. 57; auf 16v: 68.

Physical description
Material: Pergament
Number: Fragment von 16 foll., auffallend länglich-schmales, gut in der Hand liegendes Format
Size: 305 × 125 mm
Body text: 270 × 100-105 mm
Quires: Die ersten 11 Lagen fehlen; auch nach Lage XIII Blattverlust (vertauscht eingebunden)
2 IV16
Kustoden: XII (16v), XIII (8v)
Lines: 52
Columns: 1
Script: karolingische Minuskel
Scribe(s): mehrere Hände
Decoration:

Rubriken in Capitalis und Unziale dunkelrot und in hell- und dunkelbrauner Texttinte; Initialen in Texttinte, in Lage XII z. T. mit roten Füllungen

Binding:

weißer Kalbspergamenteinband (1965)

Contents
Note:

Nach Ausweis der Kustoden XII und XIII waren die vorliegenden zwei Quaternionen einst Teil einer größeren Hs., über deren weiteren Inhalt sich nichts anderes aussagen läßt, als daß auf Lage XI noch der Anfang der Brevium exempla gestanden haben muß.1* Alle Texte sind Unika; wir könnten also auch erhaltene (Teil-)Parallelen des verlorenen Unbekannten nicht erkennen.

Gemeinsam ist den inhaltlich unterschiedlichen Dokumenten ihr unabweisbarer Zusammenhang mit dem fränkischen Herrscherhof.

Entstehungszeit und -ort verbieten es, die Hs. mit dem von Paul Lehmann vorgeschlagenen Rechtscodex des Reichenauer Bibliothekskatalogs von 821/822 zu identifizieren (Lex Theodosiana de diversis Romanorum legibus; lex Ribuaria; lex Salica et lex Alamannica et capitula domni Karoli et domni Hludovicii imperatorum addenda legibus necnon et alia capitula eius de nutriendis animalibus et laborandi cura in domestica agricultura in codice I; MBK 1, S. 247 Z. 31 ff. mit S. 244). Ähnliches gilt für Nr. XVIII im Bücherverzeichnis des Reichenauer Bibliothekars Reginbert (835/842): In XVIII. libello continentur lex Ripuaria et lex Alemannorum et capitularia Karoli regis addenda legibus et de sex aetatibus mundi et de inventionibus sanctae crucis, quem Engilram mihi dedit, et capitulares tres, in quibus continentur capitularia Hludovici imperatoris (MBK 1, S. 260 Z. 15 ff. mit S. 257; eher wäre noch Nr. XVII in Frage gekommen: In XVII libro continentur leges diversae, id est lex Alemannorum, lex Ripuaria, lex Salica, lex Theodosiana et diversi capitulares Pippini, Karoli et Hludovici regum ... et capitula in omnibus laborandi cura); in diesen Bänden dürften zumindest Teile einst selbständiger Hss. vereint gewesen sein, denn der Katalog von 821/822 erwähnt unter anderem noch: Item lex Ribuaria et lex Alamannica et capitula domni Karoli imperatoris addenda legibus et inventio sanctae crucis in codice I. Item lex Salica et Alamannica et computatio annorum per sex mundi aetates in codice I ... Item lex Alamannica et capitula domni Karoli in codice I (MBK 1, S. 247 Z. 34 - S. 248 Z. 1).

  • 9r-12r
    Brevium exempla ad describendas res ecclesiasticas et fiscales (ca. a. 811), beginnt fragmentarisch: non pergit duos annos multonem optimum I. In tertio uero anno de annona mod IIII. ITEM DE EODEM. Inuenimus in insula quae staphinseae nuncupatur - Et sic de ceteris omnibus praeter, et praesent. uel rl. numerabis (MGH Capit. 1, Nr. 128, S. 250 Z. 31 - S. 256 Z. 44; Brühl, Capitulare de villis, S. 49-55; Teiled. MBK 3, 1, S. 165 und Mittelalterliche Schatzverzeichnisse 1, S. 90 f.).

  • 12v-16r
    I CAP., II-LXX - Capitulare de villis (Ende 8. Jh.), wie die Brevium exempla nur hier überliefert: INCIPIT CAPITULARE DE UILLIS VEL CURTIS IMPERIALI. Volumus ut uillę nostrę quas ad opus nostrum seruiendi institutas habemus - (rechte Spalte) Perariciis seruatoria trium et quartum, genus dulciores et cocciores et serotina. EXPLICIT CAPITULARE DOMINICUM (MGH Capit. 1, Nr. 32, S. 82 Z. 9, S. 83 Z. 4 - S. 91 Z. 5; ed. Gareis, Die Landgüterordnung Kaiser Karls des Großen, S. 23-66; ed. Brühl, Capitulare de villis, S. 56-63 Z. 43).

  • 16r
    Einige Worterklärungen: Hamedii id sunt coniuratores - liuorasset id est uulnerasset (MGH Capit. 1, S. 91 Z. 10-12; Brühl, Capitulare de villis, S. 63 Z. 44-49).

  • Am linken Rand der recto-Seiten 9-16 sowie foll. 15v und 16r unten finden sich, laut Verhein, Studien, in: DA 10 (1953/54) S. 364, von einer anderen, wohl gleichzeitigen Hand in hellerer Tinte „Erklärungen von hebräischen Münzen, Maßen und Ähnliches“ (MGH Capit. 2 [Addenda et Corrigenda] S. 537 Z. 45 - S. 538 Z. 26; Brühl, Capitulare de villis, S. 49 ff.).

