Capitularia - Edition der fränkischen Herrschererlasse

Sankt Gallen, Stiftsbibliothek, 222

Beschreibung der Handschrift nach Mordek

Aufbewahrungsort
Sankt Gallen
Stiftsbibliothek
222
Sigle: Sg9
Digitalisat verfügbar bei e-codices
Entstehung und Überlieferung
Entstehung:

9. Jh., 2. Drittel (Mordek), 9. Jh., (Mitte oder 3. Viertel) 3. Drittel (Bischoff); wohl Ostfrankreich (Mordek), (Nord-)Östliches Frankreich (Bischoff).

Provenienz:

spätestens im Hochmittelalter in St. Gallen, siehe das Gallus-Gebet unten pp. 146 und 147; jüngerer Besitzvermerk p. 2 unten Liber S. Gallj. Alte Signatur (p. 1 oben): S. n 434 (handschriftlicher Katalog P. Kolb)

Äußere Beschreibung
Material: Pergament
Umfang: 74 foll. (paginiert 1-148) [gegen Ende breiter])
Maße: 170-180 × 130-135 mm
Schriftraum: ca. 122-132 × 85-90 mm
Lagen:
4 IV64 + II72 + IV88 + III100 + 3 IV148; Lage F fehlt (zwischen pp. 72-73)
Kustoden: große Buchstaben am Ende der Lagen, meist mit Verzierungen
Zeilen: 19-20
Spalten: 1
Schrift: karolingische Minuskel
Schreiber: mehrere unterschiedliche Hände
Ausstattung:

Rubriken (Capitalis rustica und Unziale) und Text in dunkelbrauner Tinte, keine Farben; einfache kleine Gebrauchshs. handlichen Formats

Einband:

graublauer Pappeinband mit braunem Lederrücken und -ecken

Inhalte
Anmerkung:

Gegen Ende der Isidor-Hs. St. Gallen 222 sind, thematisch (zumindest c. 1) zum vorhergehenden Kommentar des Taufrituals passend, die Capitula e canonibus excerpta Karls des Großen vom Jahr 813 übernommen, eine Boretius noch unbekannte Überlieferung.

  • 1
    Reste des Spiegelabdrucks eines abhandengekommenen Textes. St. Galler Stempel. Unten: A.

  • 2-134
    Isidor von Sevilla, De ecclesiasticis officiis (wegen Lagenverlusts I, 45, 1 [gegen Ende] bis II, 5, 17 [um die Mitte] verlorengegangen) (CPL Nr. 1207; ed. Ch. M. Lawson, CCL 113 [1989] S. 1 - S. 49 Z. 8 fine retraxit, S. 63 Z. 171 pre ceteris - S. 108; zur Hs. S. 27*).

  • 135
    BENEDICTIO CRUCIS. Benedic domine hanc crucem tuam - uexillum per dominum: Liber sacramentorum Augustodunensis, CCCXLVIII, Anfang (CCL 159 B, S. 174 c. 1485) oder verwandte Quelle. Untere Hälfte der Seite unbeschrieben.

  • 136
    Leer.

  • 137-139
    Kommentar zum Taufritual Primitus paganus, erstmals bei Alkuin belegt (MGH Epp. 4, S. 202 f.; vgl., mit weiteren Überlieferungen, Keefe, Carolingian Baptismal Expositions, S. 184 ff., Text 9, zum Werk Bouhot, Explications du rituel baptismal, S. 280 ff.).

  • 139-142
    I cap. - XXVI CAP. - Capitula e canonibus excerpta (a. 813): De baptismo ut unusquisque archiepiscopus - populum doceant (MGH Capit. 1, Nr. 78, S. 173 Z. 27 - S. 175 Z. 5). Rest der Seite leer (teilweise Rasur).

  • 143-145
    Leer.

  • 146
    Spiegelabdruck von p. 147, mit der p. 146 einst zusammenklebte.

  • 147
    (11. Jh.) Metrisches Gebet zum Hl. Gallus, nur noch in Resten sichtbar (siehe p. 146): Galle pater te praecamur - supplicium.

