<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><?xml-model href="http://capitularia.uni-koeln.de/cap/publ/schemata/capitularia-msDesc-Transcription.rnc" type="application/relax-ng-compact-syntax"?><?xml-model href="http://capitularia.uni-koeln.de/cap/publ/schemata/capitularia.sch" type="application/xml"
schematypens="http://purl.oclc.org/dsdl/schematron"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="de" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254">
   <teiHeader>
      <fileDesc>
         <titleStmt>
            <title type="main" xml:lang="ger">Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek, Cod. Guelf.
               254 Helmst. </title>
            <title type="sub" xml:lang="ger">Beschreibung der Handschrift nach Mordek und
               Transkription der foll. 12v-16r</title>
            <title type="sub" xml:lang="eng">Manuscript description according to Mordek and
               transcription of fols 12v-16r</title>
            <respStmt>
               <persName key="KU">
                  <forename>Karl</forename>
                  <surname>Ubl</surname>
               </persName>
               <resp xml:lang="ger">Projektleitung</resp>
               <resp xml:lang="eng">Project lead</resp>
            </respStmt>
            <respStmt>
               <persName key="BM">
                  <forename>Britta</forename>
                  <surname>Mischke</surname>
               </persName>
               <resp xml:lang="ger">Transkription, Beschreibung und Auszeichnung nach TEI P5
                  Standard</resp>
               <resp xml:lang="eng">Transcription, description and text encoding according to the
                  TEI P5 standard</resp>
            </respStmt>
            <respStmt>
               <persName key="SK">
                  <forename>Sören</forename>
                  <surname>Kaschke</surname>
               </persName>
               <resp xml:lang="ger">Erste Überprüfung der Transkription und Ergänzungen</resp>
               <resp xml:lang="eng">First revision of transcription and additions</resp>
            </respStmt>
            <respStmt>
               <persName key="GB">
                  <forename>Grigorii</forename>
                  <surname>Borisov</surname>
               </persName>
               <resp xml:lang="ger">Zweite Überprüfung der Transkription und Ergänzungen</resp>
               <resp xml:lang="eng">Second revision of transcription and additions</resp>
            </respStmt>
            <respStmt>
               <persName key="FF">
                  <forename>Franz</forename>
                  <surname>Fischer</surname>
                  <affiliation>Cologne Center for eHumanities (CCeH), Universität zu
                     Köln</affiliation>
               </persName>
               <resp xml:lang="ger">Datenmodellierung</resp>
               <resp xml:lang="eng">Data Modelling</resp>
            </respStmt>
            <respStmt>
               <persName key="CR">
                  <forename>Clemens</forename>
                  <surname>Radl</surname>
               </persName>
               <resp xml:lang="ger">Kodierung von Mordek, Bibliotheca in TEI, Vorbereitung für
                  Übergabe an Capitularia</resp>
               <resp xml:lang="eng">TEI encoding of Mordek, Bibliotheca, preparation of data</resp>
            </respStmt>
            <respStmt>
               <persName key="DS">
                  <forename>Daniela</forename>
                  <surname>Schulz</surname>
               </persName>
               <resp xml:lang="ger">Technische Umsetzung, Generierung der
                  Handschriftenbeschreibungen aus Mordek, Bibliotheca</resp>
               <resp xml:lang="eng">technical support, generating of manuscript description
                  according to Mordek, Bibliotheca</resp>
            </respStmt>
            <funder>Akademie der Wissenschaften und Künste Nordrhein-Westfalen</funder>
         </titleStmt>
         <publicationStmt>
            <publisher>
               <persName>Karl Ubl</persName>
               <orgName xml:lang="ger">Historisches Institut, Lehrstuhl für Geschichte des
                  Mittelalters, Universität zu Köln</orgName>
               <orgName xml:lang="eng">History Department, Chair for Medieval History, Cologne
                  University</orgName>
               <address xml:lang="ger">
                  <addrLine>Albertus-Magnus-Platz</addrLine>
                  <addrLine>50923 <settlement>Köln</settlement>
                  </addrLine>
                  <addrLine>Philosophikum Raum 4.009</addrLine>
                  <addrLine>0221-470 2717</addrLine>
                  <country>Deutschland</country>
               </address>
               <address xml:lang="eng">
                  <addrLine>Albertus-Magnus-Platz</addrLine>
                  <addrLine>50923 <settlement>Cologne</settlement>
                  </addrLine>
                  <addrLine>Philosophikum Room 4.108</addrLine>
                  <addrLine>+49 221-470 2717</addrLine>
                  <country>Germany</country>
               </address>
            </publisher>
            <availability>
               <p xml:lang="ger">Die Inhalte sind frei zugänglich und nicht-kommerziell. Einige
                  Digitalisate und Texte sind aus rechtlichen Gründen jedoch Mitarbeitern
                  vorbehalten.</p>
               <p xml:lang="eng">Content is freely available on a non-commercial basis. Some digital
                  images and texts are only available to staff due to copyright issues.</p>
            </availability>
            <date when="2016-03-01">01.03.2016</date>
         </publicationStmt>
         <sourceDesc>
            <msDesc>
               <msIdentifier>
                  <settlement>Wolfenbüttel</settlement>
                  <repository>Herzog August Bibliothek</repository>
                  <idno>Cod. Guelf. 254 Helmst.</idno>
                  <msName/>
                  <altIdentifier>
                     <settlement/>
                     <repository/>
                     <idno/>
                     <note type="date">
                        <date/>
                     </note>
                  </altIdentifier>
                  <altIdentifier type="siglum">
                     <idno>W4</idno>
                     <note/>
                  </altIdentifier>
               </msIdentifier>
               <head>
                  <title type="main">Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek, Cod. Guelf. 254 Helmst. </title>
                  <origDate notAfter="0850" notBefore="0801"> 9. Jh., 1. Hälfte (Bischoff:
                     825-830/850)</origDate> (Mordek), <origDate notAfter="0850" notBefore="0826">
                     9. Jh., 2. Viertel</origDate> (Bischoff 2014); <origPlace
                     ref="http://www.geonames.org/2923822/fulda.html http://d-nb.info/gnd/4018860-7 http://viaf.org/viaf/237226428"
                     > Fulda</origPlace>
                  <origPlace ref="http://d-nb.info/gnd/4049788-4 http://viaf.org/viaf/264478910">
                     oder Rheinland (<placeName
                        ref="http://www.geonames.org/2886242/koeln.html http://d-nb.info/gnd/2015732-0 http://viaf.org/viaf/147743348"
                        >Köln</placeName>?)</origPlace> (Mordek), <origPlace
                     ref="http://d-nb.info/gnd/4079211-0">wohl Westdeutschland (?)</origPlace>
                  (Bischoff) </head>
               <msContents>
                  <summary>
                     <p>Nach Ausweis der Kustoden XII und XIII waren die vorliegenden zwei
                        Quaternionen einst Teil einer größeren Hs., über deren weiteren Inhalt sich
                        nichts anderes aussagen läßt, als daß auf Lage XI noch der Anfang der
                        Brevium exempla gestanden haben muß.<note type="corr">Nach der Beschreibung
                           von Helmar Härtel, Katalog der mittelalterlichen Helmstedter
                           Handschriften, Bd. 1, Wiesbaden 2012, S. 321 f., besteht der Codex nicht
                           aus zwei Quaternionen, sondern aus vier Binionen.</note> Alle Texte sind
                        Unika; wir könnten also auch erhaltene (Teil-)Parallelen des verlorenen
                        Unbekannten nicht erkennen.</p>
                     <p>Gemeinsam ist den inhaltlich unterschiedlichen Dokumenten ihr unabweisbarer
                        Zusammenhang mit dem fränkischen Herrscherhof.</p>
                     <p>Entstehungszeit und -ort verbieten es, die Hs. mit dem von Paul Lehmann
                        vorgeschlagenen Rechtscodex des Reichenauer Bibliothekskatalogs von 821/822
                        zu identifizieren (<hi rend="italic">Lex Theodosiana de diversis Romanorum
                           legibus</hi>; <hi rend="italic">lex Ribuaria</hi>; <hi rend="italic">lex
                           Salica et lex Alamannica et capitula domni Karoli et domni Hludovicii
                           imperatorum addenda legibus necnon et alia capitula eius de nutriendis
                           animalibus et laborandi cura in domestica agricultura in codice I</hi>;
                        MBK 1, S. 247 Z. 31 ff. mit S. 244). Ähnliches gilt für Nr. <hi
                           rend="italic">XVIII</hi> im Bücherverzeichnis des Reichenauer
                        Bibliothekars Reginbert (835/842): <hi rend="italic">In XVIII. libello
                           continentur lex Ripuaria et lex Alemannorum et capitularia Karoli regis
                           addenda legibus et de sex aetatibus mundi et de inventionibus sanctae
                           crucis, quem Engilram mihi dedit, et capitulares tres, in quibus
                           continentur capitularia Hludovici imperatoris</hi> (MBK 1, S. 260 Z. 15
                        ff. mit S. 257; eher wäre noch Nr. <hi rend="italic">XVII</hi> in Frage
                        gekommen: <hi rend="italic">In XVII libro continentur leges diversae, id est
                           lex Alemannorum, lex Ripuaria, lex Salica, lex Theodosiana et diversi
                           capitulares Pippini, Karoli et Hludovici regum ... et capitula in omnibus
                           laborandi cura</hi>); in diesen Bänden dürften zumindest Teile einst
                        selbständiger Hss. vereint gewesen sein, denn der Katalog von 821/822
                        erwähnt unter anderem noch: <hi rend="italic">Item lex Ribuaria et lex
                           Alamannica et capitula domni Karoli imperatoris addenda legibus et
                           inventio sanctae crucis in codice I. Item lex Salica et Alamannica et
                           computatio annorum per sex mundi aetates in codice I ... Item lex
                           Alamannica et capitula domni Karoli in codice I</hi> (MBK 1, S. 247 Z. 34
                        - S. 248 Z. 1). </p>
                  </summary>
                  <msItem n="2">
                     <p>
                        <locus>9r-12r</locus>
                        <title corresp="BK.128">Brevium exempla ad describendas res ecclesiasticas
                           et fiscales</title> (ca. a. 811), beginnt fragmentarisch: <hi
                           rend="italic">non pergit duos annos multonem optimum I. In tertio uero
                           anno de annona mod IIII. ITEM DE EODEM. Inuenimus in insula quae
                           staphinseae nuncupatur - Et sic de ceteris omnibus praeter, et praesent.
                           uel rl. numerabis</hi> (MGH Capit. 1, Nr. 128, S. 250 Z. 31 - S. 256 Z.
                        44; Brühl, Capitulare de villis, S. 49-55; Teiled. MBK 3, 1, S. 165 und
                        Mittelalterliche Schatzverzeichnisse 1, S. 90 f.). </p>
                  </msItem>
                  <msItem n="3">
                     <p>
                        <locus>12v-16r</locus>
                        <hi rend="italic">I CAP., II-LXX</hi> - <title corresp="BK.32">Capitulare de
                           villis</title> (Ende 8. Jh.), wie die Brevium exempla nur hier
                        überliefert: <hi rend="italic">INCIPIT CAPITULARE DE UILLIS VEL CURTIS
                           IMPERIALI. Volumus ut uillę nostrę quas ad opus nostrum seruiendi
                           institutas habemus</hi> - (rechte Spalte) <hi rend="italic">Perariciis
                           seruatoria trium et quartum, genus dulciores et cocciores et serotina.