  • 16v
    Federproben.

  • 1r-8v
    Zehn Briefe Leos III. an Karl den Großen (nach dieser Hs. ed. MGH Epp. 5, S. 87-104).

Bibliography
References:
1*
Nach der Beschreibung von Helmar Härtel, Katalog der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften, Bd. 1, Wiesbaden 2012, S. 321 f., besteht der Codex nicht aus zwei Quaternionen, sondern aus vier Binionen.


Transcription

Editorial Preface to the Transcription

Transkriptionsvorlage: Online-Farbdigitalisat der HAB, verglichen mit dem Facsimile mit der Transkription Carlrichard Brühls (Brühl 1971, S. 56-64 und Brühl 1971a).

Schreiber

Das Capitulare de villis (BK 32) wurde nach Brühl vollständig von der vierten innerhalb des Codex identifizierbaren Hand geschrieben (Brühl 1971, S. 8 Anm. 37).

Ein Korrektor, der mit dunklerer Tinte schreibt. Die Korrekturen waren schon vorhanden, als die Randglossen auf fol. 13r/14r eingetragen wurden (siehe dazu unten unter "Benutzungsspuren"), da die Schrift des Glossators auf fol. 14r einer Korrektur ausweicht, die der Korrektor vor der viertletzten Zeile nachtrug; vgl. Brühl 1971 S. 59, Anm. b (zur Randglosse).

Buchstabenformen

Offenes a neben doppelstöckigem; c mit Aufsatz (fol. 12v Z. 40: conparatum, condirigendum); oft Majuskel-N am Wortanfang, gelegentlich auch im Binnenwort (transkribiert als n). Oft or-Ligatur mit liegendem r (fol. 12v Z. 6: eorum, ebd. Z. 9: porcum), ra-Ligatur (fol. 12v Z. 16: nra., ebd. Z. 17: Franci).

Abkürzungen

In der Verbindung id est wird est auf die insulare Art mit Punkt-Strich-Punkt gekürzt, z. B. fol. 14r Z. 5.

Gliederungsmerkmale

Die Gliederung erfolgt durch eine Zählung in Texttinte, der meist nur leicht vergrößerte Anfangsmajuskeln folgen. Ein neues Kapitel beginnt immer in einer neuen Zeile. Um den begrenzten Platz möglichst gut zu nutzen, springt der Text am Ende der jeweils ersten Zeile eines neuen Kapitels aber zunächst in die darüberliegende, sofern dort noch freier Platz war (wobei der Text vom Ende des vorangehenden Kapiteltextes durch einen Doppelstrich abgegrenzt wurde), bevor er dann in der nächsten freien Zeile unten fortgeführt wurde (gut zu sehen z. B. bei c. XV, beginnend auf fol. 13r in Z. 17: [hie-] -male bis omnimo- zunächst fortgeführt in Z. 16, -dis habeant dann in Z. 18).

Benutzungsspuren

Es lassen sich mindestens drei unterschiedliche Glossatoren unterscheiden:

An den Innenrändern von fol. 13-16 (wie in der gesamten Lage, vgl. Brühl 1971 S. 6) hat eine etwa zeitgleiche Hand Glossen zu germanischen und hebräischen Wörtern, meistens Maß- und Währungseinheiten, eingetragen (Transkription von H. Bloch in den Addenda und Corrigenda zu Boretius 1897, S. 537f.; vgl. die Transkription Brühls in Brühl 1971, die hier interessierenden Stellen auf S. 57-63). Ein konkreter Bezug zu einzelnen Textstellen lässt sich nicht erkennen.

Eine andere, ebenfalls etwa zeitgleiche Hand ergänzte nach dem Explicit des Capitulare de villis eine Glosse und nahm auch eine Korrektur des Textes vor (fol. 16r Z. 43: Ergänzung von Pirarios diuer(si) gen(e)r(is)); anders Brühl, der diese Glosse ebenfalls dem Schreiber des Capitulare de villis zuweist; Brühl 1971 S. 8 Anm. 37 und S. 63 Anm. l.

Ein weiterer, etwas späterer Bearbeiter fügte interlinear einige Glossen hinzu; im hier transkribierten Teil auf fol. 16r, Z. 9 zu mismaluas (dessen erste Silbe er offenbar auch korrigierte). Derselbe Glossator begegnet auch an anderen Stellen im Codex, vgl. die Anmerkungen Brühls zu fol. 11v (Anm. a-c) und zu fol. 12r (Anm. f).

In der linken oberen Ecke der Verso-Seiten fol. 13v und 14v steht ein Kreuz in Blei, bei dem es sich offenbar nicht um ein Verweiszeichen handelt, weil es kein Pendant im Text dazu gibt.

Sonstiges

Der Codex hat das auffällige Diptychonformat, dessen Verwendung nach Berschin dem Inhalt einen "Amtsbuchcharakter" verleihen sollte (Berschin 2000).