  • 148
    Spiegelabdruck eines aus der Hs. entfernten Textes (12. Jh.).

Bibliographie
Literatur:
Kataloge:
  • G. Scherrer, Verzeichniss der Handschriften der Stiftsbibliothek von St. Gallen (Halle 1875) S. 79
Projektspezifische Referenzen:


Transkription

Editorische Vorbemerkung zur Transkription

Transkriptionsvorlage: Die Transkription erfolgte auf Grundlage eines auf e-codices bereitgestellten Farbdigitalisats.

Schreiber

Die hier transkribierten Seiten sind von einer Hand in einer breiten, steifen karolingischen Minuskel geschrieben. Am Zeilenende oft sehr eng gedrängte Buchstaben.

Buchstabenformen

Häufige Verwendung einer ae-Ligatur, an passenden wie unpassenden Stellen (z. B. p. 141 diaebus).

Abkürzungen

Der Schreiber verwendet zwei unterschiedliche Formen der ur-Kürze, z. B. in c. 19 (priuentur, ähnlich einem gespiegelten c) und in c. 20 (sepeliantur, in der üblichen Gestalt.

Gliederungsmerkmale

P. 139-142 (BK 78): Die Liste hat keine eigene Rubrik, ist aber durch einen den freien Rest der letzten Zeile des vorangehenden Textes bis zum Seitenrand ausfüllenden Strich deutlich abgesetzt. Der gesamte Text ist, einschließlich der leicht ausgerückten Kapitelzählungen, in Texttinte geschrieben. Den Kapitelzahlen (I-XXVI) ist jeweils ein CAP nachgestellt.

