Modena, Archivio Capitolare, O. I. 2

VIIIuo . cap capitulo . IN LEGE ROMANA . De precariis quoque que a rectoribus aecclesiarum . inracionabiliter fiebant . suosque successores pena graui obligabant . vt facta ipsius nequiret dissoluere ! precipimus vt nemo successor . in antecessoris sui . pena statuta sit obligatus . sed suę prouidentiae sit concessum . vt si antecessor eius . res aecclesię . inracionabiliter distribuit . ab eo . ad ius aecclesię tenenda reuocentur . Incip Incipiunt cap capitula legum domni karoli prestantissimo Imperatoris ! I De homicidiis clericorum ! II De emunitatibus rim . IIIDer Eintrag im Kapitelverzeichnis erstreckt sich über zwei Zeilen; vor die zweite Zeile wurde zunächst irrtümlich ebenfalls eine Kapitelzählung gesetzt, die aber wieder getilgt wurde. De malefactoribus qui Infra emunitatibus . confugerint et eos reddere nolentibus . et reliqua controuersia ! IIII De confugio aeclesiarum ut eciam In atrio ! VI De eo qui alium contra legem In iudicio adiuuare temptauerit ; VII De eo qui timens ne In seruitium cadat aliquem de suis occiderit ! VIII De rebus q quae ad aecclesiis offeruntur ! VIIII De carta Ingenuitatis ! X VIIII De liberis qui se loco uuadię commiserint ! XI De conpositione ad partem regis ! XII De causis iam diiudicatis non repetendis ! XIII De optimis testibus degendis ! Item cap capitulare sed secundum . I De causis aecclesiarum . et ubi plures sunt aecclesiae II De excommunicatione presbiterorum ! III De electione scauinorum uel notariorum ! IIII De his qui legem seruare contempnunt ! V De eribanno ! VI De fugitiuis VII De baugis et bruniis ! VIII De mensuris ! VIIII De Inuestitura pipini regis X De colonis . XI De his qui alium sine causa ad iudicium trahunt XII De eo qui In monasterio coman deponit ! XIII De reuuadiationibus XIIII De episcopis et abbatibus et comitibus ! XV De ebriis ut nullam causam eodem die habeant ! XVI De bibitionibus ! XVII De misisis discurentibus . XVIII De canibus . XVIIII De Interrogationibus populi quando capitula facienda sunt ! XX De eo ut nullus ad placitum sine causa banniatur . XXI De falsis testibus ! XXII De iuramento per uitam regis ! XXIII De missis ! XXIIII De missis quantum In uno loco morentur ! XXV De prudentia eorum . XXVI De monetariis ! XXVII De saxonibus XXVIII De signatis In facie ! XXVIIII De placito ad missam sancti iohis iohannis ! Item cp capitulare . III . I . De suffraganiis episcopis ! II De ordinatione eorum . III De regularibus monasteriis ! IIII De potestate episcoporum ! V De Incestuosis ut episcopi eos emendent VI De ordinatione alterius clerici VII De decimis ! VIII De confugio reorum ad aeclesiam VIIII De latronibus si Infra emunitaDas Wortende -tem steht in der nächsten Zeile nach einer nachträglich getilgten Rubrikenzählung (X), da der Rubrikator nicht erkannte, dass es sich hierbei nur um die Fortsetzung der Rubrik aus der vorangehenden Zeile handelt. X tem fuerintFortsetzung der Rubrik aus der vorangehenden Zeile, die der Rubrikator versehentlich für einen eigenen Eintrag in der Capitulatio hielt. Die Zählung X wurde nachträglich (allerdings nicht sehr gründlich) getilgt. ! XI De ipsis latronibus si dominiDas Wortende -ci steht in der nächsten Zeile nach der Rubrikenzählung XII, da der Rubrikator nicht erkannte, dass es sich hierbei nur um die Fortsetzung der Rubrik aus der vorangehenden Zeile handelt. XII ciFortsetzung der Rubrik aus der vorangehenden Zeile, die der Rubrikator versehentlich für einen eigenen Eintrag in der Capitulatio hielt. uassi eos habuer habuerint ! XIII De de periuriis In minoribus uel maioribus ~~uel~~ causis factis ! XIIII De uindicta et iuditio In latronibus factis ! XV De pipini Institutione obseruanda ! XVI De nonis et decimis et de precariis ! XVII De truste ! XVIII De cartolariis XVIIII De sacramentis per geldonia XX De aliis eiusdem modi sacramentis ! XXI De iterantibus XXII De herba defensionis tempore XXIII De theloneis . XXIIII De uenditionibus mancipiorum . XXV De bruniis ! XXVI De comitibus iusticias facere nolentibus XXVII De eis qui pro faida pretium recipere nolunt ! XXVIII De eis qui hoc soluere nolunt ! XXVIIII Dae latronibus ut In tercia culpa moriantur XXX Epistola domni caroli de aeclesiasticis ordinibus et In laicani ordine consistentibus prudentissime exarata multis et magnis suffulta testimoniis ! XXXI Item eiusdem ammonitio ! XXXII Item de iudicibus ut diligenter legem discant cum multis subiectis testimoniis capitulis ac sententiis ! Item tituli cp capitularis IIII I De monachis II De anachoritis ! III De non parui pendendo curam animarum ! IIII De obedientia abb abbatis ! V De decanis ! VI De celerariis ! VII De corporibus sanctorum VIII De eulogiis VIIII De ospitibus ! X De uestimentis ! XI De nouiter uenientibus ad monasterium ! XII De filiis nobilium ! qNeben der Tilgung von ca. 4 Buchstaben (mit Kürzungszeichen) am Rand ein ebenfalls getilgter Obelus, der auf der Verso-Seite jeweils an den Stellen steht, an denen der Rubrikator die roten Zwischenüberschriften zur Markierung des Beginns einer neuen Kapitelliste ergänzen sollte. XIII De ordinando abbate ! XIIII De directis In uiam ! XV De premiis ut nullatenus abb abbas pro monacho faciendi tollat ! XVI De disciplina monachorum ! ItemAm Seitenrand ein Obelus, der offenbar diejenigen Stellen markiert, an denen der Rubrikator die roten Zwischenüberschriften am Beginn einer neuen Kapitelliste ergänzen sollte (ein weiterer findet sich ganz unten auf der Seite neben der Zwischenüberschrift zur nächsten Liste). cp capitulare Quinti ! I De placitis comitum ! II De sacramento fidelitatis causa ! III De monasteriis feminarum ubi sine regula degunt ! IIII De sortibus et diuinationibus ! V De Iniustis rationibus VI De disciplina pro premio nullatenus obmittenda ! VII De bastismo moris romani ! VIII De calciamentis eiusdem moris ! VIIII De diebus festis ut omnes ad aecclesiam conueniant ! X De ebrietate et ut nullus alium obpromat ad bibendum ! XI De proclamationibus super episcopos uel abbate ! XII De Iniustis theloneis ! XIII De manu leprosi . XIIII De monachis et aliis ordinibus ut ad sclm secularem nullatenus transeant XV De episcopis et abbatibus nec canes . nec falcones nec iocolatores habeant ! XVI De pauperibus XVII De altarium teguriis ! XVIII De clocchis ut non baptizentur ! XVIIII De benefitiis dominicis ! XX De leprosis ! XXI De missis dominicis ut bonum exemplis aliis pre p b eant ! XXII Epistola domni karloni ad omnes generaliter ut sacerdotibus obedientes sint et de eorum aliis rationibus diligenter promulgata ! ItemAm Seitenrand ein Obelus, der offenbar diejenigen Stellen markiert, an denen der Rubrikator die roten Zwischenüberschriften am Beginn einer neuen Kapitelliste ergänzen sollte (ein weiterer findet sich oben auf der Seite neben der Zwischenüberschrift zur vorangehenden Liste). cp capitulare VI . I De xenodochiis ! II De gubernatione eorum ! III De aecclesiis baptismalibus IIII De aduocatis . V De diuersis generationum hominibus In italia commanentibus ! VI De statu Ingenuitatis ! VII De conpositionibus VIII De monasteriis et senedochiis comutum . VIIII De rebus per diuersos comites . X De rebus In elymosinis datis ! XI De filia cuius pater per manum arrogatoris seruos suos iussit fieri liberos . XII De prefatis seruis iterum ! XIII De femina ut per licentiam uiri sui uendere possit ! XIIII De mancipiis palacii et aeclesiarum ! de rubus hildegarde regionet opus non opprimantDie Rubrik zu BK 95 c. 14 (im ausgeschriebenen Text gezählt als XVI) wurde zunächst übersprungen, hinterher aber mit roter Tinte (also wohl vom Rubrikator) und ohne Zählung zwischen BK 95 c. 12 und 13 (= XIIII und XV) ergänzt, wobei versehentlich der Schluss der Rubrik zu c. 13 (opus non opprimant) auch an den Schluss dieser Rubrik gesetzt wurde XV De comitibus ut liberos homines ad seruile opus non opprimant ! XVI De preceptis placentinorum ! XVII De fugitiuis a romaniat partibus . XVIII De epistola adprehendenda ut uię et porte sict sicut mos erat custodiantur ! Nach dem Ende der Capitulatio sind die restlichen zehn Zeilen der Seite unbeschrieben gelassen worden.

Auf fol. 154v befindet sich eine ganzseitige Herrscherdarstellung, die Karl den Großen und seinen Sohn Pippin einander gegenübersitzend in einem Disput zeigt, während am unteren Bildrand ein Schreiber notiert, was ihm diktiert wird. Eine Rubrik am oberen Bildrand erläutert: Isti sunt qui constituerunt capitula congruentia omnium legum. Über der Darstellung Karls steht die Inskription Karolus christianissimus Imperator augustus, über derjenigen Pippins Pipinus gloriosus rex filius eius. nemWegen Blattverlustes ist der Anfang des Textes verloren. In publico perducatur ! V Si q quis hominem In iuditio Iniuste contra alium altercantem adiuuare per malum Ingenium pręsumpserit . atque coram Iudicibus uel comite Increpatus fuerit et negare non potuerit . XV solidis culp culpabilis iud iudicetur ! VI Si q quis de libertate sua fuerit Interpellatus . et timens ne In seruitium cadat . aliqu ae am de propinquis suis per quem se In seruitium casurum timens occiderit id est patrem matrem patruelem auunculum . uel quamlibet huiusmodi propinquitatis personam ipse qui hoc perpetrauerat moriatur agnatio eius et consanguinitas In seruitium cadat . et si negauerit se illum occidisse ad nouem uomeres ignitos iuditio dei examinandi accedat ! VII Qui res suas pro anima sua ad aecclesiam dei tradere uoluerit . domi traditionem faciat coram testibus legitimis . et que actenus In hoste facte sunt traditiones de quibus nulla est questio stabiles permaneant ! Si uero aliquis alii res suas tradiderit et In hostem profectus fuerit et ille cui res traditę sunt Interim mortuus fuerit . qui res tradidit cum reuersus fuerit adhibitis testibus coram quibus traditio facta est res suas recipiat . si au autem et ipse mortuus fuerit heredes eius legitimi res traditas recipiant ! Si q quis per cartam Ingenuitatis a domino suo legitime libertatem est consecutus liber permaneat . si uero aliquis eum Iniuste Inseruire temptauerit . et ille cartam Ingenuitatis sue ostenderit et aduersarium se Inseruire uelle conprobauerit . ille qui hoc temptauit multam que In carta discripta est soluere cogatur . si uero carta non paruruerit . sed iam ab illo qui eum Inseruire uoluerit disfacta est uuedregeldum eius cop conponat duas partes illi quem Inseruire uoluerit . terciam regi et ille iterum per preceptum regis libertatem suam conquirat ! VIII Liber qui se loco uuadii in alterius potestatem commiserit ibique constitutus damnum aliquid cuilibet fecerit . qui eum in loc o vm uuadii suscepit aut dampnum soluat aut hominem in mallo product o vm dimittat . perdens simul debitum propter quod eum in uuadio suscepit . et qui dampnum fecit dimissus iuxta qualitatem rei cogatur emendare . si uero liberam feminam habuerit usque dum in pignus exteterit et filios habuerint liberi permaneant ! X Omnia debita quę ad partem regis soluere debent ~~per~~ sol solidis ~~per~~ XII : denariorum soluant excepto frede quę in lege salica conscripta est . ill a os eadem solidos quos ceteri conpositiones solui debent conponatur ! XI Si quis causam iudicatam repetere In mallo presumpserit Ibique testibus conuictus fuerit . aut XV . sol solidos cop conponat aut XV ictus ab scabinis qui causam prius iudicauerint accipiat ! XII OptinusEvtl. korrigiert zu Optimis? quis esse In pago uel ciuitate In testimonium adsumatur et eius contra quem testimoniari debent . nullum crimen possit Indicare ! Item cap capitulare I . De causis ammonendis uel ecclesiis emendandis et ubi In unum locum plures sunt quam necesse sit ut destruantur quę necessarie non sunt et alie construantur ! . II . Ut presbiteri non ordinentur priusquam examinentur et ut excommunicationes passim et sine causa non fiant ! III . Ut missi nostri scabinos aduocatos notarios per singula loca eligant et eorum nomina quando reuersi fuerint secum scripta deferunt ! IIII De his qui legem seruare contempserint ut per fideiussores In presentiam regis deducantur V Ut illi qui heribannum soluere debent coniectum faciant ad haribannitorem ! VI De fugitiuis ac peregrinis ut distringantur ut scire posimus qui sint aut unde uener e i nt ! VII Ut bauga et brunias non dentur negotiatoribus ! VIII De mensuris ut secundum iussionem nostram aequales fiant ! VIIII Ut non mittantur testimonia super uestituram domni pipini regis ! X Ut nec coloni nec fiscalini possint alicubi traditiones facere ! XI Ut nullus presumat hominem In iuditium mittere sine causa nisi iudicatum fiat ! XII XIIIBK 40 c. 12 ist doppelt gezählt als XII (in blasserer Tinte am Seitenrand) und XIII (in stärkerer Tinte im freigebliebenen Platz der Zeile, in der der Text des Kapitels endet). Ut liber homo qui In monasterio regulari com a m deposuerit et res suas ibidem dilegauerit promissionem factam secundum regulam teneat firmiter ! XIIII Ut omnia quę uuadiari debent iuxta quod in lege continetur pleniter secundum ipsam legem reuuadiata fiant . et In premodum uel dominus rex uel ille cuius causa est iuxta quod ei placuerit misericordiam faciat ; XV De episcopis abbatibus comitibus qui ad placitum nostrum non uenerunt ! XVI Ut nullus ebrius suam causam In mallo possit conquirere nec testimonium dicere nec placitum comes habeat nisi ieiunus . Ut nemini liceat alium cogere ad bibendum ! XVII . De missis nostris discurrentibus uel ceteris hominibus propter ~~utilitatem~~ nostram iter agentibus ut nullus mansionem contradicere presumat . XVIII De canibus qui In dextro armo tonsi sunt ut homo qui eum habuerit cum ipso cane In presentiam regis ueniat ! XVIIII Ut populus Interrogetur de capitulis quę In lege nouiter addita sunt et postquam omnes consenserunt subscriptiones suas et manusfirmationis suas . In ipsis capitulis faciant ! XX Ut nullus ad placitum banniatur nisi qui causam suam quęrit aut alteri querere debet exceptis scabinis . VII . qui ad omnia placita preesse debent ! XXI De falsis testibus ut non recipiantur ! XXII Ut nullus pręsumat per uitam regis et filiorum