[fol. 12v] [1]
INCIPIT CAPITULARE DE UILLIS · UEL CURTIS · IMPERIALI1* ··,·  
I CAPITULUM2* ·  
[BK 32 c. 1]
Volumus ut uillę nostrę quas ad opus nostrum seruiendi institutas habemus · sub integritate partibus nostris deseruiant ˙ et non aliis hominibus ·  
1*
gek. IMPRI
2*
gek. CAP
II ·  
[BK 32 c. 2]
Vt familia nostra bene conseruata sit · et a nemine in paupertate missa ·  
III  
[BK 32 c. 3]
Vt non presumant iudices nostram familiam in eorum seruitium3* ponere · non coruadas · non materia cedere · nec aliud opus sibi facere cogant · et neque ulla dona ab ipsis accipiant · non caballum · non bouem non uaccam · non porcum · non berbicem · non porcellum · non agnellum · nec aliam causam · nisi buticulas · et ortum poma pullos et oua  
3*
korr. aus seruiuium
IIII  
[BK 32 c. 4]
Si familia nostra partibus nostris aliquam fecerit fraudem · de latrocinio · aut alio neglecto · illud in caput conponat · de reliquo uero pro lege recipiat disciplinam uapulando · nisi tantum pro homicidio et incendio unde frauda exire potest ˙ Ad reliquos autem4* homines Iustitiam eorum qualem habuerint reddere studeant · sicut lex est · Pro fauda [!] uero nostra ut diximus familia · uapuletur · franci autem5* qui in fiscis6* aut uillis nostris7* commanent8* quicquid commiserint ˙ secundum legem eorum ˙ emendare studeant · et quod pro frauda9* dederint ad opus nostrum ueniat · id est in peculio10* aut In11* alio pretio12*  
4*
gek. au
5*
gek. au
6*
Zwischen fiscis und aut ein n über der Zeile radiert.
7*
nostris von Korrekturhand 1 ergänzt
8*
m2 ergänzt
9*
von Korrekturhand 1 korr. aus [†]da
10*
korr. aus pecunio
11*
I korr. (?)
12*
korr. aus precio
V  
[BK 32 c. 5]
Quando iudices nostri labores nostros facere debent · seminare aut arare · messes colligere · fenum secare · aut uindeamiare unusquisque In tempore laboris ad unumquemque13* locum preuideat ac instituere faciat quomodo factum sit ut bene salua14* sint · si intra patriam non15* fuerit et in quale loco iudex uenire non potuerit · missum bonum de familia nostra · aut alium hominem bene creditum · causas nostras prouidendi16* dirigat qualiter ad profectum ueniant · et iudex diligenter preuideat · ut fidelem hominem transmittat ad hanc causam prouidendam ·  
13*
von Korrekturhand 1 korr. aus unumquamque
14*
von Korrekturhand 1 korr. aus salu[†]
15*
non ergänzt
16*
von Korrekturhand 1 korr. aus prouidendo
VI ·  
[BK 32 c. 6]
uolumus ut iudices nostri decimam · ex omni conlaboratu pleniter donent ad ecclesias quę sunt in nostris fiscis · et ad alterius ecclesiam nostra decima data non fiat · nisi ubi antiquitus institutum17* fuit · et non alii clerici habeant ipsas18* ecclesias nisi nostri · aut de familia aut de capella nostra ·  
17*
korr. aus mstitutum
18*
ipsas von Korrekturhand 1 mit Einfügungszeichen ergänzt
VII · ·  
[BK 32 c. 7]
Ut unusquisque Iudex suum seruitium pleniter perficiat · sicut ei fuerit denuntiatum · et si necessitas euenerit quod plus seruire debeat tunc conputare faciat si seruitium debeat multiplicare uel noctes ·  
VIII ·  
[BK 32 c. 8]
Ut iudices nostri uineas recipiant nostras · quę de eorum sunt ministerio19* et bene eas faciant · et ipsum uinum In bona mittant uascula · et diligenter preuidere faciant quod nullo modo naufragatum sit · alivd20* uero uinvm21* peculiare conparando emere faciant · Unde uillas dominicas condirigere possint · et quandoquidem plus de ipso uino conparatum22* fuerit quod ad uillas nostras condirigendum mittendi opus sit · nobis innotescat · Ut nos commendemus qualiter nostra fuerit exinde uoluntas · Cippaticos enim de uineis nostris ad opus nostrum mittere faciant · Censa de uillis nostris qui uinum debent · in cellaria23* nostra24* mittat ·  
19*
o korr. (?)
20*
von Korrekturhand 1 korr. aus alio
21*
von Korrekturhand 1 korr. aus uino
22*
a2 korr. (?)
23*
von Korrekturhand 1 korr. aus cellario
24*
von Korrekturhand 1 korr. aus nost[†]
VIIII ·  
[BK 32 c. 9]
Uolumus ut unusquisque iudex in suo ministerio mensuram modiorum sextariorum · et situlas per sextaria octo · et corborum eo tenore habeant · sicut et in palatio habemus ·  
X ·  
[BK 32 c. 10]
Ut maiores nostri et forestarii · poledrarii · cellerarii decani · telonarii · uel ceteri ministeriales rega [!] faciant · et sogales donent de mansis eorum · Pro manuopera uero eorum ministeria bene preuideant · et qualiscumque maior habuerit beneficium25* · suum uicarium mittere faciat qualiter [fol. 13r] et26* manuopera et ceterum seruitium pro eo adimplere debeat ·  
25*