[p. 139] [5]
 · I · CAPITULUM1* ·  
[BK 78 c. 1]
De baptismo · ut unusquisque archiepiscopus · suos suffraganeos diligenter studiose admanere studeat · Ut unusquisque suos presbiteros puriter inuestigare non neglegat baptismatis sacramentum qualiter agat et hoc studiose cuncti episcopi presbiteros doceant ;  
1*
gek. CAP
 · II · CAPITULUM2* ·  
[BK 78 c. 2]
Ut laici presbiteros non eiciant de ecclesiis nec mittere praesumant sine consensu episcoporum ;  
2*
gek. CAP
 · III · CAPITULUM3* ·  
[BK 78 c. 3]
Ut laici omnino non audeant4* munera exigere a presbiteris propter commendationem ecclesiae cuique5* presbitero ;  
3*
gek. CAP
4*
n ergänzt
5*
korr. aus cuiquae
 · IIII · CAPITULUM6* ·  
[BK 78 c. 4]
PRouidendum · est · qualiter canonici uiuere debeant necnon · et monachi ut secundum ordinem canonicum uel regularem uiuere studeant7* ;  
6*
gek. CAP
7*
t1 korr. (?)
n mit Einfügungszeichen ergänzt
 · V · CAPITULUM8* ·  
[BK 78 c. 5]
De monasteriis puellarum ut presbiteros oportuno tempore ad missarum [p. 140] sollempnia liceat illic aduenire · et iterum ad proprias aecclesias redire ;  
8*
gek. CAP
 · VI · CAPITULUM9*  
[BK 78 c. 6]
Ut plus non mittatur in monasterio canonicorum atque monachorum seu puellarum quam sufferre possint ;  
9*
gek. CAP
 · VII · CAPITULUM10*  
[BK 78 c. 7]
De decimis admonendis ;  
10*
gek. CAP
VIII · CAPITULUM11*  
[BK 78 c. 8]
De incestuosis omnino inuestigandum et ab ecclesia expellentur nisi paenitentiam egerint ;  
11*
gek. CAP
 · VIIII · CAPITULUM12*  
[BK 78 c. 9]
Ut pax sit et concordia inter episcopos et comites et reliquos clericos et laicos ;  
12*
gek. CAP
 · X · CAPITULUM13*  
[BK 78 c. 10]
Ut comites et iudices seu reliquos populos oboedientes sint episcopo et inuicem consentient ad iustitias faciendas et munera pro iuditia non accipiant nec falsos testes ;  
13*
gek. CAP
 · XI · CAPITULUM14*  
[BK 78 c. 11]
Ut unusquisque propter inopiam famis suos familiares et ad sę pertinentes gubernare studeant ;  
14*
gek. CAP
 · XII · CAPITULUM15*  
[BK 78 c. 12]
ut unicuique episcoporum liceat de thesauro ecclesiae pauperibus erogare nutrimentum secundum canones cum testibus ·,·  
15*
gek. CAP
 · XIII · CAPITULUM16*  
[BK 78 c. 13]
Ut mensura et pondere ubique aequalia sint et iusta ; [p. 141]  
16*
gek. CAP
 · XIIII · CAPITULUM17*  
[BK 78 c. 14]
De officio praedicationis18* ut iuxta quod intellegere uulgus possit assiduae fiat ;  
17*
gek. CAP
18*
is korr. (?)
XV · CAPITULUM19*  
[BK 78 c. 15]
Ne in dominicis diaebus mercatum fiat aut placitum ubique ad mortem iudicetur aut ad20* poenam et de opere21* cauendo ;  
19*
gek. CAP
20*
ad mit Einfügungszeichen ergänzt
21*
o ergänzt
 · XVI · CAPITULUM22*  
[BK 78 c. 16]
Ut unusquisque episcopus23* interim circumeat suam parrochiam et res necessarias emendat et si quid non quiuerit ad praedictum placitum praeferat ;  
22*
gek. CAP
23*
korr. aus episcopis
 · XVII · CAPITULUM24*  
[BK 78 c. 17]
Ut presbiteri sub sigillo custodiant chrisma et nulli sub praetextu medicine uel malefici dare praesumat · si fecerint25* honore priuentur ;  
24*
gek. CAP
25*
n ergänzt
XVIII · CAPITULUM26*  
[BK 78 c. 18]
Ut unusquisque compater uel proximus filiolus spiritales catholicę instruat qualiter coram deo rationem reddat ;  
26*
gek. CAP
 · XVIIII · CAPITULUM27*  
[BK 78 c. 19]
Ut aecclesiae antiquitus constitute nec decima28* nec alia ulla possessione priuentur · ita ut nobis tribuatur ;  
27*
gek. CAP
28*
a korr. (?)
 · XX · CAPITULUM29*  
[BK 78 c. 20]
Ut mortui in ecclesia non sepeliantur nisi episcopi aut abbates uel fideles presbiteri ;  
29*
gek. CAP
 · XXI CAPITULUM30*  
[BK 78 c. 21]
Ut placita in domibus uel atriis ecclesiarum minime fiant ;  
30*
gek. CAP
XXII CAPITULUM31*  
[BK 78 c. 22]
Ut comites uel uicarii aut centenarii sub malo occasione · uel ingenio res pauperum non emant nec [p. 142] ui tollent sed quisque hoc conparare · uoluerit in publico32* placito coram episcopo faciant ;  
31*
gek. CAP
32*
l korr. (?)
 · XXIII CAPITULUM33*  
[BK 78 c. 23]
ut unusquisque episcopus in sua parrochia presbiteros diligenter inquirat unde sint et si quem fugitiuum inuenerit ad suum episcopum redire faciat ;  
33*
gek. CAP
 · XXIIII · CAPITULUM34*  
[BK 78 c. 24]
quicumque beneficium ecclesiasticum habet ad tecta ecclesiae restaurandam35* uel ipsas ecclesias omnino adiuuent ,  
34*
gek. CAP
35*
a3 korr. (?)
 · XXV · CAPITULUM36*  
[BK 78 c. 25]
Ut qui publice crimine conuicti sunt rei publice iudicentur et publicam paenitentiam agant secundum canones ;  
36*
gek. CAP
XXVI · CAPITULUM37*  
[BK 78 c. 26]
Ut presbiteri bene uiuerae studeant et ita populum38* doceant  
37*
gek. CAP
38*
um korr. (?)