                           EXPLICIT CAPITULARE DOMINICUM</hi> (MGH Capit. 1, Nr. 32, S. 82 Z. 9, S.
                        83 Z. 4 - S. 91 Z. 5; ed. Gareis, Die Landgüterordnung Kaiser Karls des
                        Großen, S. 23-66; ed. Brühl, Capitulare de villis, S. 56-63 Z. 43). </p>
                  </msItem>
                  <msItem n="4">
                     <p>
                        <locus>16r</locus> Einige Worterklärungen: <hi rend="italic">Hamedii id sunt
                           coniuratores - liuorasset id est uulnerasset</hi> (MGH Capit. 1, S. 91 Z.
                        10-12; Brühl, Capitulare de villis, S. 63 Z. 44-49). </p>
                  </msItem>
                  <msItem n="5">
                     <p>Am linken Rand der recto-Seiten 9-16 sowie foll. 15v und 16r unten finden
                        sich, laut Verhein, Studien, in: DA 10 (1953/54) S. 364, von einer anderen,
                        wohl gleichzeitigen Hand in hellerer Tinte „Erklärungen von hebräischen
                        Münzen, Maßen und Ähnliches“ (MGH Capit. 2 [Addenda et Corrigenda] S. 537 Z.
                        45 - S. 538 Z. 26; Brühl, Capitulare de villis, S. 49 ff.). </p>
                  </msItem>
                  <msItem n="6">
                     <p>
                        <locus>16v</locus> Federproben. </p>
                  </msItem>
                  <msItem n="7">
                     <p>
                        <locus>1r-8v</locus> Zehn Briefe Leos III. an Karl den Großen (nach dieser
                        Hs. ed. MGH Epp. 5, S. 87-104). </p>
                  </msItem>
               </msContents>
               <physDesc>
                  <objectDesc form="codex">
                     <supportDesc>
                        <support>
                           <material>Pergament</material>
                        </support>
                        <extent>Fragment von 16 foll., auffallend länglich-schmales, gut in der Hand
                           liegendes Format<dimensions type="leaf" unit="mm">
                              <height>305</height>
                              <width>125</width>
                           </dimensions>
                           <dimensions type="written" unit="mm">
                              <height>270</height>
                              <width>100-105</width>
                           </dimensions>
                        </extent>
                        <collation>Die ersten 11 Lagen fehlen; auch nach Lage XIII Blattverlust
                              <formula>2 IV<hi rend="super">16</hi>
                           </formula> (vertauscht eingebunden) <catchwords> Kustoden: <hi
                                 rend="italic">XII</hi> (16<hi rend="super">v</hi>), <hi
                                 rend="italic">XIII</hi> (8<hi rend="super">v</hi>)</catchwords>
                        </collation>
                     </supportDesc>
                     <layoutDesc>
                        <layout writtenLines="52">52</layout>
                        <layout columns="1"/>
                     </layoutDesc>
                  </objectDesc>
                  <handDesc>
                     <handNote>mehrere Hände</handNote>
                  </handDesc>
                  <scriptDesc>
                     <scriptNote>karolingische Minuskel</scriptNote>
                  </scriptDesc>
                  <decoDesc>
                     <p>Rubriken in Capitalis und Unziale dunkelrot und in hell- und dunkelbrauner
                        Texttinte; Initialen in Texttinte, in Lage XII z. T. mit roten Füllungen</p>
                  </decoDesc>
                  <bindingDesc>
                     <binding>
                        <p>weißer Kalbspergamenteinband (1965)</p>
                        <p/>
                     </binding>
                  </bindingDesc>
               </physDesc>
               <history>
                  <origin>
                     <p>
                        <origDate notAfter="0850" notBefore="0801"> 9. Jh., 1. Hälfte (Bischoff:
                           825-830/850)</origDate> (Mordek), <origDate notAfter="0850"
                           notBefore="0826"> 9. Jh., 2. Viertel</origDate> (Bischoff 2014);
                           <origPlace
                           ref="http://www.geonames.org/2923822/fulda.html http://d-nb.info/gnd/4018860-7 http://viaf.org/viaf/237226428"
                           >Fulda</origPlace>
                        <origPlace
                           ref="http://d-nb.info/gnd/4049788-4 http://viaf.org/viaf/264478910"> oder
                           Rheinland (<placeName
                              ref="http://www.geonames.org/2886242/koeln.html http://d-nb.info/gnd/2015732-0 http://viaf.org/viaf/147743348"
                              >Köln</placeName>?)</origPlace> (Mordek), <origPlace
                           ref="http://d-nb.info/gnd/4079211-0">wohl Westdeutschland (?)</origPlace>
                        (Bischoff) </p>
                  </origin>
                  <provenance>
                     <p>wohl Matthias Flacius Illyricus. Herzog Heinrich Julius von Braunschweig
                        kaufte die Hs. 1597 vom Hof- und Konsistorialrat Heinrich Petreus. 1618-1809
                        Universitätsbibliothek Helmstedt. Auf Vorsatzblatt vorn: <hi rend="italic"
                           >No. 57</hi>; auf 16v: <hi rend="italic">68</hi>. </p>
                  </provenance>
                  <acquisition/>
               </history>
               <additional>
                  <surrogates/>
                  <listBibl>
                     <listBibl type="lit">
                        <bibl corresp="#Pertz_G_1835"> Pertz G 1835 (MGH LL 1), S. XXII</bibl>
                        <bibl corresp="#Steinmeyer_1879-1922"> Steinmeyer 1879-1922, Bd. 4, S.
                           662</bibl>
                        <bibl corresp="#Boretius_1897"> Boretius 1897 (MGH Capit. 2), S. XVI</bibl>
                        <bibl corresp="#Dopsch_1921">Dopsch 1921, besonders S. 95-97</bibl>
                        <bibl corresp="#Ruf_1939"> Ruf 1939, S. 164 f.</bibl>
                        <bibl corresp="#Verhein_1953"> Verhein 1953, S. 363-374</bibl>
                        <bibl corresp="#Verhulst_1965"> Verhulst 1965, S. 175-189</bibl>
                        <bibl corresp="#Metz_1966"> Metz 1966, S. 263-266</bibl>
                        <bibl corresp="#Bergmann_1967"> Bergmann 1967, S. 213-217</bibl>
                        <bibl> Mittelalterliche Schatzverzeichnisse 1 (Veröffentlichungen des
                           Zentralinstituts für Kunstgeschichte in München 4, München 1967) S. 90 f.
                           Nr. 85</bibl>
                        <bibl corresp="#Metz_1968"> Metz 1968, S. 257-261</bibl>
                        <bibl corresp="#Brühl_1971"> Brühl 1971 (mit allgemeiner Einführung [S.
                           5-10] und umfangreichem Verzeichnis der älteren Literatur [S.
                           11-14])</bibl>
                        <bibl corresp="#Metz_1971"> Metz 1971, S. 17 f.</bibl>
                        <bibl corresp="#Bergmann_1973"> Bergmann 1973, S. 114 Nr. 964</bibl>
                        <bibl corresp="#Tautscher_1974"> Tautscher 1974, S. 1-28</bibl>
                        <bibl corresp="#Boscolo_1981"> Boscolo 1981</bibl>
                        <bibl corresp="#Fois_Ennas_1981"> Fois Ennas 1981 (Bibliographie: S.
                           297-307)</bibl>
                        <bibl> H. H. Kaminsky, Die Verwaltung der Krondomänen unter Karl dem Großen.
                           Das "Capitulare de villis" - ein herausragendes Quellenzeugnis, in:
                           Damals. Zs. für geschichtliches Wissen 13 (1981) S. 887-904</bibl>
                        <bibl corresp="#Bühler_A_1986"> Bühler A 1986, S. 390 f., 412-414 u.
                           ö.</bibl>
                        <bibl corresp="#Mordek_1986a"> Mordek 1986a, S. 44 Anm. 111 und 112</bibl>
                        <bibl corresp="#McKitterick_1989"> McKitterick 1989, S. 195</bibl>
                        <bibl> Wolfenbütteler Cimelien (Ausstellungskataloge der Herzog August
                           Bibliothek Nr. 58, Weinheim 1989) S. 59 (D. Ganz)</bibl>
                        <bibl corresp="#Elmshäuser_1993"> Elmshäuser 1993, S. 335 ff.</bibl>
                     </listBibl>
                     <listBibl type="cat">
                        <bibl corresp="#Heinemann_1884"> Heinemann 1884, Nr. 287, S. 214 f.</bibl>
                        <bibl corresp="#Butzmann_1964">Butzmann 1964, S. 297 f.</bibl>
                     </listBibl>
                     <listBibl type="abb">
                        <bibl corresp="#Brühl_1971a"> Brühl 1971a (Facsimile der gesamten
                           Hs.)</bibl>
                     </listBibl>
                     <listBibl type="cap">
                        <bibl corresp="#Mordek_1995">Mordek 1995, S. 946-949</bibl>
                        <bibl corresp="#Härtel_1999">Härtel 1999</bibl>
                        <bibl corresp="#Berschin_2000">Berschin 2000, S. 232-234</bibl>
                        <bibl corresp="#Bergmann_2005c">Bergmann 2005c, S. 1831-1832, Nr. 964</bibl>
                        <bibl corresp="#Härtel_2012">Härtel 2012, S. 321 f.</bibl>
                        <bibl corresp="#Weller_2012">Weller 2012, mit Abb. S. 419 (fol.