eius iurare ! XXIII Ut missi nostri qui iam breues detuller detullerunt de adnuntiatione uolumus ut adhuc adducant de opere ! XXIIII Quantam moram faciunt In unoquoque loco et quot homines secum habeant XXV De prudentia et constantia missorum nostrorum ! XXVI De falsis monetariis requirendum est ! XXVII De illis saxonibus qui uxores non habt habent ! XXVIII De signatis qui mentiendo uadunt ! XXVIIII Si alie res fortuitu non preoccupauerint . VIII . kl kalendas iul iulias . id id est missa sancti iohis iohannis baptiste ad moguntur siue caballionem generale placitum nostrum habere uolumus habere ! Anno feliciter XI regni domni nostri karoli gloriosissimi regis In mense mar martio . facto capitulare qualiter congregans In unum sinodale concilio episcopis abbatibus uirisque Inlustribus comitibus una cum piissimo domno nostro secundum dei uoluntatem de causis oportunis consenserunt decretum . Der letzten vier Zeilen der Seite sind unbeschrieben gelassen worden. I Vt suffragani episcopi secundum canones subiecti sunt et ea quę erga ministerium illorum emendanda cognoscant libenti animo emendent atque corrigant ! II Ubi presentes episcopi ordinati non sunt sine taditate ordinentur ! III De monasteriis qui regulares fuerunt ut secundum regulam uiuant . necnon et monasteria puellarum ordinem sanctum custodiant . et unaqueque abbatissa In suo monasterio sine Intermissione resideat ! IIII Ut episcopi de presbiteris aeclesiis et Infra illorum parrochiam potestatem habeant secdm secundum canones ! II V Ut episcopi de Incestuosis hominibus emendandi licentiam habeant seu et de uiduis Infra suam parrochiam potestatem habeant corrigendum ! VI Ut nulli liceat alterius clericum recipere aut ordinare In aliquo gradu ! VII Ut unusquisque suam decimam donet atque per iussionem episcopi dispensentur ! VIII Ut homicidas aut ceteros reos qui legibus mori debent si ad aecclesiam confugerint non excusentur neque eis ibidem uictus detur ! VIIII Ut latrones de Infra Inmunitatem illi iudices ad comitis placita presententur . et qui hoc non fecerit benefitium et honorem perdat ! X Similiter et uassus noster si hoc non adimpleuerit beneficium suum et honorem perdat . et qui benefitium non habuerit bannum soluat ! XI De eo qui periurium fecerit nulla redemptio fiat nisi manum perdat quod si accusator contendere uoluerit de ipso periurio stent ad crucem et si iurator uicerit legem suam accusator emendet ! XII Haec uero de minoribus causis obseruandum est ! De maioribus uero rebus aut de statu Ingenuitatis secundum legem custodiant ! XIII De uindicta et iuditio In latronibus facto testimonium episcoporum absque peccati comitis esse dicunt . Ita tamen absque Inuidia aut occasione mala . et nihil aliud ibi Interponatur nisi uera iusticia ad perficiendum . et si per odium aut malum Ingenium nisi per iusticiam faciendum Die erste Zeile auf fol. 157v wurde radiert. Den noch erkennbaren Tintenresten nach zu urteilen, dürfte es sich um eine irrtümliche Wiederholung der letzten Zeile auf der vorangehenden Seite gehandelt haben (et si per odium - per iusticiam faciendum). hominem disfecerit honorem suum perdat . et legibus contra quem Iniuste fecit secundum pęnam quam Intulit emendetur ; XIIII Ut quę bonę memorię genitor noster In sua placita constituit et sic nos conseruare uolumus ! XV De rebus uero aecclesiarum unde nunc cessione exeunt decima et nona sint soluta . et unde antea non exierunt similiter nona et decima detur . atque de casatis quinquaginta sol solidos . et de casatis triginta medius solidus . et de XX tremisse . et precariis ubi modo sunt renouentur et ubi non sunt scribantur . et sit districtio Inter precarias de uerbo nostro factas . et Inter eas quę spontanea uoluntate de ipsis rebus aecclesiarum faciant ; XVI De truste facienda nemo presumat ! XVII De cerariisEntweder korr. aus cerarus, oder die i-Schäfte wurden nachträglich etwas nach unten verlängert, um beim Lesen eine Verwechslung mit -us zu verhindern. et tabulariis . atque cartolariis sicut de longinquo tempore fuit obseruent ! XVIII De sacramentis per geldonia Inuicem coniurantibus ut nemo facere presumat ! XVIIII Alio uero modo de illorum elemosinis aut de Incendio aut de naufragio . quamuis conuenentia faciunt nemo In hoc iurare presumat ! XX De iterantibus qui ad palatium aut alicubi pergunt . ut eos cum collecta nemo sit ausus absallire ! XXI Ut nemo alterius herbam defensionis tempore tollere pręsumat . nisi In hostem pergendum aut missus noster sit qui aliter facere presum i t emendat ; XXII De theloneis qui iam antea furmanti fuerint nemo tollat nisi ibi ubi antiquo tempore presumat ! XIII De mancipiis quę uenduntur et In presentia episcopi uel comitis iussit . aut In presentia archidiaconi et centenarii siue uicedomini aut iudicis comitis aut ante beno nota testimonia et foras marcha nemo mancipium uendat . qui hoc fecerit tantas uices bannum soluat quanta mancipia uend a i t . et si non habet precium In uuadio per seruum semetipsum comiti donet usque dum ipsos bannos soluat ; XXIIII De brunis ut nullus foras nostro regno uendere presumat ! XXV Si comes In suo ministerio iusticias non fecerit missum nostrum de sua causa sonniare faciat usque dum iusticias ibidem factas fuerint . et si uassus noster iusticias non fecerit . tunc et comes et missus ad ipsius casam sedeant et de suo uiuant quousque Iusticiam faciant ! XXVI Si quis per faita precium recipere non uult tunc ad nos sit transmissus et nos eum dirigamus ubi dampnum nemini facere possit ! XXVII Simili modo et qui per faita precium soluere noluerit . nec iustitiam exinde facere In tali loco eum mittere uolumus . ut per eum maius dampnum non crescat ! XXVIII De latronibus ita precipimus obseruandum . ut per primam uicem non moriantur sed oculum perdant ! XXVIIII De secunda uero culpa . nasus ipsius latronis abscidatur ! XXX De tercia uero culpa si non emendauerit moriatur ! Regnante domino nostro iesu christo In perpetuum . ego karolus gratia dei eiusque misericordiam donante rex et rector regni francorum . et deuotus sanctae aecclesiae defensor humilesque adiutor . omnibus aecclesiasticę pietatis ordinibus seu secularis potentię dignitatibus In christo domino deo aeterno perpetuo pacis et beatitudinis salutem ! Consideramus pacifice copia mentis Intuitu . unam cum sacerdotibus et consiliariis nostris abundantemque In nostrum populum christi regis clementiam . et quam necessarium est non solum toto corde et ore ac pietate agere gratias deo Incessanter sed eciam continua bonorum operum exercitatione eius Insistere laudibus Quatenus qui nostro regno tantos contulit honores sua protectione nostrumque regnum In ęternum conseruare dignetur : Quapropter placuit nobis uestram rogare solertiam ! O pastores aecclesia e rum christi et doctores gregis clarissim i a mundi luminaria ut uigili cura et sedula ammonitione populum dei ad pascua uitę aeternę ducere studeatis ; Et errantes oues bonorum exemplorum seu adortationum humeris Intra aecclesiasticę firmitatis muros reportare satagemini . ne plus Insidians aliquem canonicas santiones transgredientem uel paternas traditiones uniuersalium conciliorum excedentem quod absit Inueniens deuoret : Ideo magne deuotionis studio ammonendi et adortandi sunt Immo et compellendi ut firma fide et Infatigabili perseuerantia Intra paternas sanctiones se contineant In quo opere et studio sciat certissime sanctitatis uestrae nostrum uobis quo operare diligentiam . Quapropter et nostros ad uos direximus missos . qui ex nostri nominis auctoritate una uobiscum corrigerent quę corrigenda essent . Sed et alia capitula ex canonicis Institutionibus qua magis nobis necessaria uidebantur subiuncximus . ne aliquis quęso huius pietatis ammonitionem esse presumptiosam iudicet . qua nos errata corrigere superflua abscidere recta cohortari studeamus ; Sed magis beniuolo caritatis animo suscipiat . Nam legimus In regnorum libris quomodo sanctus iosias regnum sibi a deo datum circumeundo corrigendo ad cultum ueri dei studuit reuocare . non ut me eius sanctitat ~~ę qui perabilem~~ i ęquiperabilem faciam . sed quod nobis sunt ubique sanctorum semper exempla sequenda . et quod sancta quę poterimus ad studium bonę uitę In laudem et gloriam domini nostri iesu christi congregare necesse est ; Quapropter ut prediximus aliqua capitula notari iussimus . ut simul haec eadem uos amare studeatis . ut et ist e a et illa ęquali Intentione predicetis . nec aliquid quod uestrae sanctitati populo dei ut ille uideatur amittere ut pio studio nos ammoneatis quatenus ut et uestra sollertia et subiectorum obędientia aeterna felicitate ab omnipotente deo remuneretur ; Sunt enim aliquid qui culpis exigentibus ab episcopo excommunicantur . et ab aliis aecclesiasticis uel laicis presumptiose In communionem accipiuntur . quod omnino sanctum nicenum concilium simul et calcidonense . necnon et antiocenum atque sardicense fieri prohibent ! Item habet In eodem concilio ut eorum qui ad ordinandum ueniunt . fides et uita prius ab aepiscopo diligenter discutiantur et sic ordinentur ! Item In eodem concilio necnon et antioceno simul et calcidonense . ut fugitiui clerici et peregrini a nullo recipiantur nec ordinentur sine conmendaticiis litteris et sui episcopi uel abbatis licentiam ! Item In eodem sinodo Interdictum est presbiteris et diaconibus uel omnibus qui In clero sunt mulierem habere In domo sua propter suspitionem nisi matrem . aut sororem . uel eas tantum personas quę suspitiones effugiunt ; Item In eodem concilio seu in decretis papę leonis necnon In canonibus quę dicuntur apostolorum . sicut et In lege ipse dominus precepit omnino omnibus Interdictum est ad usuram aliquid dare . Auditum est aliquos presbiteros missam celebrare et non communicare quod omnino In canonibus apostolorum Interdictum esse legitur . uel quomodo dicere recte potest si non communicauerit sumpsimus domine sacramenta ! Haec uero per singula capitula Instituta nicaeni concilii sanctorum patrum sinodalibus aedictis ! In antioceno concilio quod hi qui dampnati sunt a sinodo . uel a suo episcopo et postea ministrare pręsum i vn t . precipitur ut nullus audeat ei communicare . Si quis ei communicat simili sententiae subiaceat sicut et dampnatus ! Item In eodem concilio . ut ad metropolitanum episcopum suffraganei episcopi respiciant et nihil noui audeant facere In suis parrochiis sine conscientia et consilio . sui metropolitani . nec metropolitanus sine eorum consilio ! Item In eodem concilio simul et acironense ut corepiscopi cognoscant modum suum nihil faciant absque licentiam episcopi In cuius parrochia habitant ; Item In eodem concilio ut episcopus uel quilibet ex clero sine consilio uel litteris episcoporum uel metropolitani non audeat ad regalem dignitatem pro suis causis clamare sed In communi episcoporum concilio causa eius examinetur ! Item In eodem concilio simul et In sardicense necnon et In decretis Innocentii papę . ut nullus episcopus In alterius parrochia ordinationes aliquas audeat efficere negotia peragere que ad eum non pertinent ! Item In eodem concilio ut episcopus aecclesiae curam habeat ad quam ordinatus est ! Item In eodem concilio necnon et In calcidonense ut prouinciales episcopi cum suo metropolitano . bis In anno propter causas aecclesiae concilia celebrarent ! Item In concilio laudicense necnon In africano precipitur ut monachi et clerici tabernas non Ingrediantur edendi uel bibendi causa ! Item In eodem concilio ut a uespera usque ad uesperam dies dominica seruetur ! Item In eodem concilio ut Ignota angelorum nomina ne fungantur nec nominentur nisi illos quod habet In auctoritate michahel . gabrihel . raph e a hel ! Item In eodem concilio quod non oporteat mulieres ad altare Ingredi ! Item In eodem concilio ut coclearii malefici Incantatores . uel Incantatrices fieri non sinantur ! Item In eodem concilio . necnon In sardicense quod non oporteat In uillulis uel In agris episcopis constitui ! Item In eodem concilio ut canonici libri tantum legantur In aecclesia ! Item concilio calcidonense ut non oporteat episcopos aut quemlibet ex clero per pecunias ordinare quia utrique deponendi sunt . et qui ordinat et qui ordinatur necnon et qui mediator est Inter eos . Item de eadem re In canonibus apostolorum legitur quam heresem iam ipse princeps apostolorum In symone mago terribiliter dampnauit ! Item In eodem concilio Infra duo capitula . necnon et In decretis leonis papę ut nec monachus nec clericus In secularia negotia transeat ! Et ut seruum alterius nullus sollicitet ad clericalem uel monachicum ordinem sine uoluntate et licencia domini sui promouere ! Item In eodem concilio Infra duo capitula necnon et In sardicense ut nec episcopi nec clerici non transmigrentur de ciuitate In ciuitatem ! Item In eodem sinodo ut nullus absolutus ordinetur sine pronunciacione et stabilitate loci ad quem ordinetur . Item In eodem concilio . ut clerici et monachi In suo proposito et uoto quod deo promiserunt permaneant ! Item In decretis pape de eadem re ut monachus si ad c r l ericatum proueatur propositum monachi est professionis non amittat ! Item In eodem concilio ut nec clerici Inter se negotium aliquod habuerint a suo episcopo diiudicentur non a secularibus ! Item In eodem concilio ut nec cli clerici nec monachi conspirationes uel Insidias contra pastorem suum faciant . Item In eodem concilio ut laici episcopos aut clericos non accusent nisi prius eorum discutiatur existimationis opinio ! Item in eodem concilio ut loca quę semel deo dicata sunt ut monasteria sint . et maneant . In perpetuum monasteria nec possunt ultra fieri secularia habitacula . In concilio cartaginense primo omnium ut fides sanctae trinitatis et Incarnationis christi passionis resurrectionis In caelo diligenter omnibus predicetur ! Item In eodem de prohibenda auaritia ut nullus alienas fines usurpet . uel t ri er minos patrum transcendat ! Item In eodem de his qui In periculo constituti sunt et conuertunt se ad deus . et canonice Inquirant reconciliationem et canonice reconcilientur ! Item In eodem ut illi qui non sunt