korr. aus benefiu
26*
von Korrekturhand 1 korr. aus [†]
 · XI ·  
[BK 32 c. 11]
Vt nullus iudex mansionaticos27* ad suum opus nec ad suos canes super homines nostros atque In forestes nullatenus prendant ·  
27*
von Korrekturhand 1 korr. aus mausionaticos
 · XII ·  
[BK 32 c. 12]
Ut nullus iudex obsidem nostrum In uilla nostra commendare faciat ·  
 · XIII ·  
[BK 32 c. 13]
Ut equos emissarios id est uuaraniones bene preuideant · et nullatenus eos In uno loco diu stare permittant · ne forte pro hoc pereat · Et si aliquis talis est quod bonus non sit · aut ueteranus sit · si uero mortuus fuerit · nobis nuntiare faciant · tempore congruo · Antequam tempus ueniat · ut inter iumenta mitti debeant  
 · XIIII ·  
[BK 32 c. 14]
Ut iumenta nostra bene custodiant · et poledros ad tempus segregent · et si pultręlle multiplicatę28* fuerint separatę fiant · et gregem per se · exinde adunare faciant ·  
28*
ę korr. (?)
 · XV ·  
[BK 32 c. 15]
Ut poledros29* nostros missa sancti martini hiemale ad palatium omnimodis habeant ∴  
29*
von Korrekturhand 1 korr. aus puledros
 · XVI ·  
[BK 32 c. 16]
Volumus ut quicquid nos aut regina unicuique Iudici30* ordinauerimus · aut ministeriales nostri · sinescalcus · et butticularius de uerbo nostro aut regine · Ipsis iudicibus ordinauerit · ad eundem placitum31* sicut eis Institutum fuerit · Impletum habeant · et quicumque per neglegentiam dimiserit · a potu se abstineat · postquam ei nuntiatum32* fuerit · usque dum in presentia nostra aut reginę ueniat · Et a nobis licentiam quaerat absoluendi · Et si iudex in exercitu · aut In uuacta33* · seu in ambasiato · uel aliubi fuerit · et iunioribus eius aliquid ordinatum fuerit et non conplacuerint · tunc ipsi pedestres ad palatium ueniant · et a potu uel carne se abstineant Interim quod rationes deducant · propter quod hoc dimiserunt Et tunc recipiant sententiam · Aut in dorso · Aut quomo [!] nobis uel reginę placuerit ·  
30*
I korr. (?)
31*
eundem placitum korr. aus eun[†]
32*
von Korrekturhand 1 korr. aus nunciatum
33*
u1 korr. (?)
 · XVII ·  
[BK 32 c. 17]
Quantascumque uillas unusquisque In ministerio habuerit · tantos habeat deputatos homines · qui apes ad nostrum opus preuideant ∴  
XVIII ·  
[BK 32 c. 18]
Ut ad farinarios nostros pullos et aucas habeant Iuxta qualitatem farinarii · uel quantum melius potuerint  
 · XVIIII ·  
[BK 32 c. 19]
AD scuras nostras In uillis capitaneis pullos habeant · non minus · C · et aucas non minus XXX · Ad mansioniles uero · pullos habeant non minus · L · aucas non minus · quam XII ∴  
 · XX ·  
[BK 32 c. 20]
Unusquisque iudex fructa semper habundanter faciat omni anno ad curtem uenire · excepto uisitationes eorum per uices tres · aut quattuor seu amplius dirigant  
XXI  
[BK 32 c. 21]
Uiuarios in curtes nostras usquisque [!] iudex ubi antea fuerunt habeat · et si augeri potest · augeat · et ubi antea non fuerunt · et modo esse possunt34* · nouiter fiant  
34*
korr. aus post
XXII ·  
[BK 32 c. 22]
Coronas de racemis qui uineas habuerint · non minus tres · aut quattuor habeant ·  
XXIII ·  
[BK 32 c. 23]
In unaquęque uilla nostra habeant iudices · uaccaritias · porcaritias · berbicaritias · capraritias · hircaritias · quantum plus potuerint · et nullatenus sine hoc esse debent [fol. 13v] et insuper habeant uaccas illorum seruitium perficiendum commendatas35* per seruos nostros · qualiter pro seruitio ad dominicum opus Uaccaritias · uel carrucas nullo modo minoratę sint · et habeant quando seruierint ad canes dandum · boues cloppos non languidos · et uaccas siue caballos · non scabiosos · aut alia peccora non languida et ut diximus pro hoc uaccaritias · uel carrucas36* non minorent ∴  
35*
korr. aus commenditas
36*
von Korrekturhand 1 korr. aus carrugas
XXIIII ·  
[BK 32 c. 24]
Quicquid ad discum nostrum dare debet · unusquisque iudex In sua habeat37* plebio qualiter bona et optima atque bene studiose · et nitide omnia sint conposita · quicquid dederint · et unusquisque II ·38* · habeat de annona pastos per singulos dies ad suum seruitium ad mensam nostram quando seruierit · et reliqua dispensa similiter In omnibus bona sit · tam farina · quam et peculium ·  
37*
a2 ergänzt
38*
II . korrigiert (?), danach offenbar noch eine Rasur von zwei Buchstaben. Brühl 1971 S. 58 Anm. i vermutet eine Korrektur aus illa oder illor(um).
XXV  
[BK 32 c. 25]
De pastione autem Kalendas39* septembris40* Indicare faciant si fuerit an non ·  
39*
gek. Kl
40*
gek. septb
XXVI ·  
[BK 32 c. 26]