                           15v-16r)</bibl>
                        <bibl corresp="#Bischoff_2014">Bischoff 2014, S. 503, Nr. 7327</bibl>
                        <bibl corresp="#Landau_2018">Landau 2018, S. 270</bibl>
                        <bibl corresp="#Ehlers_C_2021">Ehlers C 2021, S. 24 f.</bibl>
                     </listBibl>
                  </listBibl>
               </additional>
            </msDesc>
         </sourceDesc>
      </fileDesc>
      <encodingDesc>
         <p>Transkriptionsvorlage: Online-Farbdigitalisat der HAB, verglichen mit dem Facsimile mit
            der Transkription Carlrichard Brühls (Brühl 1971, S. 56-64 und Brühl 1971a).</p>
         <projectDesc>
            <p xml:lang="ger">Capitularia. Edition der fränkischen Herrschererlasse: <ptr
                  target="http://capitularia.uni-koeln.de/project/about/"/>
            </p>
            <p xml:lang="eng">Capitularia. Edition of the Frankish capitularies: <ptr
                  target="http://capitularia.uni-koeln.de/project/about/"/>
            </p>
         </projectDesc>
         <editorialDecl>
            <p xml:lang="ger">Die Transkription folgt den Richtlinien des Capitularia-Projektes:
                  <ptr target="http://capitularia.uni-koeln.de/project/workflow/"/>
            </p>
            <p xml:lang="eng">The transcription adheres to the guidelines of the Capitularia
               project: <ptr target="http://capitularia.uni-koeln.de/project/workflow/"/>
            </p>
         </editorialDecl>
      </encodingDesc>
      <revisionDesc>
         <change who="DS" when="2016-03-01">Datei erstellt aus Mordek-XML</change>
         <change who="AO" when="2020-12-11">Verortung und Datierung der Handschrift nach Bischoff
            1998/2004/2014 ergänzt</change>
         <change who="BM" when="2026-10-27">Datei veröffentlicht (BK 32)</change>
      </revisionDesc>
   </teiHeader>
   <facsimile>
      <graphic url="http://diglib.hab.de/mss/254-helmst/start.htm?image=000004"/>
   </facsimile>
   <text>
      <front>
         <div type="content">
            <list>
               <item n="1">
                  <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-1"/>INCIPIT
                  CAPITULARE DE UILLIS UEL CURTIS IMPERIALI<list>
                     <item n="20">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-2"/>I
                        CAPITULUM</item>
                     <item n="30">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-4"/>II</item>
                     <item n="40">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-6"
                        />III</item>
                     <item n="50">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-8"
                        />IIII</item>
                     <item n="60">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-10"/>V</item>
                     <item n="70">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-12"
                        />VI</item>
                     <item n="80">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-14"
                        />VII</item>
                     <item n="90">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-16"
                        />VIII</item>
                     <item n="100">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-18"
                        />VIIII</item>
                     <item n="110">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-20"/>X</item>
                     <item n="120">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-1"/>XI</item>
                     <item n="130">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-3"
                        />XII</item>
                     <item n="140">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-5"
                        />XIII</item>
                     <item n="150">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-7"
                        />XIIII</item>
                     <item n="160">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-9"/>XV</item>
                     <item n="170">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-11"
                        />XVI</item>
                     <item n="180">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-13"
                        />XVII</item>
                     <item n="190">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-15"
                        />XVIII</item>
                     <item n="200">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-17"
                        />XVIIII</item>
                     <item n="210">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-19"
                        />XX</item>
                     <item n="220">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-21"
                        />XXI</item>
                     <item n="230">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-23"
                        />XXII</item>
                     <item n="240">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-25"
                        />XXIII</item>
                     <item n="250">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-1"
                        />XXIIII</item>
                     <item n="260">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-3"
                        />XXV</item>
                     <item n="270">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-5"
                        />XXVI</item>
                     <item n="280">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-7"
                        />XXVII</item>
                     <item n="290">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-9"
                        />XXVIII</item>
                     <item n="300">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-11"
                        />XXVIIII</item>
                     <item n="310">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-13"
                        />XXX</item>
                     <item n="320">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-15"
                        />XXXI</item>
                     <item n="330">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-17"
                        />XXXII</item>
                     <item n="340">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-19"
                        />XXXIII</item>
                     <item n="350">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-1"
                        />XXXIIII</item>
                     <item n="360">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-3"
                        />XXXV</item>
                     <item n="370">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-5"
                        />XXXVI</item>
                     <item n="380">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-7"
                        />XXXVII</item>
                     <item n="390">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-9"
                        />XXXVIII</item>
                     <item n="400">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-11"
                        />XXXVIIII</item>
                     <item n="410">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-13"
                        />XL</item>
                     <item n="420">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-15"
                        />XLI</item>
                     <item n="430">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-17"
                        />XLII</item>
                     <item n="440">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-19"
                        />XLIII</item>
                     <item n="450">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-1"
                        />XLIIII</item>
                     <item n="460">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-3"
                        />XLV</item>
                     <item n="470">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-5"
                        />XLVI</item>
                     <item n="480">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-7"
                        />XLVII</item>
                     <item n="490">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-9"
                        />XLVIII</item>
                     <item n="500">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-11"
                        />XLVIIII</item>
                     <item n="510">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-13"/>L</item>
                     <item n="520">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-15"
                        />LI</item>
                     <item n="530">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-17"
                        />LII</item>
                     <item n="540">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-1"
                        />LIII</item>
                     <item n="550">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-3"
                        />LIIII</item>
                     <item n="560">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-5"/>LV</item>
                     <item n="570">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-7"
                        />LVI</item>
                     <item n="580">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-9"
                        />LVII</item>
                     <item n="590">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-11"
                        />LVIII</item>
                     <item n="600">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-13"
                        />LVIIII</item>
                     <item n="610">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-15"
                        />LX</item>
                     <item n="620">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-17"
                        />LXI</item>
                     <item n="630">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-19"
                        />LXII</item>
                     <item n="640">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-1"
                        />LXIII</item>
                     <item n="650">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-3"
                        />LXIIII</item>
                     <item n="660">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-5"
                        />LXV</item>
                     <item n="670">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-7"
                        />LXVI</item>
                     <item n="680">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-9"
                        />LXVII</item>
                     <item n="690">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-11"
                        />LXVIII</item>
                     <item n="700">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-13"
                        />LXVIIII</item>
                     <item n="710">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-16r-1"
                        />LXX</item>
                     <item n="720">
                        <ptr type="internal" target="#wolfenbuettel-hab-helmst-254-16r-3"/>EXPLICIT
                        CAPITULARE DOMINICUM</item>
                  </list></item>
            </list>
         </div>
         <div type="mshist"/>
         <div type="scribe">
            <p>Das Capitulare de villis (BK 32) wurde nach Brühl vollständig von der vierten
               innerhalb des Codex identifizierbaren Hand geschrieben (Brühl 1971, S. 8 Anm. 37). </p>
            <p>Ein Korrektor, der mit dunklerer Tinte schreibt. Die Korrekturen waren schon
               vorhanden, als die Randglossen auf <locus>fol. 13r/14r</locus> eingetragen wurden
               (siehe dazu unten unter "Benutzungsspuren"), da die Schrift des Glossators auf
                  <locus>fol. 14r</locus> einer Korrektur ausweicht, die der Korrektor vor der
               viertletzten Zeile nachtrug; vgl. Brühl 1971 S. 59, Anm. b (zur Randglosse).</p>
         </div>
         <div type="letters">
            <p>Offenes a neben doppelstöckigem; c mit Aufsatz (<locus>fol. 12v Z. 40</locus>:
                  <mentioned>conparatum</mentioned>, <mentioned>condirigendum</mentioned>); oft
               Majuskel-N am Wortanfang, gelegentlich auch im Binnenwort (transkribiert als n). Oft
               or-Ligatur mit liegendem r (<locus>fol. 12v Z. 6</locus>:
                  <mentioned>eorum</mentioned>, <locus>ebd. Z. 9</locus>:
                  <mentioned>porcum</mentioned>), ra-Ligatur (<locus>fol. 12v Z. 16</locus>:
                  <mentioned>nra.</mentioned>, <locus>ebd. Z. 17</locus>:
                  <mentioned>Franci</mentioned>).</p>
         </div>
         <div type="abbreviations">
            <p>In der Verbindung <mentioned>id est</mentioned> wird <mentioned>est</mentioned> auf
               die insulare Art mit Punkt-Strich-Punkt gekürzt, z. B. <locus>fol. 14r Z.
               5</locus>.</p>
         </div>
         <div type="punctuation"/>
         <div type="structure">
            <p>Die Gliederung erfolgt durch eine Zählung in Texttinte, der meist nur leicht
               vergrößerte Anfangsmajuskeln folgen. Ein neues Kapitel beginnt immer in einer neuen
               Zeile. Um den begrenzten Platz möglichst gut zu nutzen, springt der Text am Ende der
               jeweils ersten Zeile eines neuen Kapitels aber zunächst in die darüberliegende,
               sofern dort noch freier Platz war (wobei der Text vom Ende des vorangehenden
               Kapiteltextes durch einen Doppelstrich abgegrenzt wurde), bevor er dann in der
               nächsten freien Zeile unten fortgeführt wurde (gut zu sehen z. B. bei c. XV,
               beginnend auf <locus>fol. 13r in Z. 17</locus>: [<mentioned>hie</mentioned>-]
                  -<mentioned>male</mentioned> bis <mentioned>omnimo</mentioned>- zunächst
               fortgeführt in <locus>Z. 16</locus>, -<mentioned>dis habeant</mentioned> dann in
                  <locus>Z. 18</locus>).</p>
         </div>
         <div type="annotations">
            <p>Es lassen sich mindestens drei unterschiedliche Glossatoren unterscheiden:</p>
            <p>An den Innenrändern von <locus>fol. 13-16</locus> (wie in der gesamten Lage, vgl.
               Brühl 1971 S. 6) hat eine etwa zeitgleiche Hand Glossen zu germanischen und
               hebräischen Wörtern, meistens Maß- und Währungseinheiten, eingetragen (Transkription
               von H. Bloch in den Addenda und Corrigenda zu Boretius 1897, S. 537f.; vgl. die
               Transkription Brühls in Brühl 1971, die hier interessierenden Stellen auf S. 57-63).
               Ein konkreter Bezug zu einzelnen Textstellen lässt sich nicht erkennen.</p>
            <p>Eine andere, ebenfalls etwa zeitgleiche Hand ergänzte nach dem Explicit des
               Capitulare de villis eine Glosse und nahm auch eine Korrektur des Textes vor
                  (<locus>fol. 16r Z. 43</locus>: Ergänzung von <mentioned>Pirarios diuer(si)
                  gen(e)r(is)</mentioned>); anders Brühl, der diese Glosse ebenfalls dem Schreiber
               des Capitulare de villis zuweist; Brühl 1971 S. 8 Anm. 37 und S. 63 Anm. l.</p>
            <p>Ein weiterer, etwas späterer Bearbeiter fügte interlinear einige Glossen hinzu; im
               hier transkribierten Teil auf <locus>fol. 16r, Z. 9</locus> zu
                  <mentioned>mismaluas</mentioned> (dessen erste Silbe er offenbar auch
               korrigierte)<!-- bm: Letzteres ggf. löschen, falls sich bei der Überprüfung am Original 
                  herausstellen sollte, dass es nicht dieselbe Korrekturhand ist! -->.