bone conuersationis . et eorum uita est accusabilis non audeant episcopos uel maiores natu accusare ! Item In eodem ut qui excommunicato presumptiose communicauerit excommunicetur et ipse ! Item In eodem concilio Infra duo capitula . ut nullus presbiter contra suum episcopum audeat superbire ! Item In eodem ut clerici et aecclesiastic o i ordinis si culpam Incurrerint ut apud aecclesiasticos iudicentur non apud seculares . Item In eodem ut clerici et aecclesiastici ordinis si culpam incurrerint . ut apud aecclesiasticos iudicentur non apud seculares . Item In eodem ut qui commodauerit pecuniam . pecuniam accipiat si speciem aliquam eandem speciem quantum dederit accipiat ! In concilio affricarum ut uirgines deo sacrate a grauioribus personis diligenti custodia seruentur ! Item In eodem ut non liceat episcopo principalem cathedram q s uę parrochię neglegere et aliquam aecclesiam In sua diocese frequentare ! Item In eodem ut falso m nomina martyrum et Incerte sanctorum memoriae non uenerentur ! Item In eodem . ut nec uxor a uiro dimisso alium accipiat uirum uiuentem uiro suo . nec uir aliam accipiat uiuente uxore priore ! ItemBK 22 c. 44 wurde am äußeren Seitenrand nachgetragen, vermutlich vom Schreiber selbst. In eodem ut probati ad metropolitano iudices non spernantur Item In eodem Infra duo capitula ut false personę non habeant potestatem accusandi . et si In primo crimine . uicti sunt falsum dicere . In secundo non habeant potestatem dicendi . Item In eodem et uirgines non uelentur ante XXV . annos nisi rationabili necessitate cogentur . In concilio gangariense ut nulli c liceat oblata quę ad pauperes pertinent rapere uel fraudare ! Item In eodem ut aecclesiastica ieiunia sine necessitate racionabili non soluentur ! In concilio acironense Inuentum est ut eos qui cum quadrupedibus uel masculis contra naturam peccant dura et districta peniteat . quapropter presbiteri . quibus iuditium penitentię Indictum est conentur omnimodis hoc malum ad consuetudine prohibere uel abscidere ! In concilio niceocaesariense ut nullatenus presbiter ordinetur ante XXX ętatis suę ann annum . quia dominus iesus non praedicauit ante XXXmum annum ! In decretalibus syricii papę ut alterius sponsam nemo accipiat ! Item In eiusdem ut monachi et uirgines suum propositum omnimodis obseruent ! In decretalibus Innocencii papę ut pax detur hominibus confectis christi sacramentis ! Item eiusdem ut nomina non recitentur ante precem sacerdotalem ! Item eiusdem ut nulli sacerdotum liceat ignorare sanctorum canonum Institutum ! Item decretis leonis papę sicut et In sardicense concilio . ut episcopi alterius clericum ad se non sollicitent nec ordinent ! Item eiusdem . ut nullus episcopus seruum alterius ad clericatus officium sine domini ~~iussione~~ uoluntate promouere presumat . et hoc gangarense concilium prohibet ! In decretis pape leonis . ut si quis sacerdotum contra constituta decretalia presumpciose agit et corrigi nolens ab officio suo submoueatur ! Haec enim dilectissimi pio studio et magne dilectionis Intentione uestrae unianimitatis amore studuimus quę magis necessaria uidebantur . ut sanctorum patrum canonicis Institutis Inherentes premia cum illis aeternę felicitatis accipere mereamini ! Scit namque prouidentia uestra quam terribili anathematis censura feriuntur qui presumpciose contra statuta uniuersalium conciliorum uenire audeunt ! Quapropter et uos diligentius ammonemus ut omni Intentione illud orribile execrationis iudicium uobis cauere studeatis sed magis canonica Instituta sequentes et pacifica unitate nitentes ad aeterna pacis gaudia peruenire dignemini ! Die folgenden vier Zeilen sind unbeschrieben geblieben. Primo omnium ut fides catholica ab episcopis et presbiteris diligenter legatur . et omni populo predicetur . quia hoc primum preceptum est domini dei omnipotentis in lege ! Audi ihl israel quia dominus deus tuus unus est et ut ille diligatur ex toto corde et ex tota mente et ex tota anima et ex tota uirtute . Ut pax sit et concordia et unanimitas cum omni populo christiano inter episcopos abbates comites iudices . et omnes ubique seu maiores personas . quia nihil deo sine pace placet . nec munus sanctae oblationis ad altare sicut in euaglo euangelio ipso domino precipiente legimus . quia et illud secundum mandatum est in lege . diligis proximum tuum sicut te ipsum . Item in euaglo euangelio . Beati pacifici quoniam filii dei uocabuntur ! Et iterum in hoc cognoscent omnes quia mei discipuli estis si dilectionem habueritis ad inuicem : In hoc enim precepta discernuntur filii dei . et filii diaboli . quia filii diaboli semper discensiones et discordias mouere satagunt ! Filii au autem dei semper pacem et dilectionem studeant ! Ut quibus data est potestas iuste iudicent sicut scriptum est ! Iuste iudicatę filii hominis . Non in muneribus quia munera excecant corda prudentium et subuertunt corda iustorum ! Non in adolatione nec in consideratione personę sicut in deuteronomio dictum est : Quod iustum est iudicate . Siue ~~ciui~~ diues sit ille siue peregrinus nulla sit distantia personarum quia ~~deum~~ domini iudicium est . Primum namque iudici diligenter discenda est lex sapientibus populisMit redundantem Kürzungsstrich durch l conposita ne per ignorantiam a uia ueritatis erret . et dum ille rectum intellegat iudicium caueat ne declinet aut per adolationem iniquorum aut per amorem cuiuslibet amici . aut per timorem alicuius potentis aut propter premium a recto iudicio declinet . et honestum nobis uidetur et omnes ieiuni causas audiant et discernant ! Item habemus in lege domino precipiente non periurabis nom nomen meum nec polluis nom nomen domini dei tui in uano . quia sunt aliquid . qui per caritatem et ueritatem iurentMit redundantem Kürzungsstrich über -en-. et cauent se a iuramento nominis dei . et nesciunt quia idem est deus quod caritas et ueritas . Dicente iohe iohanne apostolo . quia deus caritas est . Item ipse dominus in euanglo euangelio . Ego sum uia et ueritas et uita . Ideo quia in ueritate et caritate iurat in deo iurat ! Iter Iterum cauendum est ne farisaica supersticione aliquis plus aurum honoret quam altare ! Ne dicat ei dominus stulte et cecę quide quid est maius aurum uel altare quod sanctificat aurum ! Ideo omnino ammonendi sunt omnes diligentes ut caueant periurium non solum in sanctum euglm euangelium uel in altare seu in sanctorum ! Sed omnes et nobis honestum uidetur ut qui in sanctis habet iurare hoc ieiunus faciat cum omni honestate et timore dei et sciat rationem redditurum deo uniuscuiusque iuramenti ubicumque sit siue intra aecclesia et ut paruuli sine rationabili aetate non cogantur iurare sicut gonebii digni faciunt . Et qui semel periuratus fuerit nec ~~esse~~ testis sit posthec nec ad sacramentum accedat nec in sua causa uel alterius iurare existat : Item predicare necesse est quantum malum sit hodium uel inuidia quia in lege scriptum est . non oderis fratrem tuum in corde tuo sed publice argues eum : Item in euangelio si peccauerit in te frater tuus uade et corripe eum inter te et ipsum solum . et cetera quę ibi leguntur : De auaritia au autem apostolum legimus dicentem . auaricia quę est idolorum seruitus cauenda ; Iter Iterum de concupiscentia legitur quod radix sit omnium malorum . et in lege non concupisces rem proximi tui ; Item ut homicidia infra patria sicut in lege domini interdictum est . nec causa ultionis nec auaritie nec latrocinandi non fiant ! Et ubicumque inuenta fuerint a iudicibus nostris secundum legem extra mandatum uindicentur . et non occidat hominem nisi lege iubente . Item et furta et iniusta conubia . necnon et falsa testimonia sicut sepe rogauimus prohibete diligenter sicut et lex domini prohibet : Et hoc cum magno studio ammonete ut filii honorent patres suos . quia ipse dominus dicit ; Honora patrem tuum et matrem tuam ut sis longeuus super terram quam dominus deus tuus dabit tibi ; Ut episcopi diligenter discutiant per suas parrochias presbiteros eorum fidem baptisma et missarum caelebrationes ut fidem rectam teneant et baptisma catholicę obseruent et missarum preces bene intellegant ; Et ut psalmi diligenter secundum diuisiones uersuum modulentur . et dominicam orationem ipsi intellegant et omnibus predicent intellegendam ut unusquisque sciant quid petat a deo ; Et ut gloria patri cum honore apud omnes cantetur . et ipse sacerdos cum sanctis angelis et populi dei communi uoce . sanctus . sanctus . sanctus decantet et omnimodis dicendum est presbiteris et diaconibus ut arma non portent . sed magis se confidant in defensione dei quam in armis ! Item placuit nobis ammonere reuerentiam uestram ut unusquisque uestrum uideat ut aeclesiam dei suum habeat honorem simul et altaria secundum suam dignitatem uenerentur ! Et ut non sit domus dei et altaria sacrata peruia canibus . et ut uasa sacrata deo cum magna ueneratione habeantur ; Et ut sacrificia sanctificata cum magna diligentia ab eis colligantur qui digni sunt uel cum honore seruiunt ! Et ut secularia negotia uel uaniloquia in aecclesiis non agantur quia domus dei domus orationis debet esse non spelunca latronum ! Et ut intentos habeant animos ad deum quando ueniunt ad missarum caelebrationem et ut non exeant ante conpletionem benedictionem sacerdotalis ! Sed et hoc deo flagitamus uestram almitatem ut ministri altaris dei suum ministerium bonis moribus ordinent . seu alios canonice obseruantię ordines uel monachi propositi congregatione obsecramus ut bonam et probabilem habeant conuersationem sicut ipse dominus in euangelio precepit ! Sic luceat lux uestra coram hominibus ut uideant opera uestra bona et glorificent patrem uestrum qui in caelis est ! Ut et eorum bona conuersatione multi pertrahantur ad seruitium dei Et non solum seruilis conditionis infantes . sed eciam ingenuorum filios ~~ad gregem~~ adgregent sibique socient ! Et ut scole legentium puerorum fiant ! Psalmos . notas . cantus . compotum . grammaticam . per singula monasteria uel episcopia et libros catholicos bene emendate . quia sepe iam bene aliquid deum rogare cupiunt . sed per inmendatos libros male rogant et pueros uestros non sinite eos uel legendo uel scribendo corrumpere ! Et si opus est . psalterium . euangelium . et missale scribere perfecte aetatis homines scribant cum omni diligentia ! Simul et hoc rogare curauimus ut omnes ubicumque qui se uoto monachicae uitę constrinxerunt . monachicę et regulariter omnimod o is secundum uotum suum uiuant secundum quod scriptum est ! Uota uestra reddite domino deo uestro . et iterum . melius non uouere quam non reddere ! Et ad monasteria uenientes secundum regularem ordinem primo in pulsatorio probentur et sic accipiantur : Et qui ex seculari habitu in monasterium ueniunt . non isti foras ad ministeria monasterii mittantur antequam bene erudiantur ! Et ut monachi ad secularia placita non uadant ! Similiter qui ad clericatu accedunt quod nos nominamus canonica uita uolumus ut illi cannonicę secundum suam regulam omnimodis uiuant ! Ut episcopus illorum regat uitam sicut abbas monachorum ; Ut equales mensuras et rectas et pondera iusta et ęqualia omn i es abeant siue in ciuitatibus siue in monasteriis . siue ad dandum in illis . siue ad concipiendum sicut et in lege domini preceptum habemus ! Item in salomone domino dicente ! Pondus et pondus mensuram et mensuram odit anima mea . et hoc nobis conpetens et uenerabile uidetur ut hospites et peregrini et pauperes susceptiones secundum possibilitatem habeant . quia ipse dominus dicturus erit ! Hospes eram et suscepisti me . et apostolus . hospitalitatem laudans dix dixit . per hanc quidam placuer placuerunt deo angelis hospitio susceptis ; Auditum est aliquas abbatissas contra morem sanctae dei aeclesiae benedictiones cum manus inpositione et signacula sanctae crucis super capita uirorum dare . necnon et uelare uirgines cum benedictione sacerdotali quod omnino uos sanctissimi patres in uestris parrochiis interdicendum esse scitote ! Ut illi clerici quę se fingunt habitu uel nomine monachus esse et non sunt omnimodis uidentur corrigendi atque emendandi esse . ut uel ueri monachi sint uel ueri canonici ! Item et seudografia et dubie narrationis uel omnino quę ad fidem catholicam sunt . ut epistola pessima et fallacissima quam dicebant aliqui errantes et in errorem alios mitt a e ntes quod de caelo cecidisset . nec credatur nec legatur sed conburatur . ne in errorem per talia scripta populus mittatur . Sed hi soli canonici libri et catholici tractatus et sanctorum auctorum dicta legantur et credantur : Item ut isti mangones et cocciones qui s e i ne omni lege uagabundi uadunt . per istam terram non sinantur uagare et deceptiones hominibus agere . Nec isti nudi cum ferro qui dicunt sedatam sibi penitentiam re uacantes ! Melius uidetur ut si aliquid inconsuetum et capitale crimen com commiserit ut in uno loco permaneant laborantes et seruiant et penitentiam agentes secundum quod sibi canonice inpositum sit ! Ut cantum romanum pleniter discant et ordinabiliter per nocturnale uel gradale offitium peragatur secundum quod beatę memorię genitor noster pipinus rex decertauit ut fieret quando galli c am tulit ob una m nimitatem apostolicę sedis . et sanctae dei aecclesiae . pacificam concordiam ! Statuimus quoque secundum quod et in lege domini precepit ut opera seruilia diebus dominicis non agantur . sicut et bonę memorię genitor meus in sui sinodalibus aedictis mandauit . ide id est quod nec uiri ruralia opera exerceant nec uinea colenda . Nec in campis arando uel fęnum secando uel sepe ponendum nec in siluis trirpare uel arbores cedere . uel in petris laborare . nec domus construere nec ortum laborare . nec ad placita conueniant . nec uenationes exerceant ! SEt tria carraria opera licet fieri in die dominico . Id est o rt sti alia c u ar ra uel uictualia . uel si forte necesse erit corpus cuiuslibet ducere ad sepulchrum ; Item feminae opera textilia non faciant . nec cap i v lent uestitus . nec c ~~onsua~~ vsa nt uel ~~apicti~~ aliqua pectilia faciant . nec lanam carpere nec linum battere nec in publico