Maiores uero amplius in ministerio non habeant · nisi quantum In una die circumire · aut preuidere potuerint ·  
XXVII ·  
[BK 32 c. 27]
Casę nostrę Indesinenter foca et uuactas41* habeant · Ita ut saluę sint · et quando42* missi uel legatio ad palatium ueniunt uel redeunt · nullo modo In curtes dominicas mansionaticas43* prendant · nisi specialiter Iussio nostra aut reginę fuerit · et comes de suo ministerio · uel homines illi qui antiquitvs44* consueti fuerunt missos aut legationes soniare · Ita et modo inantea · et de parueridis · et omnia eis necessaria solito45* more soniare faciant · qualiter bene et honorifice ad palatium uenire · uel redire possint  
41*
korr. aus uuantas
42*
gek. qno
43*
korr. aus mansionatici
44*
korr. aus antiquitas
45*
korr. aus solo
XXVIII ·  
[BK 32 c. 28]
Uolumus ut per annos singulos Intra quadragesima dominica In palmis quae osanna dicitur46* · Iuxta ordinationem nostram · argentum de nostro laboratu · postquam cognouerimus de presenti anno quantum sit nostra laboratio deferre47* studeant ∴  
46*
gek. dr
47*
von Korrekturhand 1 korr. aus defer[†]
XXVIIII ·  
[BK 32 c. 29]
De clamatoribus ex hominibus nostris unusquisque Iudex preuideat · ut non sit eis necesse uenire ad nos proclamare · et dies quos seruire debet · per neglegentiam non dimittat perdere · et si habuerit seruus noster forinsecus iustitias ad quirendum48* · magister eius cum omni intentione decertet pro eius iustitia · et si aliquo loco minime eam accipere ualuerit49* · tamen ipso seruo nostro · pro hoc fatigare non permittat · sed magister eius per semetipsum · aut suum missum hoc nobis notum facere studeat ·  
48*
von Korrekturhand 1 korr. aus querendum
49*
von Korrekturhand 1 korr. aus ualue[†]it
XXX ·  
[BK 32 c. 30]
Uolumus unde seruire debent ad opus nostrum ex omni conlaboratu eorum seruitium segregare faciant · et unde carra In hostem carigare50* debent similiter segregent · tam per domos quam et per pastores · et sciant quantum ad hoc mittunt  
50*
von Korrekturhand 1 korr. aus caregare
XXXI ·  
[BK 32 c. 31]
Ut hoc quod ad prouendarios uel genitias dare debent · simili modo Unoquoque anno sęparare faciant · et tempore oportuno pleniter donent · et nobis dicere sciant · qualiter inde faciunt · uel unde exit ·  
XXXII ·  
[BK 32 c. 32]
Ut unusquisque iudex preuideat quomodo sementem bonum et optimum semper de conparatu51* uel aliunde habeat ·  
51*
von Korrekturhand 1 korr. aus conparata
XXXIII ·  
[BK 32 c. 33]
Post ista omnia segregata et seminata atque peracta · quicquid reliquum fuerit exinde [fol. 14r] de52* omni conlaboratu usque ad uerbum nostrum saluetur · quatenus secundum Iussionem nostram · aut uenundetur aut reseruetur53* ·  
52*
de von Korrekturhand 1 ergänzt
53*
re von Korrekturhand 1 mit Einfügungszeichen ergänzt
XXXIIII ·  
[BK 32 c. 34]
Omnino preuidendum est cum omni diligentia ut quicquid manibus laborauerint · aut fecerint · Id est lardum · siccamen · sulcia · niusaltus · uinum · acetum · moratum · uinum coctum · garum · sinape · formaticum · butirum · bracios · ceruisas · medum · mel · ceram · farinam · omnia cum summo nitore sint facta uel parata  
XXXV ·  
[BK 32 c. 35]
Uolumus ut de berbi[c]ibus crassis soccia54* fiat sicut et de porcis · et insuper habeant boues saginatos In unaquęque uilla non minus quam duos · aut ibidem ad socciandum55* aut ad nos deducendum  
54*
c1 von Korrekturhand 1 ergänzt
55*
c1 von Korrekturhand 1 ergänzt
XXXVI ·  
[BK 32 c. 36]
Ut siluę uel forestes nostrę · bene sint custoditę · et ubi locus fuerit ad stirpandum · stirpare faciant · et campos de silua increscere non permittant56* · et ubi siluę debent esse non eas permittant nimis57* capulare · atque damnare · et feramina nostra Intra forestes bene custodiant · similiter acceptores · et speruarios58* ad nostrum profectum preuideant · et censa nostra exinde diligenter exactent · et iudices si eorum porcos ad saginandum In siluam nostram miserint · uel maiores nostri · aut homines eorum · ipsi primi illam decimam donent · ad exemplum bonum proferendum · qualiter in postmodum · ceteri homines illorum decimam pleniter persoluent59* ∴  
56*
t2 ergänzt
57*
s korr. (?)
58*
Über o ein Kreuz.
59*
korr. aus persoluant
XXXVII ·  
[BK 32 c. 37]
Ut campos et culturas nostras bene conponant · et prata nostra ad tempus custodiant ∴  
XXXVIII ·  
[BK 32 c. 38]
Ut aucas pastas · et pullos pastos ad opus nostrum semper quando seruire debent · aut ad nos transmittere sufficienter habeant ·  
XXXVIIII ·  
[BK 32 c. 39]