               Derselbe Glossator begegnet auch an anderen Stellen im Codex, vgl. die Anmerkungen
               Brühls zu <locus>fol. 11v</locus> (Anm. a-c) und zu <locus>fol. 12r</locus> (Anm.
               f).</p>
            <p>In der linken oberen Ecke der Verso-Seiten <locus>fol. 13v</locus> und
                  <locus>14v</locus> steht ein Kreuz in Blei, bei dem es sich offenbar nicht um ein
               Verweiszeichen handelt, weil es kein Pendant im Text dazu gibt.</p>
         </div>
         <div type="other">
            <p>Der Codex hat das auffällige Diptychonformat, dessen Verwendung nach Berschin dem
               Inhalt einen "Amtsbuchcharakter" verleihen sollte (Berschin 2000).</p>
         </div>

      </front>
      <body>


         <cb n="12v"/>
         <lb n="1"/>

         <milestone unit="capitulare" n="BK.32"/>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-1" corresp="BK.32_inscriptio"
            rend="coloured"> INCIPIT CAPITULARE DE UILLIS . UEL CURTIS . <choice>
               <abbr>IMPRI</abbr>
               <expan>IMPERIALI</expan>
            </choice> .;. <lb/>
         </ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-2"
            corresp="BK.32_1_inscriptio">
            <seg type="num" n="1">I</seg>
            <seg type="numDenom"><choice>
                  <abbr>CAP</abbr>
                  <expan>CAPITULUM</expan>
               </choice></seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-3" corresp="BK.32_1">
            <seg type="initial">V</seg>olumus ut uillę nostrę quas ad opus nostrum seruiendi in<lb
               break="no"/>stitutas habemus . sub integritate partibus nostris deseruiant * <lb/> et
            non aliis hominibus . <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-4"
            corresp="BK.32_2_inscriptio">
            <seg type="num" n="2">II</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-5" corresp="BK.32_2">
            <seg type="initial">V</seg>t familia nostra bene conseruata sit . et a nemine in
            paupertate missa . <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-6"
            corresp="BK.32_3_inscriptio">
            <seg type="num" n="3">III</seg>
         </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-7" corresp="BK.32_3">
            <seg type="initial">V</seg>t non <expan>presumant</expan> iudices nostram familiam in
            eorum ser<lb break="no"/>ui<subst>
               <del>u</del>
               <add>t</add>
            </subst>ium<!-- bm: Korrektur nach Brühl - sk: am Zeilenanfang bei -ui- das i radiert oder
            nur verblasst? Danach könnte es ein u sein, auf das ein t-Balkengesetzt wurde - aber ohne 
            den zweiten u-Schaft zu tilgen (soweit ich sehe); dahinter folgt deutlich -ium. Bei
            radiertem i sieht das eher nach Korrektur von "ser/uiuium" zu "ser/utiium" aus
            -gb: es wäre wichtig, die Stelle doch am Original zu prüfen --> ponere . non
            coruadas . non materia cedere . nec aliud <lb/> opus sibi facere cogant . et neque ulla
            dona ab ipsis accipiant . <lb/> non caballum . non bouem non uaccam . non porcum . non
            berbicem . non porcellum . <lb/> non agnellum . nec aliam causam . nisi buticulas . et
            ortum poma <lb/> pullos et oua <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-8"
            corresp="BK.32_4_inscriptio">
            <seg type="num" n="4">IIII</seg>
         </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-9" corresp="BK.32_4">
            <seg type="initial">S</seg>i familia nostra partibus nostris aliquam fecerit fraudem .
            de latrocinio . aut alio neglecto . illud in caput <lb/> conponat . de reliquo uero pro
            lege recipiat disciplinam uapulando . <lb/> nisi tantum pro homicidio et incendio unde
            frauda exire potest * <lb/> Ad reliquos<!-- bm: Auf dem Facsimile-Scan leidlich erkennbar, 
               und auch in der Transkription Brühls. Ggf. am Original prüfen! -->
            <choice>
               <abbr>au</abbr>
               <expan>autem</expan>
            </choice> homines Iustitiam eorum qualem habuerint reddere <lb/> studeant . sicut lex
            est . Pro <sic>fauda</sic> uero nostra ut diximus familia . <lb/> uapuletur .
               <rs>franci</rs>
            <choice>
               <abbr>au</abbr>
               <expan>autem</expan>
            </choice> qui in fiscis<note type="editorial">Zwischen <mentioned>fiscis</mentioned> und
                  <mentioned>aut</mentioned> ein n über der Zeile radiert.
               <!-- bm: So Brühl. - gb: heißt es "non"? Am Original prüfen! --></note> aut uillis
               <add hand="X">nostris</add>
            <expan>com<add>m</add>anent</expan> quic<lb break="no"/>quid commiserint * secundum
            legem eorum * emendare studeant . et quod pro <subst>
               <del/>
               <add hand="X">frau</add>
            </subst><lb break="no"/>da dederint ad opus nostrum ueniat . id est in pecu<subst>
               <del>n</del>
               <add>l</add>
            </subst>io aut <mod>I</mod>n alio <expan>pre<subst>
                  <del>c</del>
                  <add>t</add>
               </subst>io</expan>
            <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-10"
            corresp="BK.32_5_inscriptio">
            <seg type="num" n="5">V</seg>
         </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-11" corresp="BK.32_5">Quando
            iudices nostri labores nostros facere debent . seminare <lb/> aut arare . messes
            colligere . fenum secare . aut uindeamiare <lb/> unusquisque In tempore laboris ad unumqu<subst>
               <del>a</del>
               <add hand="X">e</add>
            </subst>mque<!-- bm: Korrektur nach Brühl -gb: m.W. das a ist sehr zweifelhaft. Am Original mit Dino prüfen. -->
            locum <expan>preuideat</expan> ac institu<lb break="no"/>ere faciat quomodo factum sit
            ut bene salu<subst>
               <del/>
               <add hand="X">a</add>
            </subst><!-- bm: Korrektur nach Brühl - gb: was ich am Faksimile sehe, ähnelt sehr e, die ausradiert wurde. Ggf. am Original prüfen! -->
            sint . si intra patriam <add>non</add><!-- bm: Brühl: nachgetragen oder nachgezogen. Ggf. am Original prüfen! -->
            <lb/> fuerit et in quale loco iudex uenire non potuerit . missum bonum de familia <lb/>
            nostra . aut alium hominem bene creditum . causas nostras prouidend<subst>
               <del>o</del>
               <add hand="X">i</add>
            </subst> dirigat <lb/> qualiter ad profectum ueniant . et iudex diligenter
               <expan>preuideat</expan> . ut fidelem <lb/> hominem transmittat ad hanc causam
            prouidendam . <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-12"
            corresp="BK.32_6_inscriptio">
            <seg type="num" n="6">VI</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-13" corresp="BK.32_6"> uolumus ut
            iudices nostri decimam . ex omni conlaboratu ple<lb break="no"/>niter donent ad
            ecclesias quę sunt in nostris fiscis . et ad alterius ecclesiam <lb/> nostra decima data
            non fiat . nisi ubi antiquitus <subst>
               <del>m</del>
               <add>in</add>
            </subst>stitutum fuit . et non <lb/> alii clerici habeant <add hand="X"
               >ipsas</add><metamark function="insertion"/> ecclesias nisi nostri . aut de familia
            aut de capella nostra . <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-14"
            corresp="BK.32_7_inscriptio">
            <seg type="num" n="7">VII</seg> . . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-15" corresp="BK.32_7"> Ut
            unusquisque Iudex suum seruitium pleniter perficiat . sicut ei fuerit <lb/> denuntiatum
            . et si necessitas euenerit quod plus seruire debeat <lb/> tunc conputare faciat si
            seruitium debeat multiplicare uel noctes . <lb/>
         </ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-16"
            corresp="BK.32_8_inscriptio">
            <seg type="num" n="8">VIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-17" corresp="BK.32_8"> Ut iudices
            nostri uineas recipiant nostras . quę de eorum sunt <lb/>
            ministeri<mod>o</mod><!-- bm: o nachgezogen nach Brühl - gb: 
            nach Möglichkeit mit Dino den ausradierten Buchstaben am Original prüfen. -->
            et bene eas faciant . et ipsum uinum In bona mittant <lb/> uascula . et diligenter
               <expan>preuidere</expan> faciant quod nullo modo naufraga<lb break="no"/>tum sit . ali<subst>
               <del>o</del>
               <add hand="X">vd</add>
            </subst> uero uin<subst>
               <del>o</del>
               <add hand="X">vm</add>
            </subst> peculiare conparando emere faciant . Unde <lb/> uillas dominicas condirigere
            possint . et quandoquidem plus <lb/> de ipso uino conpar<mod>a</mod>tum fuerit quod ad
            uillas nostras condirigendum mit<lb break="no"/>tendi opus sit . nobis innotescat . Ut
            nos <expan>commendemus</expan> qualiter nostra <lb/> fuerit exinde uoluntas . Cippaticos
            enim de uineis nostris ad opus <lb/> nostrum mittere faciant . Censa de uillis nostris
            qui uinum debent . <lb/> in cellari<subst>
               <del>o</del>
               <add hand="X">a</add>
            </subst> nost<subst>
               <del/>
               <add hand="X">ra</add>
            </subst> mittat . <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-18"
            corresp="BK.32_9_inscriptio">
            <seg type="num" n="9">VIIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-19" corresp="BK.32_9">
            <seg type="initial">U</seg>olumus ut unusquisque iudex in suo ministerio mensuram
            modiorum sextari<lb break="no"/>orum . et situlas per sextaria octo . et corborum eo
            tenore ha<lb break="no"/>beant . sicut et in palatio habemus . <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-20"
            corresp="BK.32_10_inscriptio">
            <seg type="num" n="20">X</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-12v-21" corresp="BK.32_10">
            <seg type="initial">U</seg>t maiores nostri et forestarii . poledrarii . cellerarii<!-- bm: bei Brühl kein Kommentar hier, also ist das, was man hinter dem Wort sieht,
            wohl nur ein Fleck?! - sk: hätte sonst gedacht, da könnte ein radiertes unziales d
            gestanden haben. Ggf. am Original prüfen! -->
            <lb/> decani . telonarii . uel ceteri ministeriales <sic>rega</sic> faciant . et soga<lb
               break="no"/>les donent de mansis eorum . Pro manuopera uero eorum <lb/> ministeria
            bene <expan>preuideant</expan> . et <expan>qualiscumque</expan> maior habu<lb break="no"
            />erit benefi<subst>
               <del>u</del>
               <add>cium</add>
            </subst><!-- gb: auch i nach f dürfte aus einem anderen Buchstaben korrigiert zu sein. - Ggf. am Original prüfen! -->
            . suum uicarium mittere faciat qualiter <cb n="13r"/>
            <subst>
               <del/>
               <add hand="X">et</add>
            </subst> manuopera et ceterum seruitium pro eo adimplere <lb/> debeat . <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-1"
            corresp="BK.32_11_inscriptio"> . <seg type="num" n="11">XI</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-2" corresp="BK.32_11">
            <seg type="initial">V</seg>t nullus iudex ma<subst>
               <del>u</del>
               <add hand="X">n</add>
            </subst>sionaticos ad suum opus nec ad suos canes super homines nostros <lb/> atque In
            forestes nullatenus prendant . <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-3"
            corresp="BK.32_12_inscriptio"> . <seg type="num" n="12">XII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-4" corresp="BK.32_12">
            <seg type="initial">U</seg>t nullus iudex obsidem nostrum In uilla nostra <lb/>
            commendare faciat . <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-5"
            corresp="BK.32_13_inscriptio"> . <seg type="num" n="13">XIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-6" corresp="BK.32_13">
            <seg type="initial">U</seg>t equos emissarios id est uuaraniones bene
               <expan>preuideant</expan> . <lb/> et nullatenus eos In uno loco diu stare permittant
            . <lb/> ne forte pro hoc pereat . Et si aliquis talis est quod bo<lb break="no"/>nus non
            sit . aut ueteranus sit . si uero mortuus fuerit . <lb/> nobis nuntiare faciant .