uestimentum lauare . nec u b erbices tondere non habeant licentiam ! Ut omnimodis honor et requies diei dominici seruetur ; Sed ad missarum sollempnia ad aecclesias undique conueniant et laudent deum in omnibus bonis que nobis in illa die fecit . Sed et uestrum uidendum est dilectissimi et uenerabiles pastores aeclesiarum dei ut presbiteros quos mittitis per parrochias uestras ad regendum et per aecclesias populum deo seruientem ut recte honeste predicent et non sinatis noua uel non canonica aliquos ex suo sensu et non secundum scripturas sacras ingerere ac predicare populuo ! Sed et uosmetipsi utilia honesta et recta et quę ad uitam ducunt aeternam predicate aliosque instruite ut haec eadem predicent ! Primum omnium predicandum est omnibus generaliter ut credant patrem et filium et spiritum sanctum unum esse deum omnipotentem aetęternum inuisibilem qui creauit caelum et terram mare et omnia quę in ei sunt . Et unam esse deitatis substantiam et maiestatem in tribus personis patris et filii et spiritus sancti ! Item predicandum est quomodo dei filius incarnatus esset de spiritu sancto ex maria semper uirgine pro salute et reparatione humani generis passus sepultus . et tercia die resurrexit a mortuis et ascendit in caelos . Et quomodo iterum uenturus sit in maiestate diuina iudicare omnes homines secundum merita propria . et quomodo impii pro scelere suo cum diabolo in ignem aeternum mittantur . et iusti cum christo et sanctis angelis suis in uitam aeternam ! Item diligenter prędicandum est de resurrectione mortuorum ut sciant et credant in his quidem corporibus premia meritorum acceptur u o s . Item cum omni diligentia cunctis predicandum est pro quibus criminibus deputentur cum diabolo in aeternum supplicium . Legimus enim apostolum dicentem manifesta au autem sunt opera carnis . quę sunt fornicationes . inmundicię . luxuria . idolorum seruitus . ueneficia inimicicię . contentiones . emulationes . animositates . irę . rixę . dissensiones . hereses . Secte . inuidię . homicidia . hebrietates . comessationes . et his similia quę predico uobis sicut predixi ! Quoniam qui talia agunt regnum dei non consequentur ! Ideo haec eadem quę magnus predicator aecclesiae dei singillatim nominauit cum omni studio prohibete ! Intellegentes quam sit terribile illud quod dixit quia qui talia agunt regnum dei non consequentur : Sed omni instantia ammonete eos de dilectione dei et proximi . de fide . spe in deo . de humilitate et pacientia . de castitate et continentia . de benignitate et misericordia . de elemosinis et confessione peccatorum suorum et ut debitoribus suis secundum dominicam orationem sua debita dimittant ! Scientes certissime quod qui talia agunt regnum dei possidebunt , Et hoc ideo diligentius iniungimus ur uester caritati quia scimus temporibus nouissimis pseudodoctores esse uenturos . sicut ipse dominus in euagelio predixit ! Et apostolus paulus ad timotheum testatur Ideo dilectissimi toto corde preparemus nos in scientia ueritatis resistere et diuina donante gratia uerbum dei crescat et currat et multiplicetur in profectum sanctae aeclesiae et salutem animarum nostrarum et laudem et gloriam nominis domini nostri iesu christi pax per gratiam obedientibus gloria domino deo nostro iesu christo amen ! Anno dominice incarnationis DCCLXXXVIII indic indictione XII Regni nostri actum est huius legationis edictum in aquis palacii publico data est haec carta die Xmo kl kalendas aprilis ! I De monachis gyrouagis uel sarab ia ai tis ! II De anachoritis . melius est ut or r t entur in congregatione permanere quam animos eorum alicubi ambulare temptet . III Ut non paruipendentes sint inpasto animarum sibi commissarum nec maiorem curam habeant de lucris terrenis quam animabus sibi commissis ! IIII De obędientia quam abbati exhibere debent et ut absque murmuratione fiant ! V De decanis et prepositis ut eorum mutatio secundum regulam fiant ! VI De cellariis monasterii ut non auari mittantur sed quales regulam precipit ! VII Ut ubi corpora sanctorum requiescunt aliud oratorium habeatur ubi fratres secrete possint orare ! VIII De eulogiis ! VIIII De susceptione ~~episcopum~~ hospitium sicut regula ! continet X De uestimentis monachorum ubi superfluuum est abscidatur et ubi minus augeatur ! XI De nouiter uenientibus ad conuersationem ut secundum regulam probentur ut non antea suscipiant nisi sicut regula iubet . ut nullus cogatur inuite repromittere et de obędientia . et de stabilitate permanendi sicut regula habet ! XII De filiis nobilium qui offeruntur ! XIII De ordinando abbate ! XIIII De fratribus inuidia directis ; XV Ut nullus habbas per susceptionem monachi premium quęrat ! XVI Ut disciplina monachis regularis inponatur non secularis . id est non orbentur nec mancationes aliquas habeant . nisi ex auctoritate regulę ! XVII Ut comites pupillorum et orfanorum causas primum audiant . et in uenationem non uadant illo die quando placitum debent custodire nec ad pastum ! XVIII De sacramentis fidelitatis causa quod nobis et filiis nostris iurare debent quod his uerbis contestari debet . sic promitto ego ille partibus domini mei karoli et filiorum eius qui fidelis sum et ero diebus uitę meę sine fraude et malo ingenio ! XVIIII De monasteriis minutis ubi nunnanes sine regula sedent . uolumus ut uno loco congregatio fiat regularis . episcopus preuideat ubi fieri possit . et ut nulla abbatissa foras mon as terium exire presumat . sine nostra iussione nec sibi subditas facere premittat et earum claustra sint bene firmata et nullatenus ibi uenileudus scribere uel mittere presumant et de pollore earum propter sanguinem nouationem ! XX . De tabulis uel coditibus requirendis . et ut nullus in psalterio uel in euangelio uel in aliis rebus sortire presumat nec diuinationes aliquas obseruare ! XXI . Ut nullus glorietur pro iniusta ratione aut conquirere aliquid aut continere ! XXII Ut ille disciplinę quę propter legem conseruandam sunt constitutę propter premium non dimittantur ! XXIII Ut audiant episcopi baptisterium presbiterorum ut secundum morem romanum baptizent ! XXIIII De calciamentis secundum romanum usum ! XXV Ut in diebus festis uel dominicis omnes ad aecclesiam ueniant . et non inuitent presbiteros ad domos suas missam faciendam ! XXVI Omnino prohibendum est omnibus ębrietatis malum et istas coniurationes quę faciunt per sanctum stephanum aut per nos aut filios nostros prohibemus . et precipimus ut episcopi uel abbates non uadant per casam miscendo ! XXVII De eo quod missi nostri preuideri debent . ne forte aliquis clamor super episcopum uel abbatem uel abbatissam uel comitem seu super qualemcumque gradum sit et nobis renuntiare ! XXVIII De iniustis thedoneis ! XXVIIII De manu leprosi ! XX ~~VIIII~~ X Ut monachi et qui in sacerdotali gradu constituti sunt ad secularia negotia non transeat de reliquis tonsoratis detur spatium usque in sinodum uestrum ! XXXI Ut episcopi et abbates se cuplas canum non habeant nec falcones nec acceptores nec ioculatores ! XXXII De pauperibus in plateis uel in quadruuiis iacentibus ut ad aecclesiam ueniant et illorum confessiones donent XXXIII Ut super altaria teguria fiant uel laquearia ! XXXIIII Ut clocas non baptizent nertas per perticas pendant propter grandimen ! XXXV Ut missi nostri prouideant benefitia nostra quomodo sint condiricta et nobis renuntiare sciant ! XXXVI De leprosis ut se non intermisceant ad alium populum ! XXXVII Et omnino missis nostris precipimus ut bona quę alios per uerbum nostrum docent facere factis in se ipsis ostendant ! Karolus gratia dei rex francorum et langobardorum ac patricius romanorum . Dilectis comitibus seu ducibus et uassis nostris uicariis centenariis uel omnibus missis nostris et gentibus . Cognoscat utilitas uestra quia resonuit in auribus nostris quorundam presumptionem modica quod non ita obtemperetis pontificibus no ue stris seu sacerdotibus quemadmodum canonum et legum continetur auctoritas ! Et presbiteros nescio qua temeritate presentari episcopis detinetis insuper et aliorum clericos usurpare non pertimescatis ! Et absque consensu episcopi ciuitatis in uestras aeclesias mittere audeatis ; Necnon et in uestris ministeriis pontifices nostros talem potestatem habere non permittatis qualem rectitudo aecclesiastica docet Insuper nonas et decimas uel census inproba cupiditate dę aecclesiis unde ipsa benefitia sunt abstrahere nitimi et precarias de ipsis rebus sicut a nobis dudum in nostro capitulari institutum est accipere neclegitis . et ipsam sanctam dei aecclesiam una cum ipsis episcopis uel abbatibus emendare iuxta uires uestras denegetis ! Quapropter nos una cum consensu episcoporum nostrorum abbatum necnon et aliorum sacerdotum haec instituta partibus nostris direximus ! Precipientes enim iubemus ut nullus quilibet ex fidelibus nostris a minimo usque ad maximum in his quę ad deum pertinent episcopo suo inobędiens parere audeat ! De supradictis capitulis seu aliis eruditionibus ad illorum ministeria pertinentibus . sed eum bona uoluntate et omni mansuetudinis subiectione unusquisque sacerdoti suo propter deum et pacis studium obtemperare studeat ! Si quis autem quod absit ullus ex uobis de anonis et decimis censibus quę reddendis atque precariis renouandis neglegens appareat . et inportunus episcopis nostris de his quę ad ministerium illorum pertinere noscuntur . uel sicut in capitulare dudum a nobis factum continetur contradicere presumpserit sciat se procul dubio nisi secreto correxerit in conspectu nostro exinde deducere rationes ! Et ut has litteras cercius credatis de anulo nostro subter eas decreuimus roborare ! Incip Incipit capitulare qualiter domnus rex de quibusdam causis ! I . Primo capitulo de senodochia fieri iussit . ut quicumque senodochia habens si ita pauperes pascere uoluerint et consilium facere quomodo abantea fuit consuetudo . habeat ipsa senodochia et regat ordinabiliter . et si hoc facere noluerint ipsas dimittant ! II Et per tales homines inantea sint gubernata qualiter deo et nobis exinde placeant ; III De aeclesiis baptismalibus ut nullatenus eas laici homines tenere debeant . sed per sacerdotem hominem fiant sicut ordo ~~est gubernate . et nequę illi pagenses neglegentiam habeant de hoc quod ibidem facere debeant . et illi sacerdotes eas sic regant ut quomodo ordo canonicus exposcit~~ IIII De aduocatis sacerdotum uolumus pro aeclesiastico honore . et pro illorum reuerentiam aduocatos habeant V . De diuersis generationum hominum qui in italia conmanent . uolumus ut i v bicumque culpa contigerit unde faida crescere de potest pro ea fatigatione hominis illius contra quem culpauit secundum ipsius legem cui neglegentiam commisit emendet ! VI De u ir ero stat u ingenuitatis aut aliis querelis unusquisque secundum suam legem se ipsum defendat ! VII De conpositionibus quę ad palatium pertinent . si comites ipsas causas commouerint ad querendum illam tertiam partem ad eorum recipiant opus . duas uero ad palatium et si per suam neglegentiam remanserit . et missus domnicus ipsas causas caepit inquirere ! ~~III~~ Tunc uolumus ut ipse comes ipsam terciam partem non habeat . sed cum ingritate ad palatium ueniat ! IIII De monasteriis et scenodochias qu i ę per diuersos comit es atus esse uidentur ut regales sint . Et quicumque eas habere uoluerit per benefitium dono regis habeant ! X VIIII De rebus forfactis per diuersos comit is atos uolumus ut ad palatium pertineant ! XI Si cui rex in elymosina date sunt et ipse mortuus fuerit antequam eas dispenset : Tunc missus dominicus una cum episcopo parrochię illas conrodet qualiter in domni regis mercedem ipsa elemosyna fiat facta et infra XXX noctes impleta esse debeant ! XII De filia cuius pater per manum arrogatoris hominis seruos suos iussit fieri liberos et quia contra legem esse uidentur instituimus quod ipsa filia in tertia portione suo cedat ! de prefatis seruis iterum XII Placuit inserere ubicumque lex erit precellere consuetudinem . et nullam consuetudo superponatur legi ! XIII Placuit eciam nobis ut quęcumque femina potestatem habet per comeatum uiri sui uendere habeat potestatem et donare ! XIIII De mancipiis palatii nostri et aeclesiarum nostrarum nolumus mundio recipere sed nostras ipsas mancipias habere ! XV Placuit nobis ut illos liberos homines comites nostri ad eorum opus seruile non obprimant et quicumque hoc fecerit sicut iudicatum habemus emendet ! XVI De rebus quę hildegarde reginę traditę fuerint uolumus ut fiant descripte breues et ipsi breues ad nos fiant adducti ! XVII Non est nostra uoluntas ut omnes homines placentini per eorum precepta de curte palatii nostri illius aldiones recipiant ! XVIII De fugitiuis partibus beneuenti et spolitani siue romani uel pentapoli qui confugium faciunt ut reddantur et sint reuersi ad proprium locum ! XVIIII Sicut consuetudo fuit sigillum et epistolam prendere . et uias uel portas custodire ita nunc sit factum ; Incipiunt capitularis pipini regis ! I De iusticiis faciendis . II De conmendatione domni karoli regis ! III De presbiteris qui de alia prouincia ueniunt ! IIII De episcopis abbatibus seu comitibus ad palatium pergentibus si ipsi auctorum homines damnum alicui intulerint ! V De eis qui suos senires dimittunt ! VI De libellariis hominibus VII De baptismalibus aeclesiis . VIII De emendatione uiarum portorum atque pontium VIIII De emunitatibus X De eis feminis quarum mariti in francia est ! XI De missis per monasteria directis XII De eo ut nullus alterius testimonia tollat ! XIII De liberis langobardis ut cui uoluerint se conmendent ! XIIII Ut nullus sine iuditio alterius causam tollat ! XV Prelocutio domni karoli de capitulis subiect o i s ! XVI De cartis donationis faciendis XVII De heribanno . XVIII De desertoribus . XVIIII De latronibus . XX De abscisione cuiuslibet membri ! ~~XXI~~ De aldionibus XXII Item de latronibus XXIII De utilitate aeclesiarum ! ITEM capitulare . I . De pace ut omnes ad concordiam ueniant ! II De iusticiis aeclesiarum uel pauperum . III De iusticiis regalibus IIII De tempore famis . V De armis infra patriam non portandis ! VI De armata in exercitu . VII De bruniis ! VIII De negotiatoribus ! VIIII De clamatoribus uel causaticis X De iuramentis . XI De conspirationibus XII De periuriis ut non iurent testes antequam discutiantur ! XIII De aduocatis et aliis prauis personis . XIIII De tholoneis . XV De fugitiuis . XVI De liberis qui ad seruitium dei se tradere uolunt ! XVII De obpressionibus a potentioribus hominibus ! XVIII De aliquibus nouis in aecclesia inuentionibus . XVIIII De falsis monetis ! XX De heribanno ut iuxta qualitatem substantiae exigatur ! XXI De censu regis ! XXII De latronibus . XXIII De decimis diuidendis XXIIII De uiduarum et pauperum tuitione . XXV De incantationibus uel aliis malificiis ! ITEM ! cap capitulare I De metropolitano episcopo . II De episcopatis . III De monasteriis . IIII De potestate episcoporum ! V De licentia episcoporum ! VI De alterius clerico non consecrando . VII De decimis ut omnes eas ad aeclesias soluant VIII De homicidiis et ceteris malefactoribus ! Incip Incipit capitulare quod pipin i vs rex instituit cum suis iudicibus in papia ! . I . Placuit nobis atque conuenit ut omnes iustitię pleniter facte esse debeant intra regnum nostrum absque ulla dilatione tam de aeclesiis quamque de exenodochiis seu pauperibus et uiduis uel de orfanis atque de reliquis hominibus secundum iussionem domni nostri karoli regis ! II . Instituimus ut sicut domnus rex karolus demandauit de illis monachis qui de francia uel de aliis deuenerunt . et eorum monasteria dimiser dimiserunt ut in presenti illis partibus reuertantur ad monasterium et nemo ex uobis ipsos secum detineant ! III De presbiteris qui de alia prouincia ueniunt ut nullus eos recipere debeat sine dimissoria episcopi sui ! IIII D episcopis abbatibus comitibus seu uassis domnicis uel reliquis hominibus qui ad palatium ueniunt et inde uadunt uel ubicumque per regnum nostrum pergunt ut non presumant ipsi aut homines eorum alicui homini suam causam tollere nec sua laborata . In tantum si non conparauerint aut ipse homo per suam spontaneam uoluntatem eis non dederit ! Et quando hibernum tempus fuerit nullus debeat mansionem uetare ad ipsos iter agentes in tantum quod ipse iniuste nullam causam tollat ! Et si hoc aliquis facere presumpserit tam seniores quamque et uasalli et ipse homo ibidem ad eos proclamauerit . Tunc uolumus ut presentaliter qui ipsum malum fecit hoc quod ipsi homini tullit ei secundum suam legem emendet . et si hoc euenit quod ipsa causa ibidem secundum legem presentaliter emendata non fiatÜber -at ein Bogen, der die Form einer us-Kürze hat, was aber hier keinen Sinn ergibt. Vielleicht ein ungewöhnlich geformter Nasalstrich (korr. zu fiant?) oder, angesichts der Vorliebe des Schreibers für ae, eine (ebenfalls wenig sinnvolle) Korrekur zu fiaet? . et ad palatium exinde peruenerit proclamatio . tunc uolumus ut ipse qui hoc malum fecit contra ipsum hominem qui proclamat suam legem emendet . et ad palatium bannum nostrum conponat pro quid super nostrum bannum hoc facere ausus fuit ! V Stetit nobis de illis hominibus qui hic intra italiam eorum seniores dimittunt ut nullus eos debeat recipere in uassaticum sine comeatum senioris sui antequam sciat ueraciter pro qua causa et seniorem dimisit . Et ille homo qui eum recipere uoluerit et ipsum secum habuerit debeat eum in nostra presentia presentare . aut ipse aut missus suus intra XLta noctes postquam ipse homo ad eum uenerit si nos intra italiam sumus . et si intra Italia non fuerimus tunc postquam in dei nomine fuerimus reuersi similiter inter XLta noctes eum in nostra presentia debeat presentari sicut diximus . et qui hoc facere contempserit et ita non conpleuerit exinde bannum nostrum conponat ! VI Stetit nobis de hominibus libellariis ut nullus comes nec iuniores eorum eos amplius non distringant nec inquietent nisi sicut in tempore langobardorum fuit consuetudo ! VII Placuit nobis de aecclesiis baptismalibus ut in omnibus ita debeant esse ordinate et conseruate quomodo domnus rex karolus demandauit et in suo capitulo continetur ! VIII Considerauimus ut uias portas uel pontes infra regnum nostrum in omnibus pleniter emendatas esse debeant per illa loca ubi semper ante fuit consuetudo . nam alia loca super ipsa flumina nullatenus portas esse debeant ! VIIII Et hoc instituimus ut et monitates a iamdicto domno nostro firmes et in omnibus conseruate esse debeant sicut est iussio domni nostri karoli regis ! X Placuit nobis de illis feminis cuius mariti in frantia esse uidentur ut missi nostri per regnum nostrum hoc debeant inquirere si eorum iusticiam sic pleniter habeant sicut fuit iussio domni nostri an non . et si sic habuerit bene . sin au autem tunc uolumus ut ipsi missi nostri cum ipso comite emendent in cuius ministerio ita conpleat sicut domnus noster demandauit ! XI Stetit nobis et missos nostros unum monachum . et alium capellanum direximus infra regnum nostrum prouidendum uel inquirendum per monasteria uirorum uel puellarum quę sub sancta regula uiuere debent quomodo est eorum habitatio aut qualis est uita uel conuersatio illorum . et quomodo unumquodque monasterium de rebus habere uidetur unde uiuere possint ! XII Placuit nobis ut nullus comes nec eorum iuniores nullatenus presumat alicui homini sua testimonia tollere aut abstrahere ipsa testimonia quia potest conquirere atque rogare . et si aliquis contra hoc facere presumpserit nostra uoluntas est ut ipse in nostra ueniat presentiam et ibidem talem exinde accipiat sententiam quomodo nostra fuerit uoluntas ad iudicandum ! XIII Stetit nobis de illis hominibus liberis langobardis ut licentiam habeant se conmendandi ubi uoluerint si conmendatus non est sicut et tempore langobardorum fecerunt in tantum quod sui comiti fiant rationabiliter quod debet ! XIIII Ut nullus alterius presumat res aut aliam causam suam sine iuditio tollere aut inuadere . et qui hoc facere presumpserit ad partem nostram exinde bannum nostrum conponat ! In nom nomine domini nostri iesu christi Karolus diuino nutu coronatus romanum regens imperium serenissimus augustus omnibus comitibus gastaldiis seu cunctis rei publicę per prouinciam italię a nostra mansuetudine propositis anno ab incarnatione domini nostri iesu christi dccc primo indictione nona ! Anno uero regni nostri in frantia trigesimo tertio in italia xxmo octauo . consolatus autem nostri primo cum italiam propter utilitatem sanctae dei aecclesiae ac prouinciarum disponendarum uenissemus et multe atque diuerse per urbes singulas ante conspectum nostrum questiones tam de aeclesiasticis quam bublicis ac priuatis rebus discuterentur per ea quę statim recitata ex romana seu langobardica lege ! Conpetenti sententia certamina sunt quantum uero in nostris examinis arbitrium ad tempus dilata quorum iudicialis sententia a legislatoribus aut penitus obmissa est aut a posteris obliuione tradita . Quodcirca nos considerantes utilitatem nostram et populi a deo nobis concessi ea quę ab antecessoribus nostris regibus italię in ędictis legis langobardię ab ipsis aeditę pretermissa sunt iuxta rerum et temporis considerationem addere curauimus . solliciti ut necessaria quę legi defuerant supplerentur . ut in rebus dubiis non quorumlibet arbitrium sed nostra regię auctoritatis sententia preualeret ! Addere placuit haec sunt de carte donationis faciendis statuimus ! Si quis langobardus humane fragilitatis precogitans pro salute animę suę de rebus suis cartam donationis quae qualibet facere uoluerit non sicut actenus fieri solebat ius sibi uendendi et per aliam cartam eandem rem adligandi reseruet sed absolute faciat unusquisque de rebus suis quod uelit et nouerit sibi a nostra actoritate penitus interdictum duas de eadem re facere donationes . sed postea quam unam de rebus suis ordinationem fecerit aliam de ipsis faciendi nullam habeat potestatem . idem tamen ut usum fructum per precariam res traditas usque in tempus definitum f possidendi sit facultas de aribando ! XVII Si quis liber contemptam iussionem nostram ceteris in exercitum pergentibus domi resedere presumpserit plenum hairebandum secundum legem francorum id id est solidos LX . sciat se debere conponere similiter et pro contempta singulorum capitulorum quod per nostrae regię auctoritatis bannum promulgauimus ide id est qui pacem aecclesiarum dei uiduarum et orfanorum et pupillorum ac minus potentię inruperit . LX solidos exsoluat ! XVIII de desertoribus Si quis a deo contumax aut superbus existerit ut dimisso exercitu absque iussu uel licentia regis donum reuertatur et quod nos teudisca lingua dicimus erit lex fecerit ipse ut reus status uitę periculum incurrat et res eius fisco nostro socientur ! XX . de latronibus . Si quis latronem morte dignum sibi ad occidendum traditum reseruauerit uitam indigno concesserit . medietatem damni . propter quod traditus est pro latrone componat et si ide idem latro iterum in latrocinio fuerit conprehensus quod primus debuerat capitali sententię debitum exsoluat . XX de mancatione qualibet . Si quis alterum presumptione sua uel sponte castrauerit et ei ambos testiculos amputauerit integrum uuidrigildum suum iuxta conditionem personę conponat . Si uirgam absciderit similiter . Si unum testiculum medietatem soluat de oculis manibus ac pedibus uel de lingua sancimus . et si unum horum abscisum fuerit medietas uuidrigildi . si ambo integritas pro fatis emendatione cop conponatur ! XXI . de aldionibus Publicis ad ius publicum pertinentes . aldiones uel aldianes ea lege uiuant in italia in seruitute dominorum suorum . qua fiscalinus uel liddi uiuunt in frantia ! XXII . de latronibus Si quis furem uel latronem conprehenderit et eum indemnem dimiserit neque illum ad presentiam ducis aut comitis uel locum seruatoris qui missus comitis est adduxerit et de hoc factum uel nequitia posthoc in presentia iudicum conuictus fuerit ipsum damnum ad estimationem pro qua fur uel latro conprehensus est conponere cogatur ; XXIII Infra aecclesia de lectionibus . II . de cantu . de scribis ut non uitiose scribant . IIII . De notariis de ceteris disciplinis . VI . De compoto . VIII . De medicinalia . VIII . De aeclesiis sine honore manentibus absque offitiis et luminariis et de his qui decimas adsumunt . et de aecclesiis non curant . et de altaribus ut non superflua sint in aeclesiis . VIIII . De laicis nouiter conuersis ne antequam suam legem pleniter discant uiuendo ad alia negotia mittantur . X . De relinquentibus seculum ut unum e duobus eligant aut pleniter secundum canonicam aut secundum regulam institutionem uiuere debeant . XI . De seruis propriis uel ancillis ut non amplius tondantur uel uelentur nisi secundum mensuram ut et ibi satis fiat et uillę non sint desolatę . XII . De congregationibus superfluis ut null us atenus fiant sed tantos congregent quantis consilium dari potest . XIII . De illis qui non fiunt secundum regulam pulsati ut deinceps emendetur . et pulsentur secundum regulam . XIIII ! Ut infantulę aetatis puelle non uelentur antequam ille elegere sciant quid uelint salua canonica auctoritate . XV . Ut laici non sint prepositi monachorum infra monasteria nec archidiaconis in laici . XVI . De incestuosis ut canonice examinentur et nec propter alicuius amicitiam quidam relaxentur . quidam uero constringantur ; Item capitulare . I . De pace ut omnes qui per aliqua sceler e a rebelles sunt constringantur ad omnes generaliter ; II De iusticiis aecclesiarum dei uiduarum orfanorum . pupillorum . ut in publicis iudiciis non dispitiantur clamantes sed diligenter audiantur ; De iusticiis regalibus ut pleniter fiant inquisitę ! III IIII De hoc si famis euenit clades aut inęqualitas aeris uel alia qualiscumque tribulatio non expectetur aedictum nostrum sed statim deprecetur dei misericordia et in presenti anno de famis inopia aut suos quisque adiuuet prout potest et suam annonam non nimis caram uendant et ne foris imperium nostrum uendatur aliquid alimonię ; VDie Kapitelzählung möglicherweise auf Rasur. De armis infra patriam non portandis . id id est . scutis . et lanceis et loricis . si faidosus qui sit discutiatur ; Tunc qui de duobus contrarius sit ut pacati fiant et distringantur ad pacem eciamsi noluerint et si aliter pacificare nolunt adducantur in nostra presentiam . et si aliquis post pacificationem alterum occidit cop conponat illum et manum quam peiurauit perdat et insuper bannum dominicum soluat ; VI De armatura in excercitu sicut antea in alio capitulari conmendauimus ita seruetur et insuper omnis homo ~~duodecim~~ mansos ~~Menses~~ habentes bruniam habeat qui uero bruniam habens et eam secum non detulerit omnem benefitium cum brunia perdat . VIII De negotiatoribus qui partibus sclauorum et auarorum pergunt qvousque procedere cum suis negotiis debeant id id est partibus saxonię usque ad partem nuuih ibi preuideat hereti et ad skerba ubi madelgaudus preuideat . ad alugestat et ad ferpfessur . item preuideat ad forahheim et ad prembert et ad raginisburg . audulfus ad magadoburg preuideat hatto . et ad lauriacum uuerinheri . et ut arma et brunias non ducantur ad uenundandum quod si inuenta fuerint portantes omnis substancia eorum auferatur ab eis dimidia quidam pars partibus palatii alia uero media inter iamdictos missos et inuentorum diuidantur ; VIIII De clamatoribus uel causaticis qui nec iudicio scabinorum adquiescere nec blaphemare uolunt antiqua consuetudo seruetur . ide id est ut in custodiam re d cl audantur donec unum e duobus faciant . et si ad palatium pro hac re clamauerint et litteras detullerint non quidem eis credatur nec tamen in carcerem ponantur . sed cum custodia et cum ipsis litteris pariter ad palatium nostrum remittantur ubi discutiebantur sicut dignum est ; X . De iuramento ut nulli alteri per sacramentum fidelitas permittatur nisi nobis et unicuique seniori proprio ad nostra utilitatem et sui senioris excepto his sacramentis quę iustae secundum legem alteri ab altero debentur ; XI De conspirationibus quicumque facere presumpserit et sacramento quacumque conspiratione firmauerint ut triplici rationem iudicentur . primo ut ubicumque aliquod malum pro hoc perpetratum fuerit