Uolumus ut pullos et oua quos seruientes · uel mansuarii reddunt per singulos annos · recipere debeant · et quando non seruierint · ipsos uenundare faciant ∴  
XL ·  
[BK 32 c. 40]
Ut unusquisque iudex per uillas nostras singulares et lehas · pauones · fasianos · enecas · columbas · perdices · turtures · pro dignitatis causa omnimodis semper habeant ·  
XLI ·  
[BK 32 c. 41]
Ut aedificia Intra curtes nostras · uel sępes In circuitu bene sint custoditę · et stabula · uel coquinę · atque pistrina60* · seu torcularia · studiose preparatę fiant · Quatenus61* · ibidem condigne ministeriales nostri officia eorum bene nitide peragere possint ·  
60*
korr. aus pistrima
61*
u2 korr. (?)
XLII ·  
[BK 32 c. 42]
Ut unaquęque uilla Intra cameram · lectaria · culcitas · plumatios62* · batlinias · drappos · ad discum · bancales · uasa ęrea plumbea · ferrea · lignea · andedos catenas · cramaculos · dolaturas63* · secures · id est cuniadas · terebros · id est taradros · scalpros · uel omnia utensilia ibidem64* habeant · Ita ut non sit necesse · aliubi hoc quęquerere ·65* aut commodare · et ferramenta quod in hostem ducunt · In eorum habeant plebio qualiter bona sint · et iterum quando reuertuntur In camera mittantur66* ·  
62*
korr. aus plumaticis
63*
korr. aus dolaturias
64*
korr. aus io
65*
re · von Korrekturhand 1 ergänzt
66*
korr. aus mittuntur
XLIII ·  
[BK 32 c. 43]
Ad genitia nostra sicut institutum est opera ad tempus dare faciant · [fol. 14v] id est linum · lanam · uuaisdo · uermiculo · uuarentia · pectinos laninas67* · cardones · saponem · Unctum uascula · uel reliqua minutia quae ibidem necessaria sunt ∴  
67*
korr. aus laminas
XLIIII ·  
[BK 32 c. 44]
De quadragesimale duę partes ad seruitium nostrum ueniant per singulos annos · tam de leguminibus quamque et de68* piscato · seu formatico · butirum · mel · sinape · aceto · milio · panicio69* · herbulas siccas · uel uirides · radices · napos Insuper et ceram70* · uel saponem atque cetera minutia · et quod reliquum fuerit nobis per breuem sicut supra diximus Innotescant · et nullatenus hoc permittant sicut usque nunc fecerunt · quia per illas duas partes uolumus cognoscere · de illa tertia quae remansit  
68*
e korr. (?)
69*
von Korrekturhand 1 korr. aus panitio
70*
korr. aus cetera
XLV ·  
[BK 32 c. 45]
Ut unusquisque iudex In suo ministerio bonos habeat · artifices · id est fabros ferrarios · et aurifices · uel argentarios · sutores · tornatores · carpentarios · scutarios · piscatores · aucipites · id est aucellatores · saponarios · siceratores · id est qui ceruisam uel pomatium · siue piratium · uel aliud quodcumque liquamen ad71* bibendum aptum fuerit facere sciant · Pistores · qui similam ad opus nostrum faciant · retiatores · qui retia facere bene sciant · tam ad uenandum · quam ad piscandum · siue ad aues capiendum · necnon et reliquos ministeriales quos ad numerandum longum est ·  
71*
korr. aus ab
XLVI ·  
[BK 32 c. 46]
Ut lucos nostros quos uulgus brogilos uocat bene custodire faciant72* nouo reaedificare · similiter faciant · et de omni73* ędificio74* ∴  
72*
n ergänzt
73*
korr. aus omnia
74*
korr. aus ędificia
XLVII ·  
[BK 32 c. 47]
Ut uenatores nostri · et falconarii uel reliqui ministeriales qui nobis in palatio adsidue deseruiunt consilium In uillis75* nostris76* habeant secundum quod nos aut regina per litteras nostras Iusserimus · quando ad aliquam utilitatem nostram eos miserimus · aut siniscalcus · et buticularius de nostro uerbo eis aliquid facere preceperint ·  
75*
korr. aus uillas
76*
korr. aus nostras
XLVIII ·  
[BK 32 c. 48]
Ut torcularia In uillis nostris bene sint preparata · et hoc preuideant iudices · ut uindemia nostra77* nullus pedibus premere presumat · sed omnia nitida et honesta sint ·  
77*
ra korr. (?)
XLVIIII ·  
[BK 32 c. 49]
Ut genitia nostra bene sint ordinata · id est de casis · pislis · teguriis · id est screonis · et sepes bonas In circuitu habeant · et portas firmas qualiter opera nostra bene peragere ualeant ∴  
L ·  
[BK 32 c. 50]
Ut unusquisque iudex preuideat quanti poledri In uno stabulo stare debeant · et quanti poledrarii cum ipsis esse possint · et ipsi poledrarii qui liberi sunt · et in ipso ministerio beneficia habuerint · de illorum uiuant · beneficiis · similiter et fiscalini · qui mansas habuerint Inde uiuant ·78* et qui hoc non habuerit de dominica accipiat prouendam ∴  
78*
beneficiis · … uiuant · von Korrekturhand 1 mit Einfügungszeichen ergänzt
LI ·  
[BK 32 c. 51]