            tempore congruo . <lb/> Antequam tempus ueniat . ut inter iumenta mitti debeant <lb/>
         </ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-7"
            corresp="BK.32_14_inscriptio"> . <seg type="num" n="14">XIIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-8" corresp="BK.32_14">
            <seg type="initial">U</seg>t iumenta nostra bene custodiant . et pole<lb break="no"
            />dros ad tempus segregent . et si pultręlle multipli<lb break="no"
            />cat<mod>ę</mod><!-- bm: Nach Brühl "Cauda wohl vom Korrektor nachgetragen." Ggf. am Original prüfen! -->
            fuerint separatę<!-- sk: in der Zeile darüber bei segregent evtl. eine Rasur,
            von der Schriftreste hier hereinragen? Oder das r von separate als mod, weil der
            Schaft (?) so weit in die Oberlänge gezogen ist? Wäre für mod, denn das r hat
            auch eine enorme Unterlänge, was der Schreiber sonst nie macht, also hier evtl.
            erst aus Versehen zu einem f oder s angesetzt?? - gb: am Original die Stelle prüfen. -->
            fiant . et gregem per se . exin<lb break="no"/>de adunare faciant . <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-9"
            corresp="BK.32_15_inscriptio"> . <seg type="num" n="15">XV</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-10" corresp="BK.32_15">
            <seg type="initial">U</seg>t p<subst>
               <del>u</del>
               <add hand="X">o</add>
            </subst>ledros nostros <date>missa <rs type="person">sancti martini</rs></date> hiemale
            ad palatium omnimo<lb break="no"/>dis habeant .: <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-11"
            corresp="BK.32_16_inscriptio"> . <seg type="num" n="16">XVI</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-12" corresp="BK.32_16">
            <seg type="initial">V</seg>olumus ut quicquid nos aut regina unicuique <mod>I</mod>udici
               ordinaueri<lb break="no"/>mus . aut ministeriales nostri . sinescalcus . et
               butticu<lb break="no"/>larius de uerbo nostro aut regine . Ipsis iudicibus ordina<lb
               break="no"/>uerit . ad eun<subst>
               <del/>
               <add>dem placitum</add>
            </subst> sicut eis Institutum fuerit . <lb/> Impletum habeant . et
               <expan>quicumque</expan> per neglegentiam dimi<lb break="no"/>serit . a potu se
            abstineat . postquam ei nun<subst>
               <del>c</del>
               <add hand="X">t</add>
            </subst>iatum fuerit . <lb/> usque dum in <expan>presentia</expan> nostra aut reginę
            ueniat . Et a nobis <lb/> licentiam quaerat absoluendi . Et si iudex in exer<lb
               break="no"/>citu . aut In <mod>u</mod>uacta . seu in ambasiato . uel aliubi fue<lb
               break="no"/>rit . et iunioribus eius aliquid ordinatum fuerit et non <lb/>
            conplacuerint . tunc ipsi pedestres ad palatium <lb/> ueniant . et a potu uel carne se
            abstineant Interim <lb/> quod rationes deducant . propter quod hoc dimiserunt <lb/> Et
            tunc recipiant sententiam . Aut in dorso . Aut <lb/>
            <sic>quomo</sic> nobis uel reginę placuerit . <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-13"
            corresp="BK.32_17_inscriptio"> . <seg type="num" n="17">XVII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-14" corresp="BK.32_17">
            <seg type="initial">Q</seg>uantascumque uillas unusquisque In ministerio habuerit .
            <lb/> tantos habeat deputatos homines . qui apes ad nostrum <lb/> opus
               <expan>preuideant</expan> .: <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-15"
            corresp="BK.32_18_inscriptio">
            <seg type="num" n="18">XVIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-16" corresp="BK.32_18">
            <seg type="initial">U</seg>t ad farinarios nostros pullos et aucas habeant Iuxta
            qualitatem farinarii . uel quan<lb break="no"/>tum melius potuerint <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-17"
            corresp="BK.32_19_inscriptio"> . <seg type="num" n="19">XVIIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-18" corresp="BK.32_19">
            <seg type="initial">AD</seg> scuras nostras In uillis capitaneis pullos habeant . non
            minus . C . et aucas <lb/> non minus XXX . Ad mansioniles uero . pullos habeant <lb/>
            non minus . L . aucas non minus . quam XII .: <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-19"
            corresp="BK.32_20_inscriptio"> . <seg type="num" n="20">XX</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-20" corresp="BK.32_20">
            <seg type="initial">U</seg>nusquisque iudex fructa semper habundanter <lb/> faciat omni
            anno ad curtem uenire . excepto <lb/> uisitationes eorum per uices tres . aut quattuor
            seu amplius dirigant <lb/>
         </ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-21"
            corresp="BK.32_21_inscriptio">
            <seg type="num" n="21">XXI</seg>
         </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-22" corresp="BK.32_21">
            <seg type="initial">U</seg>iuarios in curtes nostras <sic>usquisque</sic> iudex ubi
            antea <lb/> fuerunt habeat . et si augeri potest . augeat . et ubi <lb/> antea non
            fuerunt . et modo esse pos<subst>
               <del>t</del>
               <add>sunt</add>
            </subst> . nouiter fiant <lb/>
         </ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-23"
            corresp="BK.22_inscriptio">
            <seg type="num" n="22">XXII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-24" corresp="BK.32_22">
            <seg type="initial">C</seg>oronas de racemis qui uineas habuerint . non <lb/> minus tres
            . aut quattuor habeant . <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-25"
            corresp="BK.32_23_inscriptio">
            <seg type="num" n="23">XXIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13r-26" corresp="BK.32_23">
            <seg type="initial">I</seg>n unaquęque uilla nostra habeant iudices . uaccaritias .
            <lb/> porcaritias . berbicaritias . capraritias . hircaritias . <lb/> quantum plus
            potuerint . et nullatenus sine hoc esse debent <cb n="13v"/> et insuper habeant uaccas
            illorum seruitium perficiendum <lb/>
            <expan>commend<subst>
                  <del>i</del>
                  <add>a</add>
               </subst>tas</expan><!-- bm: Korrektur nach Brühl ("wohl ... korrigiert"). 
               sk: schwer was zu erkennen; wie erklärt sich der schräge Strich unter di/da?
               Zu einem ursprünglichen i kann er schlecht gehört haben, zum d auch nicht,
               und für das a passt es eigentlich auch nicht; am ehesten würde man ja ein
               cauda vermuten, also vielleicht Korrektur aus commendę- ?? - gb: am Original prüfen.
               --> per seruos nostros . qualiter pro seruitio ad domi<lb break="no"
            />nicum opus Uaccaritias . uel carrucas nullo modo mino<lb break="no"/>ratę sint . et
            habeant quando seruierint ad canes <lb/> dandum . boues cloppos non languidos . et
            uaccas siue <lb/> caballos . non scabiosos . aut alia peccora non languida <lb/> et ut
            diximus pro hoc uaccaritias . uel carru<subst>
               <del>g</del>
               <add hand="X">c</add>
            </subst>as<!-- bm: Korrektur nach Brühl - sk: könnte das u auch noch in die
            Korrektur einbezogen sein? - Ggf. am Original prüfen! --> non <lb/> minorent
            .: </ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-1"
            corresp="BK.32_24_inscriptio">
            <seg type="num" n="24">XXIIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-2" corresp="BK.32_24">
            <seg type="initial">Q</seg>uicquid ad discum nostrum dare debet . unusquisque iudex In
            sua habe<add>a</add>t plebio <lb/> qualiter bona et optima atque bene studiose . et
               niti<lb break="no"/>de omnia sint conposita . quicquid dederint . et unus<lb
               break="no"/>quisque <subst>
               <del/>
               <add>II . </add>
            </subst><note type="editorial"><mentioned>II . </mentioned> korrigiert (?), danach
               offenbar noch eine Rasur von zwei Buchstaben. Brühl 1971 S. 58 Anm. i vermutet eine
               Korrektur aus illa oder illor(um).<!-- Ggf. am Original prüfen! --></note> . habeat
            de annona pastos per singulos dies <lb/> ad suum seruitium ad mensam nostram quando
               ser<lb break="no"/>uierit . et reliqua dispensa similiter In omnibus <lb/> bona sit .
            tam farina . quam et peculium . <lb/>
         </ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-3"
            corresp="BK.32_25_inscriptio">
            <seg type="num" n="25">XXV</seg>
         </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-4" corresp="BK.32_25">
            <seg type="initial">D</seg>e pastione autem <choice>
               <abbr>Kl</abbr>
               <expan>Kalendas</expan>
            </choice>
            <choice>
               <abbr>septb</abbr>
               <expan>septembris</expan>
            </choice> Indicare faciant <lb/> si fuerit an non . <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-5"
            corresp="BK.32_26_inscriptio">
            <seg type="num" n="26">XXVI</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-6" corresp="BK.32_26">
            <seg type="initial">M</seg>aiores uero amplius in ministerio non ha<lb break="no"/>beant
            . nisi quantum In una <lb/> die circumire . aut preuidere potuerint . <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-7"
            corresp="BK.32_27_inscriptio">
            <seg type="num" n="27">XXVII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-8" corresp="BK.32_27">
            <seg type="initial">C</seg>asę nostrę Indesinenter foca et uua<subst>
               <del>n</del>
               <add>c</add>
            </subst>tas <lb/> habeant . Ita ut saluę sint . et <choice>
               <abbr>qno</abbr>
               <expan>quando</expan>
            </choice> missi uel legatio <lb/> ad palatium ueniunt uel redeunt . nullo modo In cur<lb
               break="no"/>tes dominicas mansionatic<subst>
               <del>i</del>
               <add>as</add>
            </subst> prendant . nisi speci<lb break="no"/>aliter Iussio nostra aut reginę fuerit .
            et comes de suo <lb/> ministerio . uel homines illi qui antiquit<subst>
               <del>a</del>
               <add>v</add>
            </subst>s consueti <lb/> fuerunt missos aut legationes soniare . Ita et modo <lb/>
            inantea . et de parueridis . et omnia eis necessaria <lb/> sol<subst>
               <del>o</del>
               <add>ito</add>
            </subst> more soniare faciant . qualiter bene et hono<lb break="no"/>rifice ad palatium
            uenire . uel redire possint <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-9"
            corresp="BK.32_28_inscriptio">
            <seg type="num" n="28">XXVIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-10" corresp="BK.32_28">
            <seg type="initial">U</seg>olumus ut per annos singulos Intra <lb/> quadragesima
            dominica In palmis quae osanna <lb/>
            <choice>
               <abbr>dr</abbr>
               <expan>dicitur</expan>
            </choice> . Iuxta ordinationem nostram . argentum de nostro <lb/> laboratu . postquam
            cognouerimus de <expan>presenti</expan> anno <lb/> quantum sit nostra laboratio defer<subst>
               <del/>
               <add hand="X">re</add>
            </subst> studeant .: <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-11"
            corresp="BK.32_29_inscriptio">
            <seg type="num" n="29">XXVIIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-12" corresp="BK.32_29">
            <seg type="initial">D</seg>e clamatoribus ex hominibus nostris unus<lb break="no"
            />quisque Iudex <expan>preuideat</expan> . ut non sit eis necesse uenire ad nos <lb/>
            proclamare . et dies quos seruire debet . per neglegentiam <lb/> non dimittat perdere .