auctores facti interficiantur . adiutores uero eorum alter ab altero flagellentur et nares sibi inuicem precident ubi uero nihil mali perpetratum est similiter quidem inter se flagellentur et capillos sibi uicissim detondant ; Si uero per dextras aliquid conspiratio firmata fuerit si liberi sint aut iurent cum idoneis iuratoribus hoc pro malo non fecisse aut si facere non potuerint suam legem conponant si uero serui sunt flagellentur . ut et de cetero in regno nostro nulla huiusmodi conspiratio fiat nec per sacramentum nec sine sacramento ; XII De periuriis ut caueantur et non admittantur testes ad iuramentum antequam discutiantur . et si aliter discuti non possunt separentur ab inuicem et singulariter inquirantur et non solum accusatori liceat testes eligere absente suo ~~acc~~ ca usatore et omnino nullus nisi ieiunus ad iuramentum uel ad testimonium admittatur . et ille qui ad testimonium adducitur si refutatur dicat ille qui eum refutat et probet quare recipere nolit illum . et de ipso pago non de altero testes eligantur . nisi forte extra comitatum longius causa sit inquirenda . et si quis conuictus fuerit periurii perdat manum aut redimat ! illa XIII De aduocatis id id est ut praui aduocati uicedomini uicarii et centenariis tollantur et tales eligantur quales sciant et uellint iuste causas discernere et terminare et si comes prau e v s inuentus fuerit nobis nuntietur . XIIII De theloneis placet nobis ut antiqua et iusta thelonea a negotiatoribus exigantur tam de pontibus quam de nauigiis seu marcatis . noua uero seu iniusta ubi uel funes tenduntur uel cum nauibus sub pontibus transitur seu his similia in quibus nullum adiutorium intrantibus prestatur ut non exigantur . Similiter eciam nec de his qui sine negotiandi causa substantiam suam de una domo sua ad aliam aut ad palatium aut in exercitum ducunt . Si quid uero fuerit unde dubitetur ad proximum placitum nostrum quod cum ipsis missis habituri sumus interrogetur ! XV De fugitiuis clericis seu et laicis eciam feminis sic ut iam in alio capitul o a ri precipimus ita seruetur ; XVI De liberis hominibus qui ad ~~serui~~ tium dei tradere se uolunt ut prius non faciant hoc quam ad nobis licentia postulent hoc ideo qui audiuimus aliquos ex illis non tam causa deuotionis quam excercitus seu aliam functionem regalem fugendo quosdam uero cupiditatis causa ab his qui res illorum concupiscunt circumuentos audiuimus et ideo fieri prohibemus ! XVII De obpressione pauperum liberorum hominumÜber -in- ni übergeschrieben. Es ist unklar, ob dies als Ergänzung (hominnium? homniinum?) oder als Ersetzung des -in- gedacht war (homnium?). ut non fiant a potentioribus per aliquod malum ingenium contra iusticiam obpressi ita ut coacti res illorum uendant aut tradant ideo haec insuper et hic de liberis hominibus diximus ne forte parentes contra iusticiam f ~~aci~~ i ant exhereditat e i et regale obsequium minuatur et ipsi heredes prop ~~ter~~ indigentiam mendaces latrones seu malefactores efficiantur et ut sepius non fiant manniti ad placitum nisi sicut in alio loco precipimus ita seruetur ; XVIII De aecclesiis seu sanctis nouiter sine auctoritate inuentis nisi episcopo probante minime uenerentur salua eciam de hoc et de homnibus aeclesiis canonica auctoritate ! XVIIII De falsis monetis qui in multis locis contra iusticiam et contra ędictum fiunt uolumus ut nullo loco alio moneta sit nisi in placito nostro nisi forte iterum a nobis aliter fuerit ordinatum illi tamen denarii qui modo monedati sunt si pensantes et meriti sunt habeantur ! XX De aribanno uolumus ut ministri nostri hoc anno feliciter exactare debeant absque ullius personę gratiae blanditię seu terrore secundum iussionem nostram . id id est de homine habente lib libras . VI . in auro in argento bruneis her t amento pannis integris cauallis bobus . uaccis . uel alio peculio . et uxores uel infantes non fiant spoliati de hac re de eorum uestimentis accipiat legitimum haribannum . id id est lib libras . III . qui uero non habuerit amplius ut suprascriptum precium ualentem nisi lib libras . III sol solidi . XXX . ab eo exigantur id id est libram et dimidiam qui au autem non habuerit amplius nisi duas lib libras sol solidi X . si uero unam habet sol solidi . V. ita ut iterum se ualeat preparare ad dei seruitium et ad nostram utilitatem et nostri missi caueant et diligenter inquirant ne per aliquod malum ingeniumIn der Zeile (von -nium bis commen-)ist die Schrift verrutscht; bis al- bewegt sich die Schrift zunehmend von der Grundlinie weg ins Mittelband, ab -teri hat der Schreiber dann wieder den Standardabstand zwischen den Zeilen eingehalten. subtrahant nostram iusticiam alteri tradendo aut commendando ! XXI Census regalis undecumque legitime exhibeatur uolumus ut inde soluatur siue de proprię persone hominibus siue de rebus . XXII De latronibus sicut iam in alio capitulari conmendamus ita fiat ; XXIII De liberis hominibus qui uxores fescalinas regia sed feminis liberis qui homines similiter fiscalinos regios accipiunt ut de hereditate parentum uel de casa sua querenda nec et de testimonio pro hac re abiciantur . sed talis eciam nobis in hac causa honor seruetur qualis et antecessoribus uel imperatoribus seruatus esse cognoscitur . ~~qualis antecessoribus uel imperatoribus esse cognoscitur~~ ! XXIIII Ut decime populi diuidantur in quattuor partes id id est una pars . episcopo . alia clericis . tercia pauperibus quarta ad aecclesiae in fabricis applicetur sicut in decreto gelasii papę conetur ; XXV . Ut uiduis et pupillis orfanis . cecis . et claudis . tuitionem atque adminuculum inpertiamus iuxta possibilitatem nostram uel uires sicut precepto domni regis continetur . XXVI De incantationibus auguriis uel diuinationibus et de his qui tempestates uel aliquam faciunt maliciam placuit sancto et niceno concilio ut ubicumque reprehensi fuerint uideat archipresbiter diocesis illius ut diligentissima examinatione constringantur . Si forte confiteantur malorum quę gesserunt sed tali moderatione fiat de eadem districtio ne ut uitam non perdant sed eos saluent in carcere adflictos usque dum deo inspirante spondeant emendationem peccatorum et nullatenus per aliqua premia a comitibus uel centenariis absque districta examinatione remitantur . et hoc si fecerint archipresbiter dum hoc cognouerint nequaquam episcopos celare audeant et ab episcop u i s ut dignum est pro hoc corripiantur ! Haec capitula quę domnus karolus imperator instituit ! De homicidiis clericorum . Qui subdiaconum occiderit CCC sol solidos cop conponat ! Qui diaconum . CCCC sol solidos cop conponat ! Qui presbiterum DC sol solidos cop conponat . Qui episcopum DCCCC sol solidos cop conponat ! Qui monachum CCCC solid solidos cop conponat ! et culpabilis iudicetur> ! Anno feliciter decimo domni nostri karoli serenissimi regis in mense martio factum capitulare qualiter congregatis in unum sinodale consilium episcopis abbatis uirisque inlustribus comitibus una cum piissimo domno secundum dei uoluntatem pro causis oportunis consensert consenserunt decretum ; I De metropolitanis episcopis ut eorum suffraganei episcopi eis secundum canones subplectendi sint et ea quę erga ministerium illorum emendando cognoscant libenti animo emendant atque corrigant ! II De episcopatis ubi ad presens episcopis ordinati non sunt sine tarditate ordinentur ! III De monasteriis qui regularia fuerunt . ut secundum regulam uiuant et monasteria puellarum ordinem custodiant . et unaqueque abbatissa in suo monasterio sine intermissione resedeant ! IIII Ut episcopi de presentibus infra illorum parrochiam uel de suo ministerio potestatem habeant secundum canones facere ! V Ut episcopi decret o i uos his hominibus emendandi licentiam habeant . et de uiduis potestatem habeant ad regendum et si de ipsis in decreti uos his aliquo per iudicio episcopo in ipso decreto periturum miserit . si aloedem habuerit ipsum fiscus recipere accipiat ; Ut nulli liceat alterius d cl ericum recipere et ordinare in aliquo gradu nisi de suis hominibus clericum habuerit nullatenus ad ordinandum ducere presumat nisi ad illum episcopum de cuius parrochia est . aut in cuius parrochia in potestate habere debet . De decimis . unusquisque homo suam decimam ad aecclesiam donet . et per iussionem et consilii episcopi in cuius parrochia fuerint dispensantur ; De homicidiis aut ceteris malefactoriis et ibi non sunt retribuuntur discriptio inter pretarius de uerbo dominico factus inter eos quam episcopi et abbates . et abbatisse eorum arbitrio uel dispositione faciunt ut liceat eis quandoquidem eis placuerit res quod beneficii habuerit ad partem ipsius aeclesiae recipere faciant . et unusquisque homo ad causa dei in honore deo fideliter ac firmiter deseruiat ! Item de homicidio clericorum in eodem concilio ! Si quis au autem in munitatem dampnum aliquid fecerit . DC . sol solidos cop conponat ! Si au autem homo furtum aut homicidium uel quodlibet crimen foris committens . uel abbati . uel uicedomino . uel quemcumque locum . episcopus . uel abbates tenuerint aut reddat eis reum si ille contradixerit et eum reddere noluerit in prima contradictione . XV sol solidos cop conponat ! Si ad secunda inquisitione eum reddere noluerit . XXX sol solidos cop conponat ! Si nec ad tertiam consentire uoluerit quicquid reus damni fecerit totum ille qui eum infra munitatem retinet nec reddere uult soluere cogatur et ipse comes ueniens licentiam habeat ipsum hominem infra munitatem quęrendi ubicumque eum inuenire potuerit . Si autem statim in prima contradictione comiti responsum fuerit quod reus infra inmunitatem quidam fuisset se fuga lapsus sit iuret quod ipse eum ad iusticiam cuiuslibet disfaciendam fugire non fecisset et sit ei in hoc satisfactum ; Si au autem intra in ipsa inmunitate comiti collecta manu quislibet resistere temptauerit comes hoc ad regem uel principem deferet ibique iudicetur . ut sicut ille qui inmunitate dampnum fecerit . DC . sol solidos cop conponat ! In capitulari caroli de mancacionibus ! Si quis alterum presumptiose uel sponte castrauerit et ei ambo testiculos amputauerit integrum uuidrigildum suum iuxta conditionem persone cop conponat ! . Si uirgam absciderit similiter si unum testiculum medietatem soluat . De oculis manibus ac pedibus uel de lingua idem sentimus ut si unum eorum abscisum fuerit medietas uuidrigildi . si ambo integritas pro facti emendatione cop conponatur ! Der Rest der Seite (ca. zwei Drittel) sind unbeschrieben gelassen worden. Incp Incipiunt tituli capitularis domni loth lotharii imperatoris ! I De eo ut nullus sacerdotum successorem suum aliqua pęna multandum obligat . II De aecclesia in proprio constructa ! III Dae adulteris ! IIII De libero homine qui in seruitium cadit . V De femina ueste mutata ! VI De testibus ! Item cp capitula de episcoporum causis ! I De excommunicatione episcoporum si aliquis contempserit . II De emunitate . III De rebus quę in aeclesiis construuntur ! IIII De aduocatis ! V De usuris . VI De doctrina VI De canonicis ! VIII De plebibus restaurandis ! VIIII De decimis ! X De rectoribus aecclesiarum ! Item cap capitula de comitum causis ! I De liberis hominibus ut secundum qualitatem rerum hostem faciunt ! II De liberis ingeniose res suas in aeclesia dantibus III De laicis ut eadem mensura seruetur . IIII De fratrum hereditate V De eis qui mobile suum propter pignorationem in alienam potestatem transferunt ! VI De fratribus in commune uiuentibus . VII De testibus VIII De iuratoribus VIIII De sacramentis X De liberis qui in seruitium tradunt XI De his qui res suas uendunt XII De pugnatori s bus XIII De fugitiuis ! XIIII De aldionibus Item cap capitula I De eis qui presbiteros sine consensu episcoporum in aeclesiis constituuntur ! II De aeclesiis quae inter coheredes diuise sunt . III Dae eclesiis destructis ; IIII De decimis . V De scauinis VI De iudicibus VI Item de scauinis VIII De eo qui scienter testes in periurium VIIII duxeritDie sich über zwei Zeilen erstreckende Rubrik wurde versehentlich doppelt nummeriert; vgl. die Vorbemerkung. . X De discordiis . XI De homicidiis XII De collectis . XIII De pontibus XIIII De examine aque frigide XV De reuersione ab hoste ! XVI De studio comitum ! XVII De homicidiis in aecclesia factis XVIII et reliqua eorum controuersiaDie sich über zwei Zeilen erstreckende Rubrik wurde versehentlich doppelt nummeriert; vgl. die Vorbemerkung. ! XVIIII De homicidiis propinquorum . XX De uxore interfecta . XXI De rebus alienis ! XXII De uicariis qui propter cupiditatem sepius placita tenent ! XXIII . De eo ut nullus sine causa ad placitum banniatur ! XXIIII De tribus generalibus in anno placitis . XXV De faidis cohercendis . et si homicidium ex eadem faida factum fuerit ! XXVI Rescriptum episcoporum ad domnum hludouuicum impr imperatorem multis confirmatum exemplis et uariis christianę religionis insertum capitulisNach dem Ende des in zwei Spalten angeordneten Titelverzeichnisses ist der Rest des Foliums (ca. 18 Zeilen = ein Drittel der Seite) freigeblieben. ! Capitula quę anno primo imperii domni lotharii gloriosissimi imperatoris ollonna sunt constituta ! . I . Si quis episcopus aut propinquitatis affectu aut muneris ambitione aut causa amicitie xenodochia aut monasteria uel baptismales aecclesias suae aecls aeclesiis pertinentes cuilibet per enfitheos seu contractus dederit se suosque successores pęnam multandos conscripserit potestatem talia mutandi rectoribus aeclesiarum absque pęne conscriptę solutione concedimus ! II De aeclesiae in ~~proprio constructę .