Pręuideat unusquisque iudex ut sementia nostra nullatenus praui homines subtus terram · uel aliubi abscondere possint · et propter hoc messis rarior fiat · similiter et de aliis maleficiis illos preuideant ne aliquando facere possint ·  
LII ·  
[BK 32 c. 52]
Uolumus ut de fiscalis · uel seruis nostris · siue de ingenuis qui per fiscos · aut uillas nostras commanent79* diuersis hominibus [fol. 15r] plenam et integram qualem habuerint reddere faciant iustitiam ∴  
79*
a korr. (?)
LIII ·  
[BK 32 c. 53]
Ut unusquisque iudex preuideat qualiter homines nostri de eorum ministerio latrones · uel malefici nullo modo esse possint ∴  
LIIII ·  
[BK 32 c. 54]
Ut unusquisque iudex preuideat quatenus familia nostra ad eorum opus bene laboret et per mercata uacando non eat ∴  
LV ·  
[BK 32 c. 55]
Uolumus ut quicquid ad nostrum opus Iudices dederint · uel seruierint · aut sequestrauerint In uno breue conscribi faciant · et quicquid dispensauerint In alio · et quod80* reliquum fuerit nobis per breuem Innotescant ∴  
80*
gek. qd korrigiert aus qu
LVI ·  
[BK 32 c. 56]
Vt unusquisque Iudex In eorum ministerio frequentius audientias teneat · et iustitiam faciat · et preuideat qualiter recte familiae nostrę uiuant ∴  
LVII ·  
[BK 32 c. 57]
Si aliquis ex seruis nostris super magistrum suum nobis de causa nostra aliquid uellet dicere · uias ei ad nos ueniendi non contradicat · et si iudex cognouerit quod iuniores illius aduersus eum ad palatium proclamando uenire uelint · Tunc ipse iudex contra eos rationes deducendi ad palatium uenire faciat · qualiter eorum81* proclamatio In auribus nostris fastidium non generet · et sic uolumus cognoscere utrum ex necessitate · an ex occansione ueniant ∴  
81*
r korr. (?)
LVIII ·  
[BK 32 c. 58]
Quando catelli nostri iudicibus commendati fuerint ad nutriendum · ipse iudex · de suo eos nutriat · Aut Iunioribus suis id est maioribus et decanis · uel cellerariis ipsos commendare faciat · quatenus de illorum causa eos bene nutrire faciant · nisi forte Iussio nostra · aut reginę fuerit · Ut In uilla nostra ex nostro eos nutriant · Et tunc ipse iudex hominem ad hoc opus mittat qui ipsos bene nutriat · et segreget unde nutriantur · et non sit illi homini cotidie necessitas ad scuras recurrere ∴  
LVIIII ·  
[BK 32 c. 59]
Unusquisque iudex quando seruierit per singulos dies dare faciat · de cera libras82* · III · de sapone · sextaria · VIII · et super hoc ad festiuitatem sancti andreę · Ubicumque cum familia nostra fuerimus dare studeat de cera · libras83* · VI · similiter mediante quadragesima ∴  
82*
gek. lib
83*
gek. lib
LX ·  
[BK 32 c. 60]
Nequaquam de84* potentioribus hominibus maiores fiant · sed de mediocribus qui fideles sint  
84*
de mit Einfügungszeichen ergänzt
LXI85* ·  
[BK 32 c. 61]
Ut unusquisque Iudex quando seruierit suos bracios ad palatium ducere faciat · et simul ueniant magistri qui ceruisam bonam Ibidem facere debeant ·  
85*
I korr. (?)
LXII ·  
[BK 32 c. 62]
Ut unusquisque Iudex per singulos annos ex omni conlaboratione nostra · quam cum bubus quos bubulci nostri seruant · quid de mansis qui arare debent · quid de sogalibus · quid de censis · quid de fide facta86* · uel freda · quid de feraminibus In forestis nostris sine nostro permisso captis · quid de diuersis conpositionibus Quid de molinis · quid de forestibus · quid de campis · quid de pontibus · uel nauibus · Quid de liberis hominibus et centenis qui partibus fisci nostri deseruiunt · Quid de mercatis · Quid de uineis · Quid de illis qui uinum soluunt Quid de feno · Quid de lignariis · et faculis · Quid de axilis · uel aliud materiamen · Quid de proterariis · Quid de leguminibus · Quid de milio · et panigo · Quid de lana · lino · uel canaua · Quid de frugibus arborum · Quid de nucibus maioribus · uel minoribus [fol. 15v] Quid de insitis ex diuersis arboribus · Quid de hortis · Quid de napibus Quid de uuiuuariis87* · Quid de coriis · Quid de pellibus Quid de cornibus Quid de melle et cera · Quid de uncto · et siu · uel sapone · Quid de morato · Uino cocto medo et aceto · Quid de ceruisa · de uino nouo · et uetere · de annona noua et uetere · Quid de pullis et ouis · uel anseribus · id est aucas · Quid de piscatoribus · de fabris · de scutariis · uel sutoribus88* · Quid de huticis · et confinis · id est scriniis · Quid de tornatoribus · uel sellariis · de ferrariis · et scrobis · Id est fossis ferrariciis · uel aliis fossis plumbariciis · Quid de tributariis · Quid de poledris · et pultrellis89* · habuerint omnia seposita90* distincta91* et ordinata92* · Ad natiuitatem domini · nobis notum faciant · Ut scire ualeamus · quid uel quantum de singulis rebus habeamus ∴  