            et si habuerit seruus noster forinsecus <lb/> iustitias ad qu<subst>
               <del>e</del>
               <add hand="X">i</add>
            </subst>rendum . magister eius cum omni intentione <lb/> decertet pro eius iustitia . et
            si aliquo loco minime eam <lb/> accipere ualue<subst>
               <del/>
               <add hand="X">r</add>
            </subst>it . tamen ipso seruo nostro . pro hoc fatigare non permit<lb break="no"/>tat .
            sed magister eius per semetipsum . aut suum missum hoc nobis <lb/> notum facere studeat
            . <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-13"
            corresp="BK.32_30_inscriptio">
            <seg type="num" n="30">XXX</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-14" corresp="BK.32_30">
            <seg type="initial">U</seg>olumus unde seruire debent ad opus nostrum ex omni
            conlaboratu eorum seruitium segregare <lb/> faciant . et unde carra In hostem car<subst>
               <del>e</del>
               <add hand="X">i</add>
            </subst>gare debent similiter <lb/> segregent . tam per domos quam et per pastores . et
            sciant quantum ad hoc mittunt <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-15"
            corresp="BK.32_31_inscriptio">
            <seg type="num" n="31">XXXI</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-16" corresp="BK.32_31">
            <seg type="initial">U</seg>t hoc quod ad prouendarios uel genitias <lb/> dare debent .
            simili modo Unoquoque anno sęparare faciant . <lb/> et tempore oportuno pleniter donent
            . et nobis dicere sciant . qualiter <lb/> inde faciunt . uel unde exit . <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-17"
            corresp="BK.32_32_inscriptio">
            <seg type="num" n="32">XXXII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-18" corresp="BK.32_32">
            <seg type="initial">U</seg>t unusquisque iudex <expan>preuideat</expan> quomodo sementem
            bonum et optimum semper de conpara<lb break="no"/>t<subst>
               <del>a</del>
               <add hand="X">u</add>
            </subst><!-- bm: Korrektur nach Brühl - gb: ich sehe in Faksimile nicht - Ggf. am Original prüfen! -->
            uel aliunde habeat . <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-19"
            corresp="BK.32_33_inscriptio">
            <seg type="num" n="33">XXXIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-13v-20" corresp="BK.32_33" rend="nota">
            <seg type="initial">P</seg>ost ista omnia segregata et seminata atque peracta . quicquid
            reliquum fuerit exinde <cb n="14r"/>
            <add hand="X">de</add> omni conlaboratu usque ad uerbum nostrum saluetur . <lb/>
            quatenus secundum Iussionem nostram . aut uenundetur <lb/> aut <add hand="X"
               >re</add><metamark function="insertion"/>seruetur . <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-1"
            corresp="BK.32_34_inscriptio">
            <seg type="num" n="34">XXXIIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-2" corresp="BK.32_34">
            <seg type="initial">O</seg>mnino <expan>preuidendum</expan> est cum omni diligentia ut
            quicquid manibus <lb/> laborauerint . aut fecerint . Id est lardum . siccamen . <lb/>
            sulcia . niusaltus . uinum . acetum . moratum . <lb/> uinum coctum . garum . sinape .
            formaticum . <lb/> butirum . bracios . ceruisas . medum . mel . ceram . <lb/> farinam .
            omnia cum summo nitore sint facta uel <lb/> parata <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-3"
            corresp="BK.32_35_inscriptio">
            <seg type="num" n="35">XXXV</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-4" corresp="BK.32_35">
            <seg type="initial">U</seg>olumus ut de berbi<unclear>c</unclear>ibus crassis so<add
               hand="X">c</add>cia fiat sicut et de porcis . et insuper habeant <lb/> boues
            saginatos In unaquęque uilla non minus <lb/> quam duos . aut ibidem ad so<add hand="X"
               >c</add>ciandum aut ad nos deducendum <lb/>
         </ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-5"
            corresp="BK.32_36_inscriptio">
            <seg type="num" n="36">XXXVI</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-6" corresp="BK.32_36">
            <seg type="initial">U</seg>t siluę uel forestes nostrę . be<lb break="no"/>ne sint
            custoditę . et ubi locus fuerit ad stirpan<lb break="no"/>dum . stirpare faciant . et
            campos de silua in<lb break="no"/>crescere non permit<add>t</add>ant . et ubi siluę
            debent esse <lb/> non eas permittant nimi<mod>s</mod> capulare . atque dam<lb break="no"
            />nare . et feramina nostra Intra forestes bene custo<lb break="no"/>diant . similiter
            acceptores . et speruarios<note type="editorial">Über o ein Kreuz.</note> ad nostrum
            <lb/> profectum <expan>preuideant</expan> . et censa nostra exinde diligen<lb break="no"
            />ter exactent . et iudices si eorum porcos ad sagi<lb break="no"/>nandum In siluam
            nostram miserint . uel maiores nostri . <lb/> aut homines eorum . ipsi primi illam
            decimam <lb/> donent . ad exemplum bonum proferendum . qualiter <lb/> in postmodum .
            ceteri homines illorum decimam <lb/> pleniter persolu<subst>
               <del>a</del>
               <add>e</add>
            </subst>nt .: </ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-7"
            corresp="BK.32_37_inscriptio">
            <seg type="num" n="37">XXXVII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-8" corresp="BK.32_37">
            <seg type="initial">U</seg>t campos et culturas nostras bene conponant . et prata nostra
            ad tempus <lb/> custodiant .: <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-9"
            corresp="BK.32_38_inscriptio">
            <seg type="num" n="38">XXXVIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-10" corresp="BK.32_38">
            <seg type="initial">U</seg>t aucas pastas . et pullos pastos ad opus nostrum semper
            quando seruire <lb/> debent . aut ad nos transmittere sufficienter habeant . <lb/>
         </ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-11"
            corresp="BK.32_39_inscriptio">
            <seg type="num" n="39">XXXVIIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-12" corresp="BK.32_39">
            <seg type="initial">U</seg>olumus ut pullos et oua quos serui<lb break="no"/>entes . uel
            mansuarii reddunt per singulos annos . <lb/> recipere debeant . et quando non seruierint
            . ipsos uenun<lb break="no"/>dare faciant .: <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-13"
            corresp="BK.32_40_inscriptio">
            <seg type="num" n="40">XL</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-14" corresp="BK.32_40">
            <seg type="initial">U</seg>t unusquisque iudex per uillas nostras singulares et lehas .
            pauones . fasianos . <lb/> enecas . columbas . perdices . turtures . pro dignitatis
            causa <lb/> omnimodis semper habeant . <lb/>
         </ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-15"
            corresp="BK.32_41_inscriptio">
            <seg type="num" n="41">XLI</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-16" corresp="BK.32_41">
            <seg type="initial">U</seg>t aedificia Intra curtes nostras . uel sępes In circuitu bene
            sint custoditę . et stabu<lb break="no"/>la . uel coquinę . atque pistri<subst>
               <del>m</del>
               <add>n</add>
            </subst>a . seu torcularia . studiose <expan>prepa<lb break="no"/>ratę</expan> fiant .
               Quaten<mod>u</mod>s . ibidem condigne ministeriales nostri <lb/> officia eorum bene
            nitide peragere possint . <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-17"
            corresp="BK.32_42_inscriptio">
            <seg type="num" n="42">XLII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-18" corresp="BK.32_42">
            <seg type="initial">U</seg>t unaquęque uilla Intra cameram . lectaria . <lb/> culcitas . plumati<subst>
               <del>ci</del>
               <add>o</add>
            </subst>s<!-- bm: Korrektur nach Brühl -gb: am Original prüfen, verdächtig --> .
            batlinias . drappos . ad discum . <lb/> bancales . uasa ęrea plumbea . ferrea . lignea . andedos<!-- sk: d2 mod? Ggf. am Original prüfen! -->
            <lb/> catenas . cramaculos . dolatur<del>i</del>as . secures . id est cuniadas . <lb/>
            terebros . id est taradros . scalpros . uel omnia utensilia <lb/> i<subst>
               <del>o</del>
               <add>bidem</add>
            </subst> habeant . Ita ut non sit necesse . aliubi hoc quęquere<lb break="no"/><add
               hand="X">re . </add> aut <expan>commodare</expan> . et ferramenta quod in hostem
            ducunt . <lb/> In eorum habeant plebio qualiter bona sint . et iterum quando <lb/>
            reuertuntur In camera mitt<subst>
               <del>u</del>
               <add>a</add>
            </subst>ntur . <lb/>
         </ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-19"
            corresp="BK.32_43_inscriptio">
            <seg type="num" n="43">XLIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14r-20" corresp="BK.32_43" rend="nota">
            <seg type="initial">A</seg>d genitia nostra sicut institutum est opera ad tempus dare
            faciant . <cb n="14v"/> id est linum . lanam . uuaisdo . uermiculo . uuaren<lb
               break="no"/>tia . pectinos la<subst>
               <del>m</del>
               <add>n</add>
            </subst>inas . cardones . saponem . Unctum <lb/> uascula . uel reliqua minutia quae
            ibidem necessa<lb break="no"/>ria sunt .: <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-1"
            corresp="BK.32_44_inscriptio">
            <seg type="num" n="44">XLIIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-2" corresp="BK.32_44">
            <seg type="initial">D</seg>e quadragesimale duę partes ad seruitium nostrum ueniant per
            singulos annos . <lb/> tam de leguminibus quamque et d<mod>e</mod> piscato . seu
               forma<lb break="no"/>tico . butirum . mel . sinape . aceto . milio . pani<lb
               break="no"/><subst>
               <del>t</del>
               <add hand="X">c</add>
            </subst>io . herbulas siccas . uel uirides . radices . napos <lb/> Insuper et <subst>
               <del>cetera</del>
               <add>ceram</add>
            </subst> . uel saponem atque cetera minutia . <lb/> et quod reliquum fuerit nobis per
            breuem sicut supra <lb/> diximus Innotescant . et nullatenus hoc permit<lb break="no"
            />tant sicut usque nunc fecerunt . quia per illas duas par<lb break="no"/>tes uolumus
            cognoscere . de illa tertia quae remansit <lb/>
         </ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-3"
            corresp="BK.32_45_inscriptio">
            <seg type="num" n="45">XLV</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-4" corresp="BK.32_45">
            <seg type="initial">U</seg>t unusquisque iudex In suo ministerio <lb/> bonos habeat .
            artifices . id est fabros ferrarios . <lb/> et aurifices . uel argentarios . sutores .
            tornatores . <lb/> carpentarios . scutarios . piscatores . aucipites . id est <lb/>
            aucellatores . saponarios . siceratores . id est qui cer<lb break="no"/>uisam uel
            pomatium . siue piratium . uel aliud quod<lb break="no"/>cumque liquamen a<subst>
               <del>b</del>
               <add>d</add>
            </subst> bibendum aptum fuerit facere <lb/> sciant . Pistores . qui similam ad opus
            nostrum faciant . <lb/> retiatores . qui retia facere bene sciant . tam ad <lb/>
            uenandum . quam ad piscandum . siue ad aues capi<lb break="no"/>endum . necnon et
            reliquos ministeriales quos <lb/> ad numerandum longum est . </ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-5"
            corresp="BK.32_46_inscriptio">
            <seg type="num" n="46">XLVI</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-6" corresp="BK.32_46">
            <seg type="initial">U</seg>t lucos nostros quos uulgus brogilos uocat bene custodire
               facia<add>n</add>t nouo reaedificare . similiter faciant . et <lb/> de
               omni<del>a</del> ędifici<subst>
               <del>a</del>
               <add>o</add>
            </subst><!-- bm: Korrektur nach Brühl ("o korrigiert wohl aus a"). Ggf. am Original prüfen! -->
            .: <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-7"
            corresp="BK.32_47_inscriptio">
            <seg type="num" n="47">XLVII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-8" corresp="BK.32_47">
            <seg type="initial">U</seg>t uenatores nostri . et falconarii uel reliqui ministeriales
            qui nobis in palatio <lb/> adsidue deseruiunt consilium In uill<subst>
               <del>a</del>
               <add>i</add>
            </subst>s nostr<subst>
               <del>a</del>
               <add>i</add>
            </subst>s habeant <lb/> secundum quod nos aut regina per litteras nostras Iusserimus .