~~ Statutum est ut si quis liber homo per consensum episcopi sui aecclesiam in sua construx it erit proprietate fontesque in eadem ab episcopo fuerint consecrati . ideo non suam perdat hereditatem sed si episcopus uoluerit offitium sacri baptismatis in suam transferat aecclesiam . ipsa uero a qua transfertur in constructoris maneat iurae ! III . De adulteris ! Si quis adulter cum adultera conprehensus secundum aedicta legis langobardorum marito adulterę ambo ad uindictam traditi fuerint si eos quispiam emerit eosque coniunctos in eodem scelere habere repertum fuerit ipsos ficus adquirat ! IIII . De libero homine qui in seruitium cadit Si quis liber homo uxorem habens liberam a propter aliquod crimen aut debitum seruitio alterius se subdit eadem quae coniux manere cum ipso uoluerit ipsorum procreatio quae tali coniugio fit libertatis statum non admittat . Si uero ea defuncta secunda uxor . et tamen libera tali se sciens iunxerit coniugio liberi illorum subdantur seruituti ! V De ueste mutata ! Statuimus ut si femina mutatam habens uestem mecha deprehensa fuerit non traditur genitio sicut usque modo ne forte quę prius cum uno postmodum cum pluribus locum habeat mechandi sed eius possessio fisco redigatur et ipsa episcopali subiaceat iudicio ! VI De testibus De cr cerni mus ut quiquis aliter testes habere non potuerit uolumus ut per comitis iussionem quos in suo testimonio necessarios quisque habuerit ueritatem prolaturi publico conuentu adducantur . ut per ipsos rei ueritas cum iuramento ualeat inquiri ! cp capitula Gek. cp. Die Auflösung ergibt sich sowohl aus dem folgenden prima wie aus dem noch sichtbaren Vermerk für den Rubrikator am Seitenrand (teilweise beschnitten): capit[.]la pr[.]ma de [..]iscopis . I . prima . de episcopis . I . Placuit nobis ut si pro quibuslibet culpis . atque criminibus quęcumque persona totiens fuerit correpta ut iam excommunicationem episcopali per contemptum dignus habeantur comitem suum episcopus sibi consociet ! et per amborum consensum huiuscemodi distringatur contemptor . ut iussioni episcopi sui obediens existat . ~~Siue~~ Si uero ascensum non dederit bannum nostrum nobis persoluat . quod si adhuc contumax fuerit tunc ab episcopo excommunicetur . Si uero excommunicatus corrigi nequiuerit a comite uinculis distringatur quousque nostrum his contemptor suscipiat iudicium . si uero in talibus comes repertus fuerit noxius per episcopum eius nobis nuncieturUnter e eine in hellerer Tinte ergänzte Cauda. . Si autem uasallus noster in hac culpa lapsus fuerit . sicut supra per comitem constringatur . quod si non audierit nobis innotescatur antequam in uinculis mittatur ! II De munitate Uolumus ut omnimodis emunitates progenitorum nostrorum seu nostrae pleniter ac iuste conseruentur ! De rebus quę in aeclesiis conferuntur . III Uolumus ut res quę liberis personis locis deo dicatis conferuntur . licet sibi ususfructus et ordinatio non earundem rerum si aliter sibi placuerit reseruent si aliter eas non ordinauerint ita maneant sicut prius date fuerunt : IIII . De aduocatis . Singulis episcopis abbatibus abbatissis duos concedimus aduocatos eosque quam diu aduocationem tenuerint ad hoste relaxamus ; V . De usuris ! Prohibemus ut nemo usarum facere ~~presumere~~ presummat post episcopi sui contestationem . quod si quis post eius interdictum facere presumpserit a comitibus sicut supra de contemptoribus precipimus distringantur ! De doctrina VI . De doctrina uero quę ob nimiam incuriam atque ignauiam . quorumque prepositorum cunctis in locis est funditus extincta . placuit ut sicut a nobis constitutum est . ita ab omnibus obseruetur . uidelicet ut ab his qui ~~nostra dispositione~~ artem docentes alios per loca denominata sunt constituti maximum detur studium qualiter sibi commissi scolastici ita profitiant atque doctrine insistant sicut presens exposcit necessitas propter oportunitatem tamen omnium apta loca distinctę ad hoc exercitium prouidimus ut difficultas locorum longe positorum ac paupertas nulli fieret excusatio . id sunt . Primum in papia conueniant ad dungallum . de mediolano . de brixia . de laude . de bergamo . de nouaria . de uercellis . de artona . de aquis . de genua . de hastę . de cuma . in eboreia . ipse episcopus hoc per se faciat : In taurinis . conueniant de ui gi ntimilio . de albegano . de uadis . de alba ; In cremona discant . de regia de placentia . de parma . de mutina . in florentia . de tuscia resipisciant : In firmo de spolitinis ciuitatibus conueniant . In uerona . de mantua . de tridento . in uincentia . de pataui . de taruisio . de feltris . de ceneta . de asilo : Reliqui ciuitates forum iulii ad scolam concurrant ! VII . Uolumus ut singuli episcopi conuersationem canonicorum eorumque habitationes . kalendas octubris futuri a nni absque ulla neglegentia sicut disposuimus habeant preparatas : VIII De plebibus reustaurandis . Precipimus ut singulę plebes secundum antiquam consuetudinem fiant restaurate quod si filii eiusdem aecclesiae eas restaurare noluerint tunc a ministris rei publice distringantur ut uolentes nolentesque nostram obseruent preceptionem ! VIIII de decimis ut dentur ; De decimis uero dandis statuimus ut sicut in capitulari continetur quod in man~~tua factum est obseruetur itaque eam dare nolunt distringantur atque perexsoluantur !~~ de recturibus ecclesiarum . X . De precariis quoque quę rectoribus aecclesiarum inrationabiliter fiebant , suosque successores pęna graui obligant ut facta ipsius nequiret dissoluere precipimus ut nemo successor in antesuccessoris sui pena statuta sit ~~obligatus . sed suę prouidentię sit concessum ut si antecessor eius res aeclesiae inrationabilter distribuit ab eo tenenda reuocentur !~~ cp capitulum . I . de comitibus Statuimus ut liberi homines qui tantum proprietatis habent unde hostem bene facere possint . et ut iussi facere nolunt . ut prima uicę secundum legem illorum statuta damno subiaceant . Si uero secundo inuentus fuerit neglegens bannum nostrum . id id est id est gek. id sexaginta solidos persoluat . Si uero tercio quis in eadem culpa fuerit inplicatus siat se omnem substantiam suam amissurum aut in exilium esse mittendum . De mediocribus quippe liberis . qui non possunt per se hostem facere comitum fidelitati committimus ut inter . II . aut . III . seu . IIII uel si necesse fuerit amplius unicuique melior esse uidetur adiutorium prebeant ad nostrum seruitium faciendum ; De his quoque qui propter nimiam paupertatem neque per se hostem facere neque adiutorium prestare possunt conseruentur quousque ualeant recuperari ! de liberis ominibus . II . Placet nobis ut liberi homines . qui non propter paupertatem se ob uitandam rei publice utilitatem fraudulenter ac ingeniose res suas aecclesiis delegant easque denuo sub censu utendas recipiunt ut quousque ipsas res possident hostem et reliquas publicas functiones faciant quodsi iussa facere neglexerint licentiam eis distringendi comitibus permitti b m us per ipsas res nostra non resistente emunitate ut status et utilitas regni huiusmodi adinuentionibus non infirmetur . de laicoli ordine . III ! Uolumus ut similis mensura in laicali ordine de hac re seruetur uidelicet si quis alterius proprietatem qui hostem facere potest emerit aut quouis modo ad eum peruenerit . eique ad utendum eas dimiseritÜber -ri- evtl. ein übergeschriebener Buchstabe (n?) radiert. . si neglegens de hoste fuerit per ipsas res a comite distringatur ut in quocumque publica non minoretur utilitas . de fratrum hereditate ! IIII Precipimus de his fratribus qui in nostris et romanię finibus paternę seu maternę succedunt . hereditate si contigerit quod unus eorum ecclesiasticę miliciae sit mancipatus et idcirco his qui seculariter militare debuerat usque ad defensionem regni nostri subtrahat in nostris finibus partem substantię in portionem suscipere dissimulauerit . idcirco ut nequeat constringi ubicumque comes suus eum inuenerit licenciam distringendi ei concaedimus . ita ut primum fideiussores donet usque ad placitum suum at bannum nostrum persoluat . Si uero fideiussores non inuenerit tam diu sub custodia per comitem teneatur quousque fideiussores inueniat . aut bannum nostrum soluat . V . De liberis uero hominibus qui in alienam potestatem mobile suum transferunt ut causator eorum eos pignorare non possit . pacet nobis ut res infescentur quousque uenientes ad audientiam iusticiam faciant : Si uero uenire contempserint secundum capitulare domni ac genitoris nostri de eorum rebus agatur . Nam et de ipsis rebus habita existimatione damnum quęsitoris sarciatur . ~~quia~~ qui vero illud mobile recipit . si hoc sacramento probare non potuerit quod propter iusticiam alterius differendam illud non recipisset bannum nostrum persoluat . De fratribus commune uiuentibus De fratribus namque qui simul in paterna seu materna hereditate commune uiuunt nolentes substantiam illorum diuidere hac occasione ut unus tantum eorum in hostem uadat . uolumus si solus est uadat si autem duo sunt similiter . si tres fuerint unus remaneat et si ultra tres numerum fratrum creuerit . unus semper propter domesticam curam atque rerum communium excolentiam remaneat . Si uero inter eos aliqua orta fuerit contentio quis eorum expeditionem facere debeat prohibemus ut nemo illorum remaneat in ętate quoque illorum lex per propria seruetur . Siliter et in nepotibus haec conditio teneatur : De testibus cp capitulum VII Ut in testimonium non recipiantur de his capitulis id id est id est gek. id de libertate . de hereditate uel proprietate in mancipiis et terris siue de homicidio et de incendio illi qui non habent si conuictus fuerit falsum dixisset testimonium unde secundum legem conpositionem plenam reddere possit : De iuratoribus . VIII Statuimus ut iuratores omnes simul iurent ! De sacramentis VIIII Vt quicumque sacramentum . uel debitum ante solis occasum persoluerit securus inde sit ! De liberis qui se in seruitium tradunt . X . Uidetur nobis ut quicumque liber ingeniose . se in seruitium tradiderit his qui eum recipit hoc quod ille qui in seruitium se tradidit in publico per antiquam consuętudinem facere debuit impleat ! XI De his qui res suas uendunt De his qui proprietates suas habent spontaneę alicui delegant et postea fraudulenter ab alio aliquo ignoranti precium easdem res uenundantes accipiunt . et his cui easde s m res ~~pro~~prius tradite fuerant cognito negotio annum integrum silens non contradixerit sed per inlusionem tacens sinit emptorem inludere si infra patriam annis spatium ut dictum est fuerit prior traditio nihil ei ualeat ; Ille uero qui post primam traditionem res uendiderit si uiuens conprobatus fuerit hanc inlusionem fecisseÜber e2 wurde offenbar ein redundanter Kürzungsstrich getilgt. bannum dominicum persoluat id id est id est gek. id LX solidos . Si uero bannum non habet unde cop conponat uerberetur : De pugnatoribus XII Quibuscumque per legem propter aliquam contentionem pugna fuerit iudicata preter de infidelitate cum fustibus pugnent sicut in capitulari dominico constitutum fuit ! De fugitiuis ! XIII ! De fugitiuis precipimus ut ministri rei publice a domino fugitiui . nihil accipiant cum reddiderint eum ! XIIII Uidetur nobis de aldionibus ut sicut lex habet ita sit ! hec sunt capitula quę aliqui ex missis nostris ad nostram notitiam detuler detulerunt anno XVI imperii nostri . capitulum . I . De his qui sine consensu episcopi presbiteros in aecclesiis constituit uel de aecclesiis eisdem presumunt et ab episcopo . uel a quolibet misso dominico admoniti obedire noluerint ut bannum nostrum reuuadiare cogantur . et per fideiussores ad placitum nostrum uenire iubeantur . et tunc nos decernamus utrum nobis placeat ut tam illum bannum persoluantNeben dem Schaft des l ein kurzer, senkrechter Strich ohne erkennbare Bedeutung. aut aliam armiscaram sustineant ; De aeclesiis que inter coheredes diuise sunt ! capitulum . II . De aecclesiis quę inter coheredes diuise sunt consideratum est quatinus si secundum prouidentiam et admonitionem episcopi ipsi coheredes eas uoluerint tenere et honorare faciant Sin au autem hoc contradixerint ut in episcopi potestate maneat utrum eas ita consistere permittat . aut reliquias exinde auferat . et ubi ad nostrum benefitium aeclesiae pertinentes ita diuisę inuente fuerint ut describatur et nobis renuncietur ! De aecclesiis destructis . III ! Dae aeclesiis destructis ut episcopi et missi inquisitionem faciant utrum per neglegentiam aut inpossibilitatem destructę sint et ubi neglegentiam inuenta fuerit episcopali auctoritate emendare cogantur qui eam restaurare debuerant si uero per inpossibilitatem contigit ita ut plures sint quam necesse sit aut maioris magnitudinis quam ut ex rebus ad eas pertinentibus restaurare possint episcopi modum inueniant qualiter congruere emendari et consistere possint ! De decimis ! IIII ! De decimis quę populus dare non uult nisi quodlibet modo ab eo ordinentur ab episcopis preuidendum est ne fiat et si quis contemptor fuerit inuentus ut nec episcopum nec comitem audire uelit si noster homo fuerit ad presentiam nostram uenire conpellatur . ceteri uero distringantur ut inuiti aecclesiae restituant qui uoluntarię dare neglexerunt ! De scauinis . V . Ut missi nostri ubicumque malos scabinos inueniunt eiciant et totius popli populi consensu in locum eorum bonos eligant . et cum electi fuerint iurare faciant ut scienter iniustę iudicare non debeant : De iudicibus VI Ut in omni comitatu hihi mit darübergesetztem (Betonungs-?) Strich. qui meliores et ueratiores . inueniri possint aligantur a missis nostris ad inquisitiones faciendas . et rei ueritatem dicendam et adiutores comitum sint ad iusticias faciendas : item de scauinis ! VII Uolumus ut quicumque de scabinis deprehensus fuerit propter munera aut propter amititiam iniustę iudicasse ut per fideiussores missus noster ad presentiam nostram uenire faciat de cetero omnibus scabinis denuntietur ne quis deinceps eciam iustum iuditium uendere presumat ! De testibus VIII . Quicumque conprobatus fuerit de eo quod scienter testes in periurium induxisset sub fideiussione ad plalatiumNach p ein l radiert oder ausgewischt. Der Schreiber setzte offenbar zu plac- an, bevor er seinen Fehler bemerkte, das ursprüngliche l radierte und das bereits begonnene c zu einem l verlängerte. - Laut dem Anmerkungsapparat von BK haben folgende Hss. an dieser Stelle tatsächlich placitum: Berlin Phill. 1737, Hamburg 141a in scrinio, Gotha Membr. I 84, München Lat. 19416 und Wolfenbüttel Blankenb. 