86*
fide facta von Korrekturhand 1 korr. aus fid[†] fact[†]
87*
korr. aus uui[†]ariis
88*
korr. aus [†]utoribus
89*
l1 ergänzt
90*
Zwischen o und s2 zunächst s über der Zeile ergänzt, dann wieder getilgt.
91*
korr. aus distinct[†]
92*
korr. aus ordinat[†]
LXIII ·  
[BK 32 c. 63]
De his omnibus supradictis · nequaquam iudicibus nostris asperum uideatur si hoc requirimus · Quia uolumus ut et ipsi simili modo Iunioribus eorum omnia absque ulla Indignatione requirere studeant · et omnia quicquid homo In domo sua · uel in uillis suis habere debet · Iudices nostri In uillis nostris habere debeant ∴  
LXIIII ·  
[BK 32 c. 64]
Ut carra nostra quae In hostem pergunt basternę bene factę sint · et operculi bene sint · cum coriis cooperti · et ita sint consuti · ut si necessitas euenerit · aquas ad natandum · cum ipsa expensa quae intus fuerit transire flumina possint · ut nequaquam aqua Intus Intrare ualeat · et bene salua causa nostra sicut diximus transire possit93* ∴ · Et hoc uolumus ut farina In unoquoque carro ad spensam nostram missa fiat · hoc est duodecim94* modia de farina · et in quibus uinum ducunt modia XII · Ad nostrum modium mittant · et ad unumquodque carrum scutum et lanceam · cucurum · et arcum habeant ∴  
93*
korr. aus poss[†]s
94*
ci ergänzt
LXV  
[BK 32 c. 65]
Ut pisces de uuiuuariis nostris uenundentur · et alii mittantur In locum Ita ut pisces semper habeant · tamen quando nos In uillas non uenimus · tunc fiant uenundati · et ipsos ad nostrum profectum Iudices nostri conlucrare faciant  
LXVI ·  
[BK 32 c. 66]
De capris · et hircis · et eorum cornua et pellibus nobis rationes deducant · et per singulos annos95* niusaltos crassos nobis Inde adducant96* ∴  
95*
annos mit Einfügungszeichen ergänzt
96*
korr. aus [†]dducant
LXVII ·  
[BK 32 c. 67]
De mansis absis et mancipiis adquisitis · si aliquid super se habuerint quod non habeant ubi eos collocare possint nobis nuntiare faciant ∴  
LXVIII ·  
[BK 32 c. 68]
Uolumus ut bonos barriclos ferro ligatos · quos in hostem et ad palatium mittere possint · Iudices singuli preparatos semper habeant · et buttes ex coriis non faciant ∴  
LXVIIII ·  
[BK 32 c. 69]
De lupis omni tempore nobis adnuntient · quantos unusquisque conprehenderit · et ipsas pelles nobis presentare faciant : et in mense maio · Illos lupellos perquirant et conprehendant · tam cum puluere et hamis · quamque cum fossis et canibus ∴97* [fol. 16r]  
97*
Die letzten vier Zeilen auf der Seite sind freigelassen worden. In den drei letzten Zeilen wurde eine Glosse nachgetragen; siehe dazu die Vorbemerkung.
LXX ·  
[BK 32 c. 70]
Uolumus quod in horto98* omnes herbas habeant · id est Lilium · [fol. 16ra] Rosas Fenigrecum Costum Saluiam Rutam Abrotanum Cucumeres Pepones Cucurbitas Fasiolum Ciminum Rosmarinum Careium Cicerum Italicum Squillam Gladiolum Dragantea99* Anesum Coloquentidas Solsequiam Ameum Silum · Lactucas Git · Eruca alba nasturtium Parduna Puledium Olisatum Petresilinum Apium Leuisticum Sauinam Anetum Fenicolum Intubas Diptamnum Sinape Satureiam Sisimbrium · Mentam [fol. 16rb] Mentastrum Tanazitam Neptam Febrefugiam Papauer Betas Uulgigina mismaluas100* Maluas Caruitas Pastenacas Adripias blidas Rauacaulos · Caulos · Uniones · britlas · Porros · Radices · Ascalonicas · Cepas · Alia · Uuarentiam · Cardones · Fabas maiores · Pisos mauriscos · Coriandrum · Cerfolium · Lacteridas Sclareiam · et ille hortulanus101* habeat super domum suam · Iouis barbam · De arboribus uolumus quod habeant Pomarios diuersi generis Pirarios diuersi102* generis103* ·104* Prunarios diuersi105* Sorbarios Mespilarios · [fol. 16rc] Castaneanos Persicarios DIVERSI GENERIS · Cotoniarios Auellanarios Amandalarios Morarios Lauros Pinos Ficus Nucarios Ceresarios DIVERSI GENERIS · Malorum Nomina Gozmaringa · Geroldinga Creuedella Spirauca Dulcia · Acriores · Omnia seruatoria Et subito comessura Primitiua · Perariciis seruatoria trium · et quartum Genus · dulciores · Et cocciores · et serotina · [fol. 16r]  
98*
h ergänzt
99*
von Korrekturhand 1 korr. aus Dragentea
100*
Ein späterer Glossator, der interlinear arbeitete (und offenbar auch die Korrektur zu mis- vornahm), merkte hier an: ibischa . id est alteas
101*
h von Korrekturhand 1 ergänzt
104*
Pirarios diuersi generis · von Korrekturhand 2 mit Einfügungszeichen ergänzt
102*
gek. diuer
103*
gek. genr
105*
gek. diuer
[BK 32 Epilog]
EXPLICIT CAPITULARE DOMINICUM ·