            <lb/> quando ad aliquam utilitatem nostram eos miserimus . <lb/> aut siniscalcus . et
            buticularius de nostro uerbo eis aliquid <lb/> facere <expan>preceperint</expan> .
            <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-9"
            corresp="BK.32_48_inscriptio">
            <seg type="num" n="48">XLVIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-10" corresp="BK.32_48">
            <seg type="initial">U</seg>t torcularia In uillis nostris bene sint
               <expan>preparata</expan> . et hoc <expan>preuideant</expan> iudices . ut <lb/>
            uindemia nost<mod>ra</mod> nullus pedibus <expan>premere</expan>
            <expan>presumat</expan> . sed omnia <lb/> nitida et honesta sint . <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-11"
            corresp="BK.32_49_inscriptio">
            <seg type="num" n="49">XLVIIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-12" corresp="BK.32_49">
            <seg type="initial">U</seg>t genitia nostra bene sint ordinata . id est de casis .
            pislis . teguriis . id est screonis . et sepes <lb/> bonas In circuitu habeant . et
            portas firmas qualiter opera <lb/> nostra bene peragere ualeant .: <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-13"
            corresp="BK.32_50_inscriptio">
            <seg type="num" n="50">L</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-14" corresp="BK.32_50">
            <seg type="initial">U</seg>t unusquisque iudex <expan>preuideat</expan> quanti poledri
            In uno stabulo stare debeant . <lb/> et quanti poledrarii cum ipsis esse possint . et
            ipsi poledra<lb break="no"/>rii qui liberi sunt . et in ipso ministerio beneficia
               habu<lb break="no"/>erint . de illorum uiuant . <add hand="X">beneficiis . similiter
               et fiscalini . qui mansas habuerint Inde uiuant . </add><metamark
               function="insertion"/> et qui hoc non habuerit de do<lb break="no"/>minica accipiat
            prouendam .: <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-15"
            corresp="BK.32_51_inscriptio">
            <seg type="num" n="51">LI</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-16" corresp="BK.32_51">
            <seg type="initial">P</seg>ręuideat unusquisque iudex ut sementia nostra nullatenus
            praui homines <lb/> subtus terram . uel aliubi abscondere possint . et propter <lb/> hoc
            messis rarior fiat . similiter et de aliis maleficiis <lb/> illos
               <expan>preuideant</expan> ne aliquando facere possint . <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-17"
            corresp="BK.32_52_inscriptio">
            <seg type="num" n="52">LII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-14v-18" corresp="BK.32_52">
            <seg type="initial">U</seg>olumus ut de fiscalis . uel seruis nostris . siue de ingenuis
            <lb/> qui per fiscos . aut uillas nostras comm<mod>a</mod>nent diuersis hominibus <cb
               n="15r"/> plenam et integram qualem habuerint reddere faciant iustitiam .: <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-1"
            corresp="BK.32_53_inscriptio">
            <seg type="num" n="53">LIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-2" corresp="BK.32_53">
            <seg type="initial">U</seg>t unusquisque iudex <expan>preuideat</expan> qualiter homines
            nostri de eorum <lb/> ministerio latrones . uel malefici nullo modo esse possint .:
            <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-3"
            corresp="BK.32_54_inscriptio">
            <seg type="num" n="54">LIIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-4" corresp="BK.32_54">
            <seg type="initial">U</seg>t unusquisque iudex <expan>preuideat</expan> quatenus familia
            nostra <lb/> ad eorum opus bene laboret et per mercata uacando non eat .: <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-5"
            corresp="BK.32_55_inscriptio">
            <seg type="num" n="55">LV</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-6" corresp="BK.32_55">
            <seg type="initial">U</seg>olumus ut quicquid ad nostrum opus Iudices dederint . <lb/>
            uel seruierint . aut sequestrauerint In uno breue conscribi <lb/> faciant . et quicquid
            dispensauerint In alio . et quod<note type="editorial">gek. <mentioned>qd</mentioned>
               korrigiert aus <mentioned>qu</mentioned></note> reliquum <lb/> fuerit nobis per
            breuem Innotescant .: <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-7"
            corresp="BK.32_56_inscriptio">
            <seg type="num" n="56">LVI</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-8" corresp="BK.32_56">
            <seg type="initial">V</seg>t unusquisque Iudex In eorum ministerio frequen<lb break="no"
            />tius audientias teneat . et iustitiam faciat . et <expan>preuideat</expan> qualiter
            <lb/> recte familiae nostrę uiuant .: <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-9"
            corresp="BK.32_57_inscriptio">
            <seg type="num" n="57">LVII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-10" corresp="BK.32_57">
            <seg type="initial">S</seg>i aliquis ex seruis nostris super magistrum suum nobis de
            causa nostra aliquid uellet <lb/> dicere . uias ei ad nos ueniendi non contradicat . et
            si iudex <lb/> cognouerit quod iuniores illius aduersus eum ad palatium <lb/>
            proclamando uenire uelint . Tunc ipse iudex contra eos <lb/> rationes deducendi ad
            palatium uenire faciat . qualiter <lb/> eo<mod>r</mod>um proclamatio In auribus nostris
            fastidium non generet . <lb/> et sic uolumus cognoscere utrum ex necessitate . an ex
               oc<lb break="no"/>cansione ueniant .: <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-11"
            corresp="BK.32_58_inscriptio">
            <seg type="num" n="58">LVIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-12" corresp="BK.32_58">
            <seg type="initial">Q</seg>uando catelli nostri iudicibus <expan>commendati</expan>
            fuerint ad nutriendum . ipse iudex . <lb/> de suo eos nutriat . Aut Iunioribus suis id
            est maioribus <lb/> et decanis . uel cellerariis ipsos commendare faciat . quatenus
            <lb/> de illorum causa eos bene nutrire faciant . nisi forte Iussio <lb/> nostra . aut
            reginę fuerit . Ut In uilla nostra ex nostro eos nutriant . <lb/> Et tunc ipse iudex
            hominem ad hoc opus mittat qui ip<lb break="no"/>sos bene nutriat . et segreget unde
            nutriantur . et non sit <lb/> illi homini cotidie necessitas ad scuras recurrere .:
            <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-13"
            corresp="BK.32_59_inscriptio">
            <seg type="num" n="59">LVIIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-14" corresp="BK.32_59">
            <seg type="initial">U</seg>nusquisque iudex quando seruierit per singulos <lb/> dies
            dare faciat . de cera <choice>
               <abbr>lib</abbr>
               <expan>libras</expan>
            </choice> . III . de sapone . sextaria . VIII . <lb/> et super hoc ad festiuitatem <rs
               type="person">sancti andreę</rs> . <expan>Ubicumque</expan> cum fa<lb break="no"
            />milia nostra fuerimus dare studeat de cera . <choice>
               <abbr>lib</abbr>
               <expan>libras</expan>
            </choice> . VI . similiter <lb/> mediante quadragesima .: <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-15"
            corresp="BK.32_60_inscriptio">
            <seg type="num" n="60">LX</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-16" corresp="BK.32_60">
            <seg type="initial">N</seg>equaquam <add>de</add><metamark function="insertion"/>
            potentioribus hominibus maiores fiant . sed de mediocribus qui fideles sint <lb/>
         </ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-17"
            corresp="BK.32_61_inscriptio">
            <seg type="num" n="61">LX<mod>I</mod></seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-18" corresp="BK.32_61">
            <seg type="initial">U</seg>t unusquisque Iudex quando seruierit suos bracios <lb/> ad
            palatium ducere faciat . et simul ueniant ma<lb break="no"/>gistri qui ceruisam bonam
            Ibidem facere debeant . <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-19"
            corresp="BK.32_62_inscriptio">
            <seg type="num" n="62">LXII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15r-20" corresp="BK.32_62">
            <seg type="initial">U</seg>t unusquisque Iudex per singulos annos <lb/> ex omni
            conlaboratione nostra . quam cum bubus quos bu<lb break="no"/>bulci nostri seruant .
            quid de mansis qui arare debent . quid <lb/> de sogalibus . quid de censis . quid de <subst>
               <del>fid<gap/> fact<gap/></del>
               <add hand="X">fide facta</add>
            </subst><!-- bm: Brühl: "de fide facta nachgezogen, e von fide und zweites a von facta
               zudem korrigiert, wohl vom Korrektor." - sk: als zwei getrennte subst? -gb: ich sehe hier nichts, nur das letzte a korrigiert aus o...
            - Ggf. am Original prüfen! --> . uel freda . <lb/> quid de feraminibus
            In forestis nostris sine nostro permisso <lb/> captis . quid de diuersis conpositionibus
            Quid de mo<lb break="no"/>linis . quid de forestibus . quid de campis . quid de pon<lb
               break="no"/>tibus . uel nauibus . Quid de liberis hominibus et cente<lb break="no"
            />nis qui partibus fisci nostri deseruiunt . Quid de mer<lb break="no"/>catis . Quid de
            uineis . Quid de illis qui uinum soluunt <lb/> Quid de feno . Quid de lignariis . et
            faculis . Quid de <lb/>
            axilis<!-- bm: es sieht so aus, als folge noch ein getilgtes Zeichen - aber Brühl gibt
               nichts an; daher wohl nur ein Fleck. - gb: am Original mit Dino prüfen. -->
            . uel aliud materiamen . Quid de proterariis . <lb/> Quid de leguminibus . Quid de milio
            . et panigo . <lb/> Quid de lana . lino . uel canaua . Quid de frugibus <lb/> arborum .
            Quid de nucibus maioribus . uel minoribus <cb n="15v"/> Quid de insitis ex diuersis
            arboribus . Quid de hortis . Quid <lb/> de napibus Quid de <subst>
               <del>uui<gap/></del>
               <add>uuiuu</add>
            </subst>ariis<!-- bm: Brühl: "uuiuu- korrigiert und teilweise auf Rasur; 
               zwischen uui- und -uua ein Buchstabe radiert." - gb: am Original mit Dino prüfen!