130. nostrum uenire conpellatur ut ibi cum fidelibus nostris consideremus quid de tali homine faciendum sit ! De discordiis VIIII De his qui discordiis et contentionibus studere solent et in pace uiuere nolunt et inde conuicti fuerint similiter uolumus ut per fideiussores ad nostrum placitum ueniant ~~ubicumque~~ ibi cum fidelibus nostris consideremus quod de talibus faciendum sit ! De homicidiis . X . De homicidiis uel aliis iniusticiis quae a fiscalinis nostris fi a u nt quia inpune se ea committere posse existimant nos auctoribus nostris precipiendum esse decernimus neutris inpune fiant . ita ut ubicumque facta fuerint soluere cum disciplina precipiemus ! De collectis ! XI . Collecta ad malefaciendum fieri omnimodis prohibeatur ut ubicumque huiusmodi presumptiones factę fuerint digna emendatione corrigantur . et si per neglegentiam comitis uel factę sunt uel inemendatę remanserunt hoc ad nostram iusticiam perferatur auctor uero facti si fuerit prepositus uel aduocatus siue centenarius uel qualibet alia dignitate preditus libera persona per legem emendata in loco factam sub fideiussoribus ad nostram presentiam ueniat multitudo uero siue de liberis siue de seruis sit legitima emendatione multetur . De pontibus . XII De pontibus publicis destructis placuit nobis ut hi qui in iussionem nostram in reparandis pontibus contempserunt uolumus ac iubemus ut omnes homines nostri in nostra ueniant presentiam rationem reddere . quurquur ergänzt, u2 evtl. getilgt bzw. durch einen Fleck unleserlich. nostram iussionem ausi sunt contemnere . comites au autem reddant rationem de eorum pagensibus cur eos aut non constrinxerunt ut hoc facerent aut nobis nuntiare neglexerunt . Similiter et de iniustis theloneis ubicumque accipiuntur sciant exinde nobis rationem reddituros . De examen aque frigide . XIII Ut examen aque frigidę quod actenus faciebant a missis nostris omnibus interdicatur ne ulterius fiat ! De reuersione hoste XIIII Postquam comes et pagenses de qualibet expeditione hostili reuersi sunt ex eo die super LX noctes sit bannus rescisus quod in lingua teudisca castlegi id id est id est gek. id armorum depositio uocatur ! XV . Comites au autem et missi nostri magnum studium habeant ne forte propter eorum neglegentiam pauperes crucientur et nos tedium propter eorum clamores paciamur si nostram gratiam habere uelint . Populo au autem dicatur ut caueat de aliis causis se ad nos reclamare nisi de quibus aut missi nostri aut comites eis iusticiam facere noluerunt ; Haec sunt capitula quę pro lege habenda sunt de homicidiis . XVI De homicidiis in aecclesiis uel in atriis earum commissis hoc obseruetur . et teneatur sicut in capitulari priori constitutum est id id est id est gek. id in libro . IIII capitulo XIII . Si quis au autem ex leui causa aut sine causa hominem in aecclesia interfecerit de uita cop conponat . Si uero foris rixati fuerint . et unus alterum in aecclesia ~~fugeret~~ fugerit korr. aus fugeret. Bei der Korrektur wurde offenbar zunächst fälschlich e1 anstatt e2 zu i korrigiert, was wieder rückgängig gemacht wurde durch ein über das getilgte e gesetztes neues e. . et ibi se defendendo eumVor e ein am Kopf ansetzender senkrechter Strich nach oben, wie der Ansatz zu einem b- oder l-Schaft. interfecerit . et si huius facti testes non habuerit cum XII coniuratoribus legitimis per sacramentum adfirmet seÜber dem e ein (Betonungs-?) Strich. defendendo eum interfecisse . et si ipse auctor commote inter eos rixe extiterit laidem interfecti et insuper bannum nostrum soluere cogatur et publicam agat penitentiam . Si au autem non ille qui alterum interfecit . sed his qui interfectus est eandem rixam commouit absque conpositione iaceat . et his qui eum interfecit secundum iudicium canonic a u m publicam agat penitentiam ; Si cuiuslibet proprius seruus hoc commiserit iudicio aquę feruentis examinetur utrum hoc sponte aut se defendendo fecisset . et si manus eius exusta fuerit interficiatur ; Sin au autem non fuerit publica penitentia multetur : Si forte et ipse auctor commote inter eos rixę fuerit inuentus tunc dominus eius iuxta quod uuidrigildus illius est ad aecclesia persoluat aut eum si uoluerit eidem aecclesiae tradat . De aeclesiastico et fiscalino et benefitiario seruo . uolumus ut pro una uice uuidrigeld eius pro eo conponatur . Altera uice ipse seruus ad supplicium tradatur . Hereditas tamen liberi homines qui propter talemÜber t ein kleiner senkrechter Strich ohne erkennbare Bedeutung. facinus ad mortem fuerit iudicatus ad legitimos heredes illius perueniat : Si in atrio aecclesiae cuius porta reliquiis sanctorum consecrata est huiusscemodis2 und e korr. homicidium perpetrata fuer t i nt simili modo emendetur uel conponatur quod in atrio committitur sicut conponi debet quod inmunitate uiolata committitur ! De homicidiis propinquis . XVII Quicumque propter cupiditatem rerum patrem aut matrem aut fratrem aut sororem uel nepotem uel alium q p ropinquum suum interfecerit hereditas interfecti ad alios suos legitimos heredes perueniat interfectori uero ordinante episcopo publicę penitentiaem subdatur ! De uxore interfectam XVIII Quicumque propria uxore derelicta uel sine culpa interfecta aliam duxerit armis depositis publicam agat penitentiam . et si contumax fuerit conprehendatur a comite et ferro uinciatur et in custodiam mittatur donec rese mit übergeschriebenem (Betonungs-?) Strich. ad nostram noticiam deducatur De rebus alienis XVIIII Quicumque rese mit übergeschriebenem (Betonungs-?) Strich. alienas cuilibet homini uendiderit et ipse homo easdem res alicui alteri dederit siue uendiderit . et ipse qui tunc easdem res conparatas habet per malum ingenium proprioÜber dem Wort ein punktähnliches Zeichen ohne erkennbare Funktion. filio aut alteri cuilibet necdum legitimosDas Wort reicht weit über die Zeile hinaus und der letzte Buchstabe ist am Ende der ungewöhnlich langgezogenen Oberlänge abgeschnitten. Das Pergament wurde offenbar nachträglich beschnitten: Über dem Endungs-s sieht man am Rand noch die ersten Buchstaben eines Textes in kleinerer Minuskelschrift, verteilt auf drei Zeilen (d..., a..., x...; evtl. eine Marginalnotiz?). annos habenti iustitię tollendę causa tradiderit . Uolumus atque firmiter precipimus ut si pater eiusdem paruuli uixerit ipse intret in causam rationemUngewöhnliches Kürzungszeichen für das Endungs-m; statt des üblichen einfachen Querstriches wählte der Schreiber hier einen der Ziffer 2 ähnlichen Haken, den er ansonsten bei Kontraktionskürzungen einsetzte (vgl. z.B. fol. 163r, Z. 17: sanctae und Z. 20: nostrae). reddendi pro filio suo . Si au autem ipse pater mortuus est tunc legitimus eius propinquus qui iuste ei tutor acÜber ac ein kurzer (Betonungs-?) Strich. defensor esse uidetur pro ipso rationem reddere conpellatur . similiter de aliis hominum iusticiis ad eum pertinentibus excepta sua legitima hereditate qui ei per successionem parentum suorum legitimę euenire debuit . quodsi quis hanc nostram iussionem contempserit uel neglexerit sicut de ceteris contemptoribus ita de eo agatur his uero qui easdem res primus inuasit et iniuste uendidit necnon et emptoris excepto sola persona paruuli hoc quod fraudulenter admiserunt intra patriam emendare cogantur et postea sicut contemptores iussionis nostrae sub fideiussoribus ad nostram presentiam uenire conpellantur ! XX De uicariis et centenariis qui magis propter cupiditatem quam propter iusticiam faciendam sepissimę placita teneant et exinde populum nimis adfligunt ita teneatur sicut in capitulari domni karoliDas k sieht etwas verunglückt aus, evtl. korr. (aus h?). imperatoris continetur in libro . III . capitulo . XL . XXI . Ut nullus ad placitum banniatur nisi qui causam suam quęrit . aut si alter ei querere debet exceptis scabinis . VII qui ad omnia placita adesse debent item de eadem re in capitulo nostro in libro . IIII . capitulo . LV ! XXII ! De placitis siquidem quos liberi homines obseruare debent constitutio genitoris nostri penitus obseruanda atque tenenda est . ut uidelicet in anno tria solummodo generalia placita obseruent et nullus eos amplius placita obseruare conpellat nisi forte quilibet aut accusatus fuerit aut alium accusauerit aut ad testimonium perhibendum uocatus fuerit ad ~~terra~~ cętera uero quę centenarii tenent non alius uenire iubeatur nisi qui aut litigat aut iudicat . aut testificatur . et quicumque huius constitutionis transgressor a missis nostris inuentus fuerit bannum nostrum persoluat XXIII ! De faidis cohercendis hoc obseruetur et teneatur quod in capitulo nostro in libro . III capitulo XXV . continetur ! Si q quis aliqua necessitate cogente homicidium commisit comes in cuius ministerio rese mit darübergesetztem, schrägem (Betonungs-?) Strich. perpetrata est . et conpositionem soluere . et faida per sacramentum pacificare ~~facificare~~ faciat quodsi una pars ei ad hoc consentire noluerit id id est id est gek. id aut ille qui homicidium commisit aut qui conpositionem recipere debet . faciat illum qui contumax fuerit ad presentiam nostram uenire ut eum ad tempus qui nobis placuerit in exilium mittamus donec ibi castigetur ut comiti suo inobediens esse ulterius non audeat et maius dampnum inde non adcrescat ! In nomine dei omnipotentis anno incarnationis dominice DCCCLV . indic indictione . XIII . mense feb februario . die mensis eiusdem quarti ! Cum domnus et magnificentissimus hludouuicus aug augustus . aput ticinensem ciuitatem in augustali aula resideret . tractaturus de statu sanctae matris aecclesiae . Et pace diuina dispositione sibi commissi imperii . ac generali totius populi salut salute presentibus optimatibus suis dix dixit ; capitulum I Crebro uestra fidelitatem . retroactis temporibus commonuimus . ut secundum normam christianę religionis uiuere unusquisque nostrorum fidelium satageret . et suos a rapina conpescere . attamen quia actenus minus diligenter est . actum amodo omni conamine uos studere uolumus . quo penitus a nostro regno rapina eliminentur . Et pauperum uoces usque nunc domini sabaoth aures pulsantis . querimoniis incipiant suo creatoris laudes rependere pro ubique pace et quiete concessa nobis agentibus capitulum . II . Statuimus autem ut aecclesiae dei per totius regni nostri fundate terminos sub nostrae inmunitatis tuitione securę cum rebus et familiis permaneant ceu prodicessorum nostrorum . piissimorum uidelicet augustorum temporibus fecisse probatur ; Earumque rectores propriis utantur priuilegiis . Monachi per sua cenobia regularem teneant ordinem . Similiter et clerus . a nostris proprio fungantur ministerio neminem molestantem nostri terroris formidine . capitulum . III . Sancimus nihilhominus ut singuli comites . et exactores rei publice in suis ministeriis procurent legalem populo facere iusticiam . pupillos et uiduas protegant per loco solita restaurent palatia ; Quibus cum iter dictauerit nos . legatosque nostros ualeant recipere . ne grauentur aecclesias . Quando eciam . episcopos . abbates . uel comites seu fidelium nostrorum . quempiam in propria uilla morari contigerit cum suis . in suis maneant domibus ne sub obtentu ospicii nos obprimant . uel eorum diripiant . capitulum Denique quia christi custoditi clementia . neminem iusto consecuto priuauimus . sed neque priuari absque legali sancion sancione aliquem nostrorum fidelium uolumus beneficio iubemus . ne quis suum deprauet ullo modo . sed instauret securiter neque dirigendi sunt a nobis undique si deprauata repperer e i nt . legaliter emendare conpellant . et eos deinceps perfui prohibeant . capitulum . V Porro cum ad nostrum quislibet nostrorum fidelium properat obsequium . tam ineundo quam redeundo gradiatur pacifice . aeterni generalis exigat utilitas . cum scaritis ueniat in statutis . iusta dominus maneat . episcopos et comes per quorum transe a v nt terminum diligenter prouideant ne molestentur incole aut eorum domos per uim paciantur inuadere uel propria diripere absque collato precio . sed neque indigene per solita loca . tectum focum aqua et paleam hospitibus denegare aut sua carius quam uicinis audeant uendere ! capitulum . VI Igitur quia actenus in regno nostro quosdam infrenate uixisse nulli est ambiguum . sancimus unumquemque suorum hominum sollicitudinem gerere . Ne solitam rapinam patrare presumant . Qua pro re si quis artatus suum seniorem dimiserit penitus . interdicimus ne recipiatur ab altero quatenus nisi corrigi uoluerit . A nostri regni penitus excludatur finibus ; capitulum VII Haec ~~colimus~~ olim sepe inculcata et angustali nostra sancione promulgata . quia ex parte in aliquibus neglecta uidentur . actenus acriori ulcissi debuerant examine ; Attamen nostra mansuetudinem ut corrigantur . quantulumcumque largimur spacium . quo quisque neglecta emendari ualeant destinaturi . post modicum legatos strenuos emendata inquirere . Q Qui uero neglegens repertus fuerit . propriis honoribus nostro priuabitur iudicio ! Legatio capitulum . I . Eaeclesiarum dei iusticia inquiratur . et omni studio ~~perficiatur et ne a sacrilegis thesaurus diripiatur . earum fideliter conscribatur ;~~ capitulum . II . Pupillorum et uiduarum causa inuestigetur et diligenti cura misericorditer examinetur capitulum . III . Totius populi querimonia generaliter audiatur et legaliter diffiniatur capitulum . IIII . De statu rei publice inquirendum . ubi cum iter dictauerit domnus imperator recipi debeat per singula ministeria ubi ab eo directi legati . unde eis amministrentur obsequia unde parauerede . unde uel quę dona annualia . aut tributa publica exi debeant . qui debeant palatia restaurare qui pon t tes . ut non destruantur benefitia . et destructa recuperentur . Quę beneficia dominicus gisindius habuit . quis habe t at illa uel ubi coniaceant ! capitulum . V . Directis abbates monasteria monachorum et puellarum a scenodochia circumeant . si unde amministrentur debita obsequia habeant . et concorditer degant inquirant quicquid inordinatum repperer u i nt regulariter corrigant ; Senodochia autem sic ubique sunt neglecta . ad pristinum statum reuocent . Hospitales uero pauperum . tam in montanis quam et ubicumque fuisse noscuntur pleniter et diligenti cura restaurentur !