            --> . Quid de coriis . Quid de pellibus <lb/> Quid de cornibus Quid de melle
            et cera . Quid de uncto . et siu . <lb/> uel sapone . Quid de morato . Uino cocto medo
            et aceto . <lb/> Quid de ceruisa . de uino nouo . et uetere . de annona noua <lb/> et
            uetere . Quid de pullis et ouis . uel anseribus . id est aucas . <lb/> Quid de
            piscatoribus . de fabris . de scutariis . uel <subst>
               <del/>
               <add>s</add>
            </subst>utoribus<!-- bm: Brühl: "Erstes s korrigiert mit kleiner Rasur zwischen s und u."
            sk: Korrektur aus "futoribus" könnte naheliegen. - gb: besser mit Dino am Original überprüfen -->
            . <lb/> Quid de huticis . et confinis . id est scriniis . Quid de torna<lb break="no"
            />toribus . uel sellariis . de ferrariis . et scrobis . Id est fossis <lb/> ferrariciis
            . uel aliis fossis plumbariciis . Quid de tributariis . <lb/> Quid de poledris . et
               pu<add>l</add>trellis . habuerint omnia seposita<note type="editorial">Zwischen o und
                  s<hi rend="super">2</hi> zunächst s über der Zeile ergänzt, dann wieder
               getilgt.</note>
            <lb/> distinct<subst>
               <del/>
               <add>a</add>
            </subst> et ordinat<subst>
               <del/>
               <add>a</add>
            </subst> . Ad natiuitatem domini . nobis notum <lb/> faciant . Ut scire ualeamus . quid
            uel quantum de singulis rebus habeamus .: <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-1"
            corresp="BK.32_63_inscriptio">
            <seg type="num" n="63">LXIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-2" corresp="BK.32_63">
            <seg type="initial">D</seg>e his omnibus supradictis . nequaquam <lb/> iudicibus nostris
            asperum uideatur si hoc requirimus . <lb/> Quia uolumus ut et ipsi simili modo
            Iunioribus eorum <lb/> omnia absque ulla Indignatione requirere studeant . <lb/> et
            omnia quicquid homo In domo sua . uel in uillis suis habe<lb break="no"/>re debet .
            Iudices nostri In uillis nostris habere debeant .: <lb/></ab>
         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-3"
            corresp="BK.32_64_inscriptio">
            <seg type="num" n="64">LXIIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-4" corresp="BK.32_64">
            <seg type="initial">U</seg>t carra nostra quae In hostem pergunt basternę <lb/> bene
            factę sint . et operculi bene sint . cum coriis cooperti . <lb/> et ita sint consuti .
            ut si necessitas euenerit . aquas ad <lb/> natandum . cum ipsa expensa quae intus fuerit
            <lb/> transire flumina possint . ut nequaquam aqua <lb/> Intus Intrare ualeat . et bene
            salua causa nostra sicut <lb/> diximus transire poss<subst>
               <del><gap/>s</del>
               <add>it</add>
            </subst> .: <!-- sk: das hätte ich eher für Reste radierter Buchstaben (eines u?) 
            gehalten als für eine redundante Interpunktion, da noch ein normaler Punkt folgt. -gb: am Original mit Dino überprüfen
            - bm: Dann bitte auch die vorangehende Korrektur prüfen! --> . Et hoc
            uolumus ut farina <lb/> In unoquoque carro ad spensam nostram missa fiat . <lb/> hoc est
               duode<add>ci</add>m modia de farina . et in quibus uinum <lb/> ducunt modia XII . Ad
            nostrum modium mittant . et ad unum<lb break="no"/>quodque carrum scutum et lanceam .
            cucurum . et arcum habeant .: <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-5"
            corresp="BK.32_65_inscriptio">
            <seg type="num" n="65">LXV</seg>
         </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-6" corresp="BK.32_65">
            <seg type="initial">U</seg>t pisces de uuiuuariis nostris uenundentur . et <lb/> alii
            mittantur In locum Ita ut pisces semper habeant . <lb/> tamen quando nos In uillas non
            uenimus . tunc fiant uenun<lb break="no"/>dati . et ipsos ad nostrum profectum Iudices
            nostri conlucrare faciant <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-7"
            corresp="BK.32_66_inscriptio">
            <seg type="num" n="66">LXVI</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-8" corresp="BK.32_66">
            <seg type="initial">D</seg>e capris . et hircis . et eorum cornua <lb/> et pellibus
            nobis rationes deducant . et per singulos <add>annos</add><metamark function="insertion"
            /> niusal<lb break="no"/>tos crassos nobis Inde <subst>
               <del/>
               <add>a</add>
            </subst>dducant .: <lb/>
         </ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-9"
            corresp="BK.32_67_inscriptio">
            <seg type="num" n="67">LXVII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-10" corresp="BK.32_67">
            <seg type="initial">D</seg>e mansis absis et mancipiis adquisitis . si aliquid super se
               ha<lb break="no"/>buerint quod non habeant ubi eos collocare possint <lb/> nobis
            nuntiare faciant .: <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-11"
            corresp="BK.32_68_inscriptio">
            <seg type="num" n="68">LXVIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-12" corresp="BK.32_68">
            <seg type="initial">U</seg>olumus ut bonos barriclos ferro ligatos . quos in hostem
            <lb/> et ad palatium mittere possint . Iudices singuli <expan>prepa<lb break="no"
               />ratos</expan> semper habeant . et buttes ex coriis non faciant .: <lb/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-13"
            corresp="BK.32_69_inscriptio">
            <seg type="num" n="69">LXVIIII</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-15v-14" corresp="BK.32_69">
            <seg type="initial">D</seg>e lupis omni tempore nobis adnun<lb break="no"/>tient .
            quantos unusquisque <expan>conprehenderit</expan> . et <lb/> ipsas pelles nobis
               <expan>presentare</expan> faciant : et in mense <lb/> maio . Illos lupellos
            perquirant et <expan>conprehendant</expan> . <lb/> tam cum puluere et hamis . quamque
            cum fossis et canibus .: <note type="editorial">Die letzten vier Zeilen auf der Seite
               sind freigelassen worden. In den drei letzten Zeilen wurde eine Glosse nachgetragen;
               siehe dazu die Vorbemerkung.</note>
            <lb/>
            <lb/>
            <lb/>
            <cb n="16r"/>
         </ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-16r-1"
            corresp="BK.32_70_inscriptio">
            <seg type="num" n="70">LXX</seg> . </ab>
         <ab type="text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-16r-2" corresp="BK.32_70"
            rend="glossa">
            <seg type="initial">U</seg>olumus quod in <add>h</add>orto omnes herbas habeant . id est
               <seg type="initial">L</seg>ilium . <cb n="16ra"/> Rosas <lb/> Fenigrecum <lb/> Costum
            <lb/> Saluiam <lb/> Rutam <lb/> Abrotanum <lb/> Cucumeres <lb/> Pepones <lb/> Cucurbitas
            <lb/> Fasiolum <lb/> Ciminum <lb/> Rosmarinum <lb/> Careium <lb/> Cicerum Italicum <lb/>
            Squillam <lb/> Gladiolum <lb/> Drag<subst>
               <del>e</del>
               <add hand="X">a</add>
            </subst>ntea <lb/> Anesum <lb/> Coloquentidas <lb/> Solsequiam <lb/> Ameum <lb/> Silum .
            <lb/> Lactucas <lb/> Git . <lb/> Eruca alba <lb/> nasturtium <lb/> Parduna <lb/>
            Puledium <lb/> Olisatum <lb/> Petresilinum <lb/> Apium <lb/> Leuisticum <lb/> Sauinam
            <lb/> Anetum <lb/> Fenicolum <lb/> Intubas <lb/> Diptamnum <lb/> Sinape <lb/> Satureiam
            <lb/> Sisimbrium . <lb/> Mentam <cb n="16rb"/> Mentastrum <lb/> Tanazitam <lb/> Neptam
            <lb/> Febrefugiam <lb/> Papauer <lb/> Betas <lb/> Uulgigina <lb/>
            <subst>
               <del/>
               <add hand="X">mis</add>
            </subst>maluas<note type="editorial">Ein späterer Glossator, der interlinear arbeitete
               (und offenbar auch die Korrektur zu <mentioned>mis-</mentioned> vornahm), merkte hier
               an: <mentioned>ibischa . id est alteas</mentioned></note>
            <!-- gb: mis ist auf Rasur nachgetragen, am Original mit Dino prüfen. - bm: Von derselben Hand, die auch die Glosse schrieb?
               -->
            <lb/> Maluas <lb/> Caruitas <lb/> Pastenacas <lb/> Adripias <lb/> blidas <lb/>
            Rauacaulos . <lb/> Caulos . <lb/> Uniones . <lb/> britlas . <lb/> Porros . <lb/> Radices
            . <lb/> Ascalonicas . <lb/> Cepas . <lb/> Alia . <lb/> Uuarentiam . <lb/> Cardones .
            <lb/> Fabas maiores . <lb/> Pisos mauriscos . <lb/> Coriandrum . <lb/> Cerfolium . <lb/>
            Lacteridas <lb/> Sclareiam . <lb/> et ille <add hand="X">h</add>ortula<lb break="no"
            />nus habeat super <lb/> domum suam . Iouis <lb/> barbam . <lb/> De arboribus uolu<lb
               break="no"/>mus quod habeant <lb/> Pomarios diuer<lb break="no"/>si generis <add
               hand="Y">Pirarios <choice>
                  <abbr>diuer</abbr>
                  <expan>diuersi</expan>
               </choice>
               <choice>
                  <abbr>genr</abbr>
                  <expan>generis</expan>
               </choice> . </add><metamark function="insertion"/>
            <lb/> Prunarios <choice>
               <abbr>diuer</abbr>
               <expan>diuersi</expan>
            </choice>
            <lb/> Sorbarios <lb/> Mespilarios . <cb n="16rc"/> Castaneanos <lb/> Persicarios <lb/>
            DIVERSI GE<lb break="no"/>NERIS . <lb/> Cotoniarios <lb/> Auellanarios <lb/> Amandala<lb
               break="no"/>rios <lb/> Morarios <lb/> Lauros <lb/> Pinos <lb/> Ficus <lb/> Nucarios
            <lb/> Ceresarios <lb/> DIVERSI <lb/> GENERIS . <lb/> Malorum <lb/> Nomina <lb/> Gozma<lb
               break="no"/>ringa . <lb/> Geroldinga <lb/> Creuedella <lb/> Spirauca <lb/> Dulcia .
            <lb/> Acriores . <lb/> Omnia ser<lb break="no"/>uatoria <lb/> Et subito <lb/> comessura
            <lb/> Primiti<lb break="no"/>ua . <lb/> Perari<lb break="no"/>ciis serua<lb break="no"
            />toria <lb/> trium . et <lb/> quartum <lb/>
            <lb/> Genus . dulciores . <lb/>
            <lb/> Et cocciores . et serotina . <lb/>
            <cb n="16r"/></ab>

         <ab type="meta-text" xml:id="wolfenbuettel-hab-helmst-254-16r-3" corresp="BK.32_epilog"
            rend="coloured"> EXPLICIT CAPITULARE DOMINICUM . </ab>

      </body>
   </